
Nisan 1874’te Paris’te, Boulevard des Capucines’teki ödünç alınmış bir fotoğrafçı atölyesinde otuz ressam bir sergi açtı. Gruplarına Société Anonyme des Artistes Peintres, Sculpteurs, Graveurs, etc. adını vermişlerdi — resmî Salon’la dalga geçmek için bilerek seçilmiş, bürokratik bir ad. Sergi dört hafta sürdü. Giriş bir franktı. Neredeyse hiç para kazandırmadı, az ziyaretçi çekti ve şaşkınlıktan düpedüz kabalığa uzanan eleştiriler aldı. O otuz ressamın arasında, sonraki yirmi yıl içinde bütün Batı dünyasının ışığa, havaya, suya, hafta sonlarına, bale provalarına ve Paris’in banliyölerine bakışını değiştirecek sekiz kişi vardı. İzlenimci ressamlar bir okul değildi. Bir manifesto da değildi. 1860’larda ve 1870’lerde yan yana resim yapan ve resmi neredeyse kazara yeniden icat eden, on beş kadar kişiden oluşan bir arkadaş grubuydu.
Bu, en çok önem taşıyan sekiz ismin rehberi. Musée d’Orsay’de, Orangerie’de, Marmottan’da ya da herhangi bir büyük müzenin on dokuzuncu yüzyıl galerilerinde dolaşırsanız eserlerini gerçekten göreceğiniz isimler. Listenin tamamı değil. Tam liste yirmi beş kadar isme uzanıyor; uzmansanız otuzu da savunabilirsiniz. Ama herkesin gerçekten bilmesi gereken ünlü İzlenimci sanatçılar listesi bu sekize iniyor. Onları kabaca Orsay’de, zemin kattan yukarı doğru karşılaşacağınız sırayla ele alacağız.
”İzlenimci” aslında ne demek
İsimlerden önce kısa bir tanım, çünkü terim gelişigüzel kullanılıyor. Dar anlamıyla İzlenimci ressam, 1874 ile 1886 arasında Paris’te düzenlenen sekiz İzlenimci grup sergisinin bir ya da birkaçında eser göstermiş kişidir. Tek nesnel ölçüt budur. Cézanne birinci ve üçüncü sergide yer aldı. Hareketi başlatmakla en çok özdeşleştirilen ressam Édouard Manet ise hiçbirinde yer almadı ve kendisine İzlenimci denmesini reddetti. Seurat sekizinci sergide yer aldı ve genellikle Post-İzlenimcilik başlığı altında anılır. Sekiz sergiden çıkan resmî kilit İzlenimci sanatçılar listesi, halkın hafızasındaki hâlinden çok daha karmaşıktır.
Onları üslup açısından birleştiren şey daha kısa ve anlatması daha kolay. Mümkün olduğunda açık havada, en plein air, taşınabilir tuvallerde resim yaptılar. Değişen ışığı yakalamak için hızlı çalıştılar; çoğu zaman bir ya da iki oturuşta bitirdiler. Fırça darbelerini karıştırmak yerine görünür bıraktılar. Kahverengi ve bej tonlu akademik paleti değil, sanayi devriminin piyasaya yeni sürdüğü kimyasal pigment tüplerinden doğrudan alınan parlak renkleri tercih ettiler. Mitoloji ve tarih yerine sıradan modern konuları resmettiler — tren istasyonlarını, banliyö bahçelerini, hafta sonu kürekçilerini, provadaki dansçıları, Haussmann’ın Paris’in ortasından açtığı yeni bulvarları. Ve eserlerini resmî Salon’un dışında, halkın görebileceği yerlere astılar.
Teknik programın tamamı bu. Gerisi biyografi.
1. Claude Monet, kazara kurucu
1840’ta Paris’te doğdu, Le Havre’da büyüdü, 1926’da Giverny’de öldü. İzlenimciliğin bir kurucusu varsa o Monet’dir; bunun tek nedeni de 1872’de yaptığı ve 1874 sergisinde gösterdiği küçük liman çalışması İzlenim, Gün Doğumu’nun, hicivci bir eleştirmen “İzlenimci” kelimesini alaycı bir etiket olarak kullandığında ve ressamlar bu adı sahiplendiğinde harekete adını vermesidir.
