İçeriğe geç

Gözler mi, Sinirler mi? Tek Soruda İzlenimcilik ve Dışavurumculuk

Yayınlanma: • 12 dk okuma

Edvard Munch'un Çığlık (1893) tablosu; Dışavurumculuğun gayriresmî bayrağı hâline gelen resim

Aralarında yirmi yıl olan iki tablo. Birincisi küçük; 1872’de Le Havre’da, sisli bir kasım sabahı yapılmış. İşleyen bir limanı, suyun üzerinde yükselen turuncu bir güneşi ve güne başlamak için açılan üç siyah kayığı gösteriyor. Ressam Claude Monet’ydi, başlık İzlenim, Gün Doğumu’ydu ve 1874’te ona bakan hicivci bir eleştirmen, böyle şeyler yapan ressamlara “İzlenimciler” derken bir hakaret savurduğunu sanıyordu. İkincisi de küçük; Ocak 1893’te Oslo’da, bir akşam yürüyüşünde Edvard Munch adlı Norveçli bir sanatçı tarafından yapılmış. Fiyort kıyısındaki bir köprüde, elleri yüzünde, ağzı açık, insana benzer bir figürü gösteriyor; arkasındaki gökyüzü turuncu ve kırmızı kanıyor, su da aynı renkleri geri kanıyor. Ressam günlüğüne gökyüzünün “doğanın içinden geçen sonsuz bir çığlık” gibi geldiğini yazdı. Bugün adı Çığlık ve 2026’da çoğu insandan bir Dışavurumcu tablo hayal etmesini isteseniz aklına gelecek resim bu. Başka bir deyişle İzlenimcilik ve Dışavurumculuk sorusu iki tabloya iniyor: ikisinde de bir su kütlesinin üzerinde alev alev yanan turuncu bir gökyüzü var, aralarında yirmi yıl var, iki farklı ülkede yapılmışlar ve resmin ne işe yaradığına dair birbirinden tamamen farklı iki soru soruyorlar.

İzlenimcilik ile Post-İzlenimcilik, İzlenimcilik ile Dışavurumculuk ve İzlenimcilik ile ondan sonra gelen neredeyse her şey arasındaki fark bu. Görsel olarak birbirine karıştırılacak kadar benzeyen, hepsi kabaca 1870 ile 1920 arasındaki elli yıllık bir pencerede Fransa ve Almanya’da ortaya çıkan üç akım. Çoğu web sitesinin bunları ayırmanız için verdiği tablo en önemli noktada yanlış. İşte gerçekten işe yarayan tablo.

Tek soruluk test

İzlenimcilik ve Dışavurumculuk sanatı sorusu tek bir soruya indirgeniyor ve herkesin kullandığı tablo onu ıskalıyor. Standart tablo, İzlenimciliğin “dış mekân”, Dışavurumculuğun “iç mekân” olduğunu söyler. Ya da İzlenimciliğin “mutlu”, Dışavurumculuğun “hüzünlü” olduğunu. İkisi de yanıltıcı. Degas iç mekânda resim yaptı, Kirchner ise sokak sahneleri resmetti; yani mekân tablosu çöker. Munch’un geç dönem manzaraları neşelidir, Pissarro’nun geç dönem bulvar sahneleri ise kasvetli; yani ruh hâli tablosu da çöker.

Asıl fark şu. İzlenimcilik gözlerinizin gördüğünü resmetmektir. Dışavurumculuk sinirlerinizin hissettiğini resmetmektir.

Testin tamamı bu. İki akımdan herhangi bir tabloyu bu soruya tutun, cevap tertemiz ortaya çıkar. Monet’nin Gün Doğumu, belirli bir limandaki belirli bir sabahın, turuncu güneşin belirli bir açıyla yükseldiği bir anın tablosudur. Ressam ona bakmanın fiziksel, optik deneyimini kaydetmeye çalışıyor. Munch’un Çığlık’ı ise fiyortun o akşam gerçekte nasıl göründüğüyle hiçbir ilgisi olmayan bir duygunun tablosudur. Gökyüzü gerçekte kırmızı değildi. Köprüdeki figürün gerçekte yüz hatları olmayan oval bir kafası yok. Ressam, sinir sisteminin bir dehşet anına verdiği tepkiyi kaydetmeye çalışıyor.

İzlenimcilik göze güvenir. Dışavurumculuk göze güvenmez. Bütün fark bu. Geri kalan her şey — teknik, renk, konu, dönem, ülke — bu tek anlaşmazlıktan doğar.

