İçeriğe geç

Bir Gotik Katedralin İçinde Nelere Bakmalı?

Yayınlanma: • 8 dk okuma

Yüksek, kaburgalı bir tonozun altında bir Gotik katedralin uzun nefinde yürüyen ziyaretçiler.

Fotoğraf: Jonas Jaeken, Unsplash

Batı kapısından içeri girersiniz ve ilk olan şey başınızı kaldırmanızdır. Herkes kaldırır. Nef o kadar yükselir ki tonoz havada süzülüyor gibidir ve ışık aynı anda her yerden gelir. Sonra, bir dakika sonra, çoğu insan yavaş bir tur atar, gül penceresinin fotoğrafını çeker ve az önce içinden geçtiği şeyin ne olduğunu bilmeden çıkar.

Bir Gotik katedral okunmak için yapılmıştır. Kemerlerin biçiminden koro oturaklarının altına gizlenmiş oymalara kadar her parçası bir nedenle oradadır. Kapıdan en uzak uca doğru yürürken karşılaşacağınız sırayla, nelere bakmanız gerektiğini anlatıyoruz.

Önce: neden böyle görünüyor

Gotik mimari 1140’larda Fransa’da, Başrahip Suger’nin Paris’in hemen kuzeyindeki Saint-Denis manastır kilisesinin koro bölümünü yeniden yaptırıp ışıkla doldurmasıyla başladı. Bunu üç fikir mümkün kıldı ve onları bir kez fark etmeyi öğrendiğinizde her Gotik kiliseyi okuyabilirsiniz.

Sivri kemer. Yuvarlak bir kemer yanlara doğru güçlü bir itki uygular. Sivri bir kemer ise ağırlığın daha fazlasını aşağı gönderir; böylece daha yükseğe çıkabilir ve aynı yükseklikte farklı genişlikleri geçebilir.

Kaburgalı tonoz. Tonoz, som taştan bir tavan yerine, aralarına ince paneller doldurulmuş taş kaburgalardan bir iskelettir. Kaburgalar ağırlığı aşağıya, payelere taşır.

Uçan payanda. Binanın dışında, taştan kollar duvarlara yaslanır ve tonozun dışa doğru itkisini karşılar. İtki dışarıda karşılandığında duvarların artık çatıyı taşıması gerekmez. Camdan olabilirler.

Bütün sır bu. İçeride gördüğünüz her şey bundan doğar.

Nef: başınızı kaldırın, sonra katları sayın

Strasbourg'daki Saint-Thomas Kilisesi'nin içi: sivri kemerler, yüksek payeler ve uzak uçta bir gül penceresi.

Fotoğraf: Greg Willson, Unsplash

Nef, batı kapısından kesişme noktasına uzanan uzun orta salondur. Kendinizi küçük hissetmeniz ve gözünüzün yukarı çekilmesi için yapılmıştır. Amiens’te tonoz zeminden yaklaşık 42 metre yüksektedir. Beauvais daha da yükseğe çıkmaya çalıştı ve koro tonozu 1284’te çöktü; ustaların taşın yapabileceklerinin sınırında çalıştığının bir hatırlatıcısı.

Şimdi nefin duvarına aşağıdan yukarıya bakın. Çoğu Gotik katedralde üç kat vardır:

  1. Arkad, en altta: yan neflere açılan büyük sivri kemerler.
  2. Triforyum, ortada: küçük kemerlerden oluşan dar bir şerit, çoğu zaman duvarın içinde bir geçit.
  3. Klerestoryum, en üstte: nefi aydınlatan yüksek üst pencereler.

Zamanla klerestoryum yükselir, duvar incelir. Erken dönem bir katedrali daha geç bir katedralle karşılaştırın; taşın geri çekilip camın yerini aldığını izleyebilirsiniz.

Tonoz: kaburgaları takip edin

Yüksek pencereler arasında taş kaburgaları tepede kesişen ortaçağdan kalma bir Gotik tonoza yukarı bakış.

Fotoğraf: JOHN TOWNER, Unsplash

Nefin ortasında durun ve dümdüz yukarı bakın. Kaburgalar payelerin tepesinden yükselir, çapraz olarak kesişir ve her bölmenin ortasında oyma bir kilit taşında buluşur. Bir kaburgayı gözünüzle aşağıya doğru takip edin; zemine kadar ince bir sütunçe olarak devam ettiğini görürsünüz. Yerden tavana tek bir çizgidir ve binayı ayakta duruyormuş gibi değil, büyüyormuş gibi gösteren de odur.

Daha geç dönem Gotik tonozlar daha da gösterişli hâle geldi: fazladan kaburgalar, yıldız desenleri, yelpazeler. Başınızın üstündeki tonoz bir ağa ya da bir yıldıza benziyorsa, daha geç bir binadasınız ya da daha eski bir binanın daha geç bir bölümündesiniz.