İlkeleri en uç noktaya taşıyan Monet’dir. Aynı konuyu — saman yığınlarını, kavakları, Rouen Katedrali’ni, Giverny’deki nilüferli göleti — günün farklı saatlerinde ve farklı havalarda tekrar tekrar resmetti; her tuvali tek bir ışık koşulunun tek bir dondurulmuş anı olarak ele aldı. Yalnızca Rouen Katedrali serisi otuz tuvalden oluşur. Nilüferler iki yüz elli civarındadır. Hayatının sonunda neredeyse yalnızca su ve taş üzerindeki ışığın ressamıydı.
İlk bakılacak en faydalı Monet, serilerinden size en yakın olanıdır. Orsay’de yan yana asılmış beş Rouen Katedrali var. Orangerie’de, bu iş için ayrılmış yeraltı salonlarında sekiz devasa Nymphéas panosu bulunuyor. Marmottan’da Gün Doğumu var. New York’taki Met’te Saman Yığınları. Herhangi birinin önünde durun; yüz elli kadar başka ressamın taklit etmeye çalışıp çoğunlukla başaramadığı şeyi görürsünüz. Ayrıca gruptaki açık ara en uzun yaşayan kişiydi; seksen altı yaşında öldü ve İzlenimciliğin kendisinden yirmi yıl daha uzun yaşadı.
2. Pierre-Auguste Renoir, hoş pazar günlerinin ressamı

1841’de Limoges’da doğdu, 1919’da Cagnes-sur-Mer’de öldü. Renoir, sevmesi en kolay ve ciddiye alması en zor ressamdır; bu da ona haksızlıktır, çünkü en iyi hâlinde on dokuzuncu yüzyılın büyük figür ressamlarından biridir.
Monet ile aynı yoldan geldi: 1860’ların başında Paris’in dışındaki Fontainebleau ormanında resim yaptı ve fırsat buldukça Salon’larda sergiledi. Çıkışını sağlayan eser, 1876’da yapılan ve 1877’deki üçüncü İzlenimci sergide gösterilen Moulin de la Galette’te Dans oldu. Yaklaşık iki metre genişliğinde ve bir metre yirmi santim yüksekliğindedir; Butte Montmartre’daki açık hava pazar eğlencesinde, ip üzerine dizilmiş lambaların altında dans eden otuz kadar Parisliyi gösterir. Yaprakların arasından süzülen benekli ışık herkesin yüzünü ve kıyafetini titreştirir. Bütün tablo kusursuz bir pazar öğleden sonrası gibi hissettirir. Bugün Orsay’de asılıdır ve ziyaretçilerin önünde en uzun durduğu eserlerden biridir.
Renoir’ın geç dönem işlerini, 1890’lar ve 1900’lerdeki ağır çıplakları savunmak daha zordur. Altmışlı yaşlarında artrit oldu ve fırçaların eline bağlanması gerekti. Figürler yumuşadı. Ama 1870’lerin ve 1880’lerin başının ressamı, Washington’daki Phillips’te bulunan Kürekçilerin Öğle Yemeği’nin ve Orsay’deki Moulin de la Galette’in ressamı, bir pazar öğleden sonrasını yaşanmış en önemli şey gibi gösterebilen nadir kişilerden biridir.
3. Edgar Degas, İzlenimci denmesinden nefret eden İzlenimci

1834’te Paris’te doğdu, 1917’de Paris’te öldü. Degas sıra dışı bir vakadır. Sekiz İzlenimci serginin yedisinde yer aldı; Pissarro dışında herkesten fazla. Bugüne kadar yazılmış her İzlenimci listesinde adı geçer. Ve bu etiketten nefret ediyordu. “Gerçekçi” ya da “bağımsız” denmesini tercih ederdi. Neredeyse hiç açık havada resim yapmadı. Atölyede takıntılı biçimde çizdi. Konusu yapay ışık altındaki insan figürüydü; özellikle dansçıların, jokeylerin, çamaşırcı kadınların ve yıkanan kadınların bedenleri.