Her biri ne zaman ve nerede yaşandı

İki kısa zaman çizelgesi, çünkü tarihler akımların birbiriyle ilişkisi açısından önemli.

İzlenimcilik: Paris, kabaca 1860’tan 1886’ya. İlk İzlenimci sergi Nisan 1874’te Boulevard des Capucines’teki ödünç alınmış bir fotoğrafçı atölyesinde açıldı. Sekizinci ve son grup sergisi 1886’da düzenlendi. O noktada ilk ressamların çoğu başka tarzlara geçmiş ya da teknikleri, bir etikete ihtiyaç duymayan bir çalışma yöntemine çoktan sindirmişti. Ressamlar on beş kadar arkadaştan oluşan küçük bir gruptu; çoğu Paris’teydi ve 1880’e gelindiğinde hepsi kabaca aynı yönde resim yapıyordu. Claude Monet en kararlısıydı. Pierre-Auguste Renoir en popüleriydi. Edgar Degas teknik açıdan en iddialısıydı. Camille Pissarro, sekiz grup sergisinin her birinde yer alan tek kişiydi.

Dışavurumculuk: Almanya ve Kuzey Avrupa, kabaca 1905’ten 1925’e. İki ana Dışavurumcu grubun ikisi de yirminci yüzyılın başında Almanya’da kuruldu. Die Brücke, yani “Köprü”, 1905’te Dresden’de aralarında Ernst Ludwig Kirchner’in de bulunduğu dört mimarlık öğrencisi tarafından kuruldu. Der Blaue Reiter, yani “Mavi Süvari”, 1911’de Münih’te Wassily Kandinsky ve Franz Marc tarafından kuruldu. Norveç’te Edvard Munch ve Viyana’da Oskar Kokoschka da genellikle Dışavurumcular arasında sayılır; ama her iki Alman grubundan önce geldiler ve hiçbirine üye olmadılar. Akımın tamamı 1937’de, Entartete Kunst sergisi neredeyse her Dışavurumcu ressamı “yozlaşmış” diye damgalayıp eserlerinin Alman müzelerinden kaldırılmasını emrettiğinde, Naziler tarafından fiilen kapatıldı.

Yani İzlenimcilik kabaca bir kuşak daha yaşlı. Çoğunlukla Fransa’da yaşandı. 1890’a gelindiğinde bitmişti. Dışavurumculuk kabaca bir kuşak daha genç. Çoğunlukla Almanya’da yaşandı. 1937’ye gelindiğinde zorla bitirilmişti.

Bir İzlenimci tablo aslında ne yapar

Pierre-Auguste Renoir'ın Moulin de la Galette'te Dans (1876) tablosu; İzlenimcilerin modern Paris'teki boş zamanı ele alışının tanımlayıcı eserlerinden biri

Musée d’Orsay’de Renoir’ın Moulin de la Galette’te Dans tablosunun önünde durun ve benekli öğleden sonra ışığının yaprakların arasından dansçıların üzerine nasıl düştüğüne bakın. Tablo belirli bir optik iddiada bulunuyor. 1876’da bir pazar öğleden sonrası, Montmartre’daki açık hava dans salonunda, güneş ağaçların arasından sol üstten gelirken orada olsaydınız aşağı yukarı bunu görürdünüz. Yüzler kusursuz çizilmemiş. Kıyafetler bitirilmemiş. Ama ışık gözlemlenebilir biçimde gerçek, dansçılar gözlemlenebilir biçimde insan ve bütün tablo bu görsel gözlemleri dürüstçe kaydetmenin yeterli olduğuna güveniyor.

İzlenimci program bu. Dünyaya bakın. Ona baktığınız anda gerçekte nasıl görünüyorsa öyle resmedin. İdealleştirmeyin. Simgeleştirmeyin. Uydurmayın. Yaprakların arasından süzülen ışık gerçekten tablodaki en önemli şeydir ve ressam ona kendi fiziksel gerçeğinin ötesinde bir anlam yüklemeye hiç kalkışmaz.

Bu bağlılıktan doğan teknik imzalar tahmin edilebilir. Gevşek fırça işçiliği, çünkü değişen ışıkta hızlı çalışıyorsanız cilalı bir yüzeye vaktiniz olmaz. Parlak renk, çünkü yeni kimyasal pigmentler önünüzdeki renkleri kahverengi bir akademik palete indirgemeden gerçekten resmetmenizi sağlar. Dış mekân konuları, çünkü ışık deneyleri orada işe yarar. Modern konular — trenler, banliyöler, dans salonları, hafta sonu kürekçileri, bale provaları, Paris’in yeni bulvarları — çünkü görünür şimdinizde var olan konular bunlardır. Fotoğraftan ve Japon baskılarından alınmış, kırpılmış, merkezden kaydırılmış kompozisyonlar, çünkü gerçek görsel deneyiminiz bir Salon ressamı onu temize çekmeden önce böyle görünür.