Pencereler: aşağıdan yukarıya okunan bir Kutsal Kitap

Binanın konuştuğu yer camdır. Ortaçağ pencereleri, genellikle yuvarlak ya da baklava biçimli çerçevelere yerleştirilmiş, pencerenin yüksekliği boyunca üst üste dizilmiş küçük sahnelerden oluşur. Genellikle aşağıdan yukarıya okunurlar. Her pencereyi okumaya çalışmayın. Yakınınızdakini seçin, en alttan başlayın ve birkaç sahne yukarı takip edin.

Pencerenin en altına da bakın. Pek çoğunda parasını kimin ödediğini gösteren küçük bir panel vardır: iş başındaki bir fırıncılar, kasaplar ya da şarap tüccarları loncası veya diz çökmüş bir soylu. Chartres’da onlarca pencere bu meslek imzalarını taşır. Bir bağışçı plaketinin ortaçağdaki karşılığıdırlar ve binadaki en canlı sahnelerden bazılarıdır.

Bütün bunların en uç örneği Paris’teki Sainte-Chapelle; orada duvarlar neredeyse tamamen camdan ibaret. Hikâyesini Sainte-Chapelle’in vitraylarının hikâyesi yazısında anlatıyoruz.

Gül pencereleri

Büyük Fransız katedrallerinin çoğunda üç gül penceresi vardır: biri batı cephesinde, birer tane de binayı bir haça dönüştürmek için nefi kesen kollar olan transeptin iki ucunda. Kolların buluştuğu kesişme noktasında durun; çoğu zaman ikisini ya da üçünü birden görebilirsiniz.

Notre-Dame de Paris'in içinde, transeptteki güney gül penceresine yukarı bakış; ortadaki bir figürün çevresinde koyu kırmızı ve mavi panellerden bir vitray çarkı.

Notre-Dame de Paris’in gül pencereleri, yaklaşık 13 metre çaplarıyla 13. yüzyılın en büyükleri arasındadır ve camlarının büyük kısmı hem Devrim’den hem de 2019 yangınından sağ çıktı. Bir gül penceresinin ortasında genellikle İsa ya da Meryem Ana bulunur; peygamberler, havariler, azizler ya da burç işaretleri bir çarkın parmakları gibi çevrelerine dizilir. Notre-Dame yazımız katedrale ne olduğunu ve nasıl yeniden inşa edildiğini anlatıyor.

Zemin: bir labirent arayın

Nefin zeminine bakın. Birkaç Fransız katedralinin döşemesinde hâlâ bir labirent bulunur. En ünlüsü 13. yüzyılın başından kalma Chartres’dakidir: merkeze giden, çıkmaz sokağı olmayan, kıvrıla kıvrıla ilerleyen tek bir yol. Çoğu zaman sandalyelerle kaplıdır; ziyaret ettiğiniz gün açık olup olmadığını kontrol edin.

Amiens’te labirent sekizgendir ve ortasındaki taş, inşaatın başladığı yılı, 1220’yi, piskoposun ve üç baş ustanın adlarıyla birlikte kaydetmişti. Binayı yapan insanların zemine attığı bir imzadır.

Koro: din adamlarının oturduğu yer

Kesişme noktasının ötesinde, din adamlarının günlük ayinleri ilahilerle söylediği koro bulunur. Ortaçağda burası genellikle neften oymalı bir taş perdeyle, Fransızcada jubé denen bir bölmeyle ayrılırdı; böylece neftekiler ayinleri duyabilir ama zar zor görebilirdi. Perdelerin çoğu 17. ve 18. yüzyıllarda kaldırıldı. Güney Fransa’daki Albi Katedrali, hâlâ bir perdesi olan az sayıdaki Fransız katedralinden biridir.

Perdenin olmadığı yerlerde bile koronun çevresindeki duvara bakın. Chartres’da koro, iki yüzyıl boyunca Meryem Ana’nın ve İsa’nın hayatından sahnelerle oyulmuş bir taş çevreyle sarılıdır; neredeyse başlı başına bir heykel galerisi.

Sonra oturakların altına bakın. Koro sıraları açıksa, gözünüzü ahşap oturaklara çevirin ve misericord’ları arayın: din adamlarının uzun ayinler boyunca ayakta duruyormuş gibi görünürken yaslanmasını sağlayan, menteşeli oturakların altındaki küçük çıkıntılar. Üzerlerindeki oymalar çoğu zaman gözden uzaktı ve oymacılar bunu biliyordu. Hayvanlar, şakalar, canavarlar, gündelik hayat ve arada bir kaba bir sahne bulursunuz.