İzlenimciliğin yalnızca manzara demek olduğunu düşünüyorsanız bakmanız gereken kişi Degas’dır. Orsay’de onlarca bale provası sahnesi var; neredeyse her zaman hafifçe merkezin dışında, hafifçe kırpılmış, hafifçe bir sütunun ya da korkuluğun arkasında kalan bir bakış noktasından resmedilmiş. Yirmili yaşlarında İtalyan Rönesansı’nın ciddi bir öğrencisiydi ve desen ustalığı gruptaki herkesten başka bir düzeydedir. 1880’lerde ve 1890’larda sığ teneke leğenlerde yıkanan kadınları gösteren pastelleri, on dokuzuncu yüzyıl resminin psikolojik açıdan en mahrem eserlerinden bazılarıdır.
Ayrıca birkaç yüz heykel yaptı; hepsi balmumundan, neredeyse hepsi dansçılar ve atlar. Bugün yaklaşık yetmişinin bronz dökümü var; çoğu ölümünden sonra yapılmış. En ünlüsü, Degas’nın hayattayken sergilediği tek heykel olan ve 1881’deki altıncı İzlenimci sergide gösterilen On Dört Yaşındaki Küçük Dansçı’dır. O da Orsay’de, bir cam vitrinin içinde; müzenin birkaç yılda bir değiştirdiği gerçek bir tütü giyiyor.
4. Camille Pissarro, sekiz serginin hepsinde yer alan tek ressam

1830’da Saint Thomas’ta doğdu, 1903’te Paris’te öldü. Pissarro, o olmadan grubun bir arada durmadığı ressamdır. En yaşlılarıydı. Siyasi ve estetik tartışmalara en çok bağlı olan oydu. Cézanne’ın “bir baba” dediği ve kendisine resim yapmayı öğrettiğini söylediği kişiydi. 1874 ile 1886 arasındaki sekiz İzlenimci grup sergisinin hepsinde yer alan tek ressamdı.
Kariyerinin büyük bölümünde konusu kırsal Fransa’ydı. Tarlalardaki köylüler, küçük kasabalarda pazar günleri, on beş yıl yaşadığı Pontoise köyü. 1890’ların sonunda, açık havada çalışmayı tehlikeli hâle getiren kronik bir göz enfeksiyonu çekerken, kiralık otel pencerelerinden Paris bulvarlarını resmetmeye geçti. 1897 ile 1898 arasında yaptığı Montmartre Bulvarı serisi — aynı caddenin günün farklı saatlerinde, farklı havalarda, Grand Hôtel de Russie’nin aynı dördüncü kat penceresinden resmedilmiş bir düzine kadar görünümü — on dokuzuncu yüzyıl sonu Paris’inin büyük belgelerinden biridir.
İzlenimcilerin bir konuya bağlılığını anlamak istediğinizde bakmanız gereken ressam Pissarro’dur. Pontoise’daki aynı çiftçi kulübesini yirmi kez resmetti. Montmartre’daki bulvarı on dört kez resmetti. Farklar küçük değildir.
5. Alfred Sisley, Fransa’dan hiç ayrılmayan İngiliz

1839’da Paris’te İngiliz bir anne babanın çocuğu olarak doğdu, 1899’da Moret-sur-Loing’da öldü. Sisley grubun en hak ettiği değeri görmeyen üyesidir. Yalnızca manzara resmetti. Resmî Salon’a hiç giremedi. Hayatı boyunca neredeyse hiçbir şey satamadı. Elli dokuz yaşında, gırtlak kanserinden yoksul öldü; tablolarının fiyatları ertesi yıl on katına çıktı.
En iyi işi, 1876’da Seine kıyısındaki Port-Marly köyünde yaşanan küçük bir sel üzerine yaptığı bir tuval serisidir. Su ikinci kat pencerelerine kadar yükseldi ve birkaç gün öyle kaldı. Sisley onu bir kayıktan ve setin kuru tarafından resmetti; bir haftada altı tablo. Konu su, ama asıl konu küçük şarap tüccarının dükkânının suyun içinde yarı batmış duruşu ve üst pencerelerin yansımalarının, ister kuru ister ıslak kısımlara bakın, bütün sahneyi su altındaymış gibi hissettirmesidir.