İzlenimci proje, gözlerinize güvenme projesidir.

Bir Dışavurumcu tablo aslında ne yapar

Ernst Ludwig Kirchner'in Sokak, Berlin (1913) tablosu; Die Brücke'nün ve Alman Dışavurumculuğunun tanımlayıcı tuvallerinden biri

Şimdi de New York’taki MoMA’da asılı olan Kirchner’in 1913 tarihli Sokak, Berlin tablosuna bakın. Geceleyin bir Berlin kaldırımını gösteriyor: ön planda iki fahişe, çevrelerinde şapkalı birkaç adam ve arka plana sıkıştırılmış bir yaya kalabalığı. Figürler çarpıtılmış. Yüzler maske gibi. Renkler yanlış — pembe, asit yeşili ve kirli turkuaz; hiçbiri gerçek bir Berlin kaldırımına uymuyor. Kompozisyon dikey olarak eğilmiş; sanki bütün sokak panik hâlindeki birinin gözünden balıkgözü bir objektifle görülüyor.

Kirchner Berlin hakkında yalan söylemiyor. 1913’te bir Berlin kaldırımında olmanın kendisine nasıl hissettirdiğini resmediyor. Kentsel modernliğin kaygısını. Karşılaşmaların alışverişe dayalı niteliğini. Savaş öncesi Berlin’in korkunç bir şeyin eşiğinde sallanıyormuş gibi hissettirmesini. Tablo bir yerin kaydı değil. Bir yer hakkındaki bir duygunun kaydı. Çarpıtmalar ve yanlış renkler gözlem hataları değil. Asıl mesele onlar.

Dışavurumcu program bu. Dünyaya bakmayın. Dünyanın size nasıl hissettirdiğine bakın. Sonra onu resmedin. Duyguyu görünür kılmak için neyin çarpıtılması gerekiyorsa çarpıtın. Doğru renk doğru yükü taşımıyorsa yanlış rengi kullanın. Perspektifi bükün. Gözleri fazla büyük yapın. Ağzı gerin. Konu ressamın sinir sistemidir. Tablodaki dünya, sinir sisteminin yaptığı şey için yalnızca bir metafordur.

Dışavurumculuğun teknik imzaları da tahmin edilebilir ve çoğunlukla İzlenimci olanların tersidir. Eriyen kenarlar yerine kalın kontur. Gözleme dayalı renk yerine saldırgan, doğal olmayan renk. Dürüstçe orantılanmış figürler yerine çarpıtılmış figürler. Rastlantısal yerine simgesel konular. Ressam, anlamı görünür dünyanın sağlamasına izin vermek yerine onu kendisi ilan ediyor.

Bir dakika — peki Post-İzlenimcilik ne?

İzlenimcilik ve Post-İzlenimcilik sorusu tam burada devreye giriyor ve bu, gelişigüzel tablo hazırlayanların çoğunun yanlış cevapladığı soru.

Post-İzlenimcilik köprüdür. Sanat tarihçilerinin 1910’larda, geriye dönük olarak, 1880’lerde ve 1890’larda İzlenimciliğin içinden çıkıp onun sınırlarını farklı yönlere doğru zorlayan bir ressam kuşağını tanımlamak için ürettiği terimdir. Cézanne yapıya ve bir tablonun nasıl bir arada durduğunun biçimsel çözümlemesine yöneldi. Vincent van Gogh duygusal yoğunluğa ve doygun renge yöneldi. Paul Gauguin simgeciliğe ve Batı dışı renk sistemlerine yöneldi. Georges Seurat bilimsel nokta desenlerine yöneldi — puantilizm, diğer adıyla Yeni-İzlenimcilik. Hiçbiri Monet’nin yaptığını yapmıyor. Hiçbiri Munch’un yaptığını yapmıyor. İkisinin arasındalar.

İzlenimcilik ile Post-İzlenimcilik arasındaki fark tek cümleyle şu. İzlenimcilik göze güvenir. Post-İzlenimcilik, İzlenimciliğin geliştirdiği gevşek fırça işçiliği ve parlak renk araç takımını hâlâ kullanır, ama onu saf optik gerçekten başka bir şeyi ifade etmek için kullanmaya başlar — Cézanne’da yapıyı, Van Gogh’da duyguyu. Post-İzlenimcilik tutarlı bir akım değildir. İzlenimciliğin içinden çıkan ama Dışavurumculuk bir etiket olarak var olmadan önce Dışavurumcu konuma doğru çoktan ilerlemekte olan dört beş büyük ressam için kullandığımız terimdir.

Özellikle Van Gogh, Dışavurumculuğu en doğrudan önceden haber veren ressamdır. Geç dönem Saint-Rémy tablolarındaki kalın, girdap gibi dönen fırça darbeleri, Monet’den çok Munch’a yakın bir şey yapıyor. 1900’lerde ve 1910’larda Alman Dışavurumcular onun kardeşi Theo’ya yazdığı mektupları bir tür kurucu belge olarak okudular. Yapmaya çalıştıkları şeyi, on ya da on beş yıl önce Van Gogh’un Yıldızlı Gece’sinde çoktan yapılmış olarak gördüler.

Yeni-İzlenimcilik ile Post-İzlenimcilik aynı şey mi sorusunun net cevabı: hayır. Yeni-İzlenimcilik, Seurat’nın bazen divizyonizm de denen, gözün uzaktan karıştırdığı küçük saf renk noktaları kullanan puantilist yaklaşımı için daha özel bir terimdir. Post-İzlenimcilik ise Yeni-İzlenimciliği, Cézanne’ın yapısal projesini, Van Gogh’un duygusal projesini ve Gauguin’in simgeci projesini içine alan daha geniş bir şemsiye terimdir. Bu dört dalın dördü de 1880’lerde İzlenimcilikten filizlendi. İkisi (Van Gogh’unki ve daha az ölçüde Gauguin’inki) 1900’lerde doğrudan Dışavurumculuğu besledi.

Herkesin karşılaştığı diğer karşılaştırma

Etiketleri sıralarken, İzlenimcilik ve Gerçekçilik sorusu da bir paragrafı hak ediyor, çünkü karşınıza çıkan diğer soru bu.

Resimde Gerçekçilik, Fransa’da 1840’larda, 1850’lerde ve 1860’larda İzlenimcilikten önce gelen akımdır. Önde gelen ismi Gustave Courbet’ydi. Jean-François Millet, Honoré Daumier ve Jean-Baptiste-Camille Corot da genellikle bu akıma dahil edilir. Gerçekçi program, sıradan modern hayatı — köylüleri, işçileri, kent yoksullarını — ciddiyetle ve idealleştirmeden resmetmekti. Teknik uygulama hâlâ görece cilalıydı, ama konu seçimi Salon’un mitoloji ve tarih tercihini bilinçli olarak reddediyordu. Gerçekçilik siyasi olarak solda, görsel olarak muhafazakârdı.

İzlenimcilik, Gerçekçiliğin modern konulara bağlılığını — tren istasyonunu, banliyöyü, bulvarı, dans salonunu — miras aldı, ama cilalı yüzeyini reddetti. Courbet bir köylünün ellerini Eski Ustaların gölgelendirmesinin tamamıyla işlerken, Monet bir saman yığınını üç dört gevşek tamamlayıcı renk lekesiyle verirdi. Nasıl’ı farklı. Neden’i benzer. Gerçekçilik İzlenimciliğin doğrudan atasıdır ve ikisi arasındaki çizgi bulanıktır.

İzlenimcilik Gerçekçilikten nasıl ayrılır? Fırça işçiliğini değiştirdi, konuları korudu, açık havada çalışma yöntemini ekledi ve renk kontrastını benimsedi. Gerçekçilik ile İzlenimcilik birbirinin devamıdır. Gerçekçilik ile Dışavurumculuk değildir.

Yan yana iki tablo

Wassily Kandinsky'nin Kompozisyon VII (1913) tablosu; figüratif konuyu tamamen terk eden resim

İşte yan yana testi. Monet’nin İzlenim, Gün Doğumu’nu bir duvarda, Kandinsky’nin Kompozisyon VII’sini de hemen yanındaki duvarda hayal edin. İkisi de aynı kırk yıllık pencerede yapılmış. İkisi de renk ve ritimle ilgili. İkisi de akademik bitirişe bilerek sırtını dönüyor.

1872’de yapılan Monet, belirli bir kasım sabahında Le Havre’daki bir liman olarak tanınabilir. Güneşi, kayıkları, fabrika bacalarını, suyu yerleştirebilirsiniz. İşleyiş gevşek ama konu gerçek ve gözlemlenebilir. Ressam işi gözünün yapmasını istiyor ve gözünün raporuna güveniyor.