Manzaranın İzlenimciliğin merkezî konusu olduğunu en güçlü biçimde savunan ressamdır. Kimse satın almazken bile otuz yıl boyunca ona bağlı kaldı. Orsay’de onun Port-Marly sellerinden altısı var. Beşinci kattaki bir yan galeride, önünden geçip gitmesi kolay. Geçip gitmeyin.
6. Berthe Morisot, erkeklerin hep küçümsediği ressam

1841’de Bourges’da doğdu, 1895’te Paris’te öldü. Morisot, İzlenimci gruba katılan ilk kadındı ve çoğu insanın karşılaşacağı ünlü İzlenimci sanatçılar listesindeki yalnızca iki kadından biriydi; diğeri Mary Cassatt’tır. Sekiz İzlenimci serginin yedisinde yer aldı; yalnızca 1879’daki dördüncüyü, yeni doğum yaptığı için kaçırdı.
Konusu ev hayatıydı. Kitap okuyan kadınlar. Çocuklarıyla anneler. Bir akşam gezmesi için birbirini giydiren kız kardeşler. Bir balodaki genç bir kadın. En bilinen eseri Beşik, 1872’de yapıldı ve kız kardeşi Edma’yı yeni doğmuş kızını uyurken seyrederken gösterir. Orsay’de asılıdır. Kırk altıya elli altı santimetredir, yani kare biçiminde yan yana konmuş dört mektup kâğıdı büyüklüğündedir ve bütün hareketin psikolojik açıdan en yüklü tablolarından biridir.
Morisot aynı zamanda Édouard Manet’nin öğrencisi, modeli, arkadaşı ve 1874’ten sonra da baldızıydı. Manet’nin kardeşi Eugène ile evlendi ve Édouard’la olan aile bağları, 1870’ler boyunca Manet’lerle İzlenimcileri birbirine bağlı tuttu. İzlenimciliğin iç mekâna da girip yine işe yarayabileceğini, açık havadaki gevşek fırça işçiliğini sakin bir ev sahnesine uygulayıp akademik ressamların hiç denemediği bir şey bulunabileceğini gösteren ressamdır. Orsay’de onun, çoğu ziyaretçinin fark ettiğinden daha fazla eseri var.
7. Mary Cassatt, Amerikalı

1844’te Pittsburgh’da doğdu, 1926’da Paris yakınlarında öldü. Cassatt, bir Fransız hareketinin içindeki Amerikalı aykırı isimdir: 1874’te Paris’e taşınan, 1877’de Degas ile tanışan ve dördüncü sergiden itibaren İzlenimcilerle birlikte sergi açmaya davet edilen, Pennsylvania’lı üst orta sınıf bir kadın. Sekiz serginin dördünde yer aldı.
Kariyerinin büyük bölümünde konusu Morisot’nunkiyle aynıydı. Kadınlar, anneler, çocuklar, kızlar. Onları Morisot’nun her zaman peşine düşmediği bir doğrudanlıkla ve yapısal bir sağlamlıkla resmetti. 1893 ile 1894’te yapılan ve bugün Washington’daki National Gallery’de asılı olan Kayık Gezintisi, küçük bir kayıkta bir kadın ve bir bebekle birlikte Katalan bir kürekçiyi gösteren, yaklaşık iki metre genişliğinde bir tuvaldir. Adamın sırtı tablonun yarısını kaplar. Kadının yüzü neredeyse profildendir. Kompozisyon, Cassatt’ın o sırada yoğun biçimde incelediği Japon baskılarından ödünç alınmıştır ve bütün eser bir tablodan çok bir film karesi gibi okunur.