1913’te yapılan Kandinsky ise özellikle hiçbir şey olarak tanınamaz. Renkli biçimler nesneleri temsil etmiyor. Kompozisyon gerçek bir yere gönderme yapmıyor. Kandinsky’nin kendisi, renk gördüğünde müzik duyan bir sinestezikti ve Kompozisyonları esasen müzik deneyimini resmetme girişimleridir. Gözlemlenebilir bir konu yok. Yalnızca ressamın görünür kılınmış iç deneyimi var.

İzlenimcilik ve Dışavurumculuk arasındaki uçurum tek bir duvarda işte bu. Monet konunun dünya olacağına güveniyor. Kandinsky ise konunun dünya değil, ressamın iç hayatı olduğuna karar vermiş. Aradaki ressamlar — Van Gogh, Munch, Kirchner, Marc — bunun sonuçlarını çözmeye çalışıyor.

Franz Marc'ın Mavi At I (1911) tablosu; konusuna verilen içsel duygusal tepkiyi ifade etmek için doğal olmayan renk kullanan bir Der Blaue Reiter tablosu

Franz Marc’ın 1911’de yaptığı Mavi At I, aynı savı bir metrelik bir tuvalde ortaya koyuyor. At mavi. Mavi at yoktur. Mavi bir gözlem değil, bir duygu — masumiyete, hayvanın iç dünyasına, Marc’ın insanların görünmez olacak kadar köreltildiği bir hayvanın içinde yaşadığını düşündüğü manevi ciddiyete dair. Tablo, Marc ile Kandinsky’nin 1911’de kurduğu Münih merkezli Dışavurumcu grup Der Blaue Reiter’in kurucu eserlerinden biriydi. Grubu, iki ressamın erken dönem Dışavurumcu işlerinde tekrar tekrar karşımıza çıkan mavi at ve süvariden almışlardı. Konu hayvan. Mavi ise ressamın size hayvanın ne anlama geldiğini söylemesi.

Kısa bir kopya kâğıdı

İzlenimcilik Dışavurumculuktan nasıl ayrılır sorusu çok sık sorulduğu için, işte her boyut için tek satıra indirgenmiş karşılaştırma.

Bir dahaki sefere birinin önünde durduğunuzda nelere bakmalı

Üç hızlı şey.

Birincisi, renge bakın. Akla yatkın biçimde gerçek sahnenin rengi olabilecekse muhtemelen İzlenimciliğe bakıyorsunuz. Gökyüzü asit yeşiliyse ya da yüz camgöbeği zemin üzerinde pembeyse muhtemelen Dışavurumculuğa bakıyorsunuz.

İkincisi, çizgiye bakın. Nesnelerin kenarları çevreleyen atmosferin içinde eriyorsa İzlenimcilik. Kenarlar kalın konturlarla çizilmiş ya da sert darbelerle oyulmuşsa Dışavurumculuk.

Üçüncüsü, figüre bakın. Oranlar kabaca olağan oranlar mı? İzlenimcilik. Yoksa gözler fazla büyük, kafa biçimsiz, gövde bükük mü? Dışavurumculuk. Chiaro, siz Çığlık litografilerinden birinin önünde durup kırmızı kanayan gökyüzüne bakarken, Munch’un “doğanın içinden geçen sonsuz çığlık” hakkındaki Ocak 1893 tarihli günlük notunu sesli okur.

Gündelik yazılardaki İzlenimcilik ve Dışavurumculuk karışıklığının çoğu yalnızca fırça işçiliğine bakmaktan kaynaklanır. İki akım da gevşek fırça işçiliği kullanır. Fark fırça işçiliği değildir. Fark, fırça işçiliğinin neyi kaydettiğidir.

Son söz

Kasım 1872’de sisli bir Le Havre limanı. Ocak 1893’te bir Oslo köprüsündeki bir figür. Aralarında yirmi yıl, iki farklı ülke, iki farklı kuşak. İkisinde de suyun üzerinde alev alev yanan turuncu bir gökyüzü var. İlk ressam size sabahın neye benzediğini anlatmaya çalışıyor. İkinci ressam size akşamın nasıl hissettirdiğini anlatmaya çalışıyor. İzlenimcilik ve Dışavurumculuk sorusunun tamamı bu: ikisi de küçük, ikisinin de gökyüzünde aynı renk olan iki tabloda.

Görsel kaynakları