Cassatt aynı zamanda İzlenimciliği fiilen Amerika Birleşik Devletleri’ne taşıyan ressamdır. Kardeşi Alexander, Pennsylvania Demiryolu’nun başkanı ve önemli bir koleksiyoncuydu. Onun koleksiyonculuğu ve Cassatt’ın Amerikalı arkadaşlarına — özellikle New York’taki Havemeyer’lere — verdiği tavsiyeler sayesinde, yirminci yüzyılın başında Amerikan müzelerine giren İzlenimci eserlerin önemli bir bölümü Cassatt aracılığıyla geldi. O olmasaydı Met’in, Boston MFA’nın ve Chicago Sanat Enstitüsü’nün duvarları bugün çok farklı olurdu.
8. Gustave Caillebotte, arkadaşlarını koleksiyonuna katan mühendis

1848’de Paris’te doğdu, 1894’te Gennevilliers’de öldü. Caillebotte, İzlenimci ressamlar listesine neredeyse giremeyecek olan ressamdır; çünkü yirminci yüzyılın büyük bölümünde önce koleksiyoncu, sonra ressam olarak hatırlandı ve ressam yanı yalnızca yetkin diye okundu. 1970’lerde ve 1980’lerde eserlerinin yeniden okunması bunların hepsini değiştirdi. Bugün her listede yer alıyor.
Varlıklı bir aileden geliyordu ve bu da hikâyenin bir parçası. Önce hukuk, sonra deniz mühendisliği, ardından École des Beaux-Arts’ta resim eğitimi aldı. Babası 1874’te öldüğünde bir servet miras kaldı. Hayatının geri kalanını iki paralel projeyle geçirdi: çevresindeki işçi sınıfı ve burjuva Paris’ini resmettiği kendi tabloları ve başka kimsenin almayacağı Monet, Renoir ve Degas tablolarını, arkadaşlarını ayakta tutacak fiyatlarla sessizce satın almak. Monet’nin atölyesinin kirasını iki yıl boyunca o ödedi. Üçüncü İzlenimci serginin masraflarını cebinden karşıladı.
Kendi tabloları hareketin en tuhafları arasındadır. 1877’de yapılan ve bugün Chicago Sanat Enstitüsü’nde bulunan Paris Sokağı, Yağmurlu Gün yaklaşık üç metre genişliğindedir. Gare Saint-Lazare yakınındaki yeni Haussmann bulvarlarında tek bir kavşağı, yağmurlu bir günde, şemsiyelerin altında hafifçe eğri açılarla yürüyen figürlerle gösterir. Perspektif neredeyse şiddetli biçimde zorlanmıştır. Parke taşları bir teknik ressamın titizliğiyle boyanmıştır. Kıyafetler İzlenimci tarzda boyanmıştır. Tablo neredeyse geniş açılı bir objektifle çekilmiş bir fotoğraf gibi hissettirir. Caillebotte, başka kimse nasıl yapılacağını çözmeden önce modern Paris’i resmediyordu. Chiaro, altmış yedi İzlenimci tuvali Fransız devletine bıraktığı 1894 tarihli vasiyetnamesinde yazdığı açıklamayı sesli okur; Louvre’a kabul ettirilmesi beş yıl süren bir mücadele gerektiren ve bugün Orsay’in İzlenimci galerisinin kurucu koleksiyonu hâline gelen bağış.
Bazen sayılan, bazen sayılmayan erkekler
Kilit İzlenimci sanatçılar listelerinde düzenli olarak yer alan ama oraya pek oturmayan ressamların kısa bir listesi:
-
Édouard Manet (1832-1883), Olympia ve Çimenlerde Öğle Yemeği tablolarıyla 1863-65’te Paris’i şoke eden ve genç ressamların daha sonra devraldığı gevşek fırça işçiliği ile modern hayat savunusunu ortaya koyan ressamdır. Resmî Salon’un hâlâ tek meşru sergi yeri olduğu gerekçesiyle sekiz İzlenimci serginin hiçbirine katılmadı. Genellikle İzlenimciliğin bir üyesi olarak değil, öncüsü olarak anılır.
-
Paul Cézanne (1839-1906) birinci ve üçüncü sergilerde yer aldı, sonra büyük ölçüde bıraktı ve aynı dağı tekrar tekrar resmetmek için Aix-en-Provence’a çekildi. Post-İzlenimci olarak anılır.
-
Vincent van Gogh (1853-1890) turist rehberlerindeki ünlü İzlenimci sanatçılar listelerinde sık sık geçer. 1886’da Paris’e geldi ve iki yıl içinde İzlenimci eserlerden öğrenebileceği her şeyi öğrendi, ama kendi kısa kariyeri Post-İzlenimciliğe aittir. İzlenimcilik ile van Gogh karışıklığı, hareket hakkındaki gündelik yazılarda en inatçı olanlardan biridir.
-
Frédéric Bazille (1841-1870), Monet’nin yakın arkadaşı ve erken dönem grubun kurucu finansörüydü. İlk İzlenimci sergiden dört yıl önce, Fransız-Prusya Savaşı’nda yirmi sekiz yaşında öldü. Yaşasaydı önemli bir figür olacak kayıp yedinci ressam olarak her listede yer alır.
Sonuçta onları birleştiren ne
İzlenimci ressamlar küçük bir gruptu. Birbirlerini şahsen tanıyorlardı. Birbirlerinden borç para aldılar ve birbirlerinin ailelerine damat, gelin oldular. Teknik ve siyaset üzerine tartıştılar. Hepsi, farklı yollarla, aynı temel iddiayı resmetti: modern dünyanın — trenlerin, banliyölerin, hafta sonu danslarının, prova salonlarının, yeni bulvarların — ciddi resim için, Akademi’nin iki yüzyıl boyunca resmettiği Yunan ve Roma tanrıları kadar değerli bir konu olduğu.
Önemli olmalarının nedeni tartışmayı kazanmış olmalarıdır. Bir buçuk yüzyıl sonra, herhangi bir büyük sanat müzesinin modern bölümünde gördüğünüz neredeyse her şey onların ortaya koyduğu teknik ve kavramsal iddialara dayanır. İşleyen limanların fotoğrafları sanattır. Hızlı eskizler bitmiş tablolardır. Konu ışıktır. Konu havadır. Konu, henüz yaşanırken resmedilen modern hayattır.
Yukarıdaki sekiz isim, eserleri bu tartışmayı en güçlü biçimde savunanlardır.
Son söz
On beş kadar kişiden oluşan bir arkadaş grubu. Aralarından önem taşıyan sekiz ressam. Ödünç alınmış bir fotoğrafçı atölyesinde doğaçlama bir sergi. Hicivci bir eleştirmenden gelen ve ressamların hakaret olarak almayı reddedip bir ada dönüştürdüğü kötü bir şaka. Bir buçuk yüzyıl sonra hâlâ ona İzlenimcilik diyoruz ve çoğu insanın ışık, su ve pazar öğleden sonraları tablolarına bakışı, Boulevard des Capucines’teki o aynı atölyeden çıktı.
Görsel kaynakları
- Claude Monet 1899 Nadar crop.jpg — Nadar (1820-1910). Kaynak, kamu malı.
- Auguste Renoir - Dance at Le Moulin de la Galette - Google Art Project.jpg — Pierre-Auguste Renoir (1841-1919). Kaynak, kamu malı.
- Edgar Degas - The Ballet Class - Google Art Project.jpg — Edgar Degas (1834-1917). Kaynak, kamu malı.
- Camille Pissarro - Boulevard Montmartre, Spring - Google Art Project.jpg — Camille Pissarro (1830-1903). Kaynak, kamu malı.
- Alfred Sisley (1839-1899) - The Flood at Port-Marly.jpg — Alfred Sisley (1839-1899). Kaynak, kamu malı.
- Berthe Morisot - The Cradle - Google Art Project.jpg — Berthe Morisot (1841-1895). Kaynak, kamu malı.
- Mary Cassatt - The Boating Party - Google Art Project.jpg — Mary Cassatt (1844-1926). Kaynak, kamu malı.
- Gustave Caillebotte - Paris Street; Rainy Day - Google Art Project.jpg — Gustave Caillebotte (1848-1894). Kaynak, kamu malı.