Ambulatuvar ve şapeller

Koronun arkasından dolaşın. Doğu ucunun çevresinde kıvrılan koridor ambulatuvardır; hacıların ayinleri rahatsız etmeden kutsal emanetlerin önünden geçebilmesi için yapılmıştır. Ona bir çiçeğin taç yaprakları gibi dizilmiş küçük şapeller açılır; her birinin kendi sunağı, azizi ve çoğu zaman kendi pencereleri vardır.

Doğu ucu, yani apsis, genellikle doğan güneşe, doğuya bakar. Sabah gidin, ışık apsis pencerelerinden girer. Akşam gidin, güneş batıdaki gül penceresinin arkasındadır.

Sonra dışarı çıkın

2019 yangınından önce güneydoğudan Notre-Dame de Paris; Seine'in üzerinde uçan payandaları ve kulesiyle.

Fotoğraf: Chris Linnett, Unsplash

Binanın sadece yarısını gördünüz. Dışarıda, özellikle yanlar ve doğu ucu boyunca dolaşın ve duvarları yerinde tutan taş kollara, uçan payandalara bakın. Onları dışarıdan bir kez gördüğünüzde içerideki cam anlam kazanır: Duvarların pencere olabilmesinin nedeni o kollardır.

Çatı hattı boyunca da çörtenlere bakın. Tam anlamıyla bir çörten (gargoyle), yağmur suyunu duvarlardan uzağa atmak için oyulmuş bir su oluğudur. Su akıtmayan canavarlar ise groteskler. Notre-Dame’ın kulelerinden Paris’e bakan ünlü kimeralar ortaçağda değil, 19. yüzyıldaki restorasyonda eklendi.

Chiaro bir katedralin içinde nasıl yardım ediyor

Bir katedral, yanınızda “şuna bak” diyen birine en çok ihtiyaç duyduğunuz yerdir. Chiaro bunu yapar.

Herhangi bir şeye doğrultun. Bir pencere, bir sütun başlığı, bir mezar, bir şapel, nefin tamamı. Chiaro neye baktığınızı tanır ve size ne olduğunu, kimin yaptığını ve neden önemli olduğunu sesli olarak, saniyeler içinde anlatır; böylece gözleriniz binada kalır.

Ne isterseniz sorun. “Bu pencerede hangi aziz var?” “Bu şapel neden burada?” “Bu bölüm ne zaman yeniden yapıldı?” Yazın ya da söyleyin, Chiaro sesli olarak cevap verir. Cevap bugüne bağlıysa, örneğin koronun ziyaretçilere açık olup olmadığı ya da labirentin açıkta olup olmadığı gibi, web’e bakar.

Paris'teki Sainte-Chapelle'in içinde Chiaro'ya sesli soru sormak.

Kendi dilinizde. Chiaro 18 dil konuşur; bir kadın ya da erkek sesiyle. Yer adlarını da sizin dilinizde ve yerel dilde yan yana gösterir.

Noktaları birleştirir. Harita çevrenizdeki Chiaro önerilerini gösterir; böylece yürümeye değer bir sonraki kiliseyi bulabilirsiniz. Chiaro her akşam gördüklerinizi bir Filo’ya, sabahki katedrali öğleden sonra önünden geçtiğiniz şapele bağlayan kısa bir gün hikâyesine dönüştürür.

Tanımanın nasıl çalıştığını görün

Chiaro web sitesindeki simge yapı sayfaları, uygulamanın bir yeri tanıdıktan sonra ne yaptığının bir demosu: her birinde beş durak; Chiaro’nun fotoğrafınızdan oluşturduğu türden bir rehber, hesap gerekmeden tarayıcınızda çalıyor. Aralarındaki katedraller arasında Notre-Dame, Köln Katedrali, Westminster Abbey, Sevilla Katedrali ve Viyana’daki Aziz Stefan Katedrali var. Uygulamada ise içine girdiğiniz her katedral aynı ilgiyi görür. Önünde durduğunuz kilisenin ne tür bir kilise olduğundan en baştan emin değilseniz, baktığım bu kilise ne yazısıyla başlayın.

SSS

Bir Gotik katedralin başlıca özellikleri nelerdir?

Sivri kemerler, kaburgalı tonozlar ve uçan payandalar. Birlikte duvarların daha ince, pencerelerin ise çok daha büyük olmasını sağlarlar; Gotik iç mekânların bu kadar yüksek ve ışıkla dolu olmasının nedeni budur.

Nef, transept ve koro arasındaki fark ne?

Nef, girişten başlayan uzun ana salondur. Transept, haç biçimini oluşturmak için onu keser. Koro, kesişme noktasının ötesinde, din adamlarının ayinleri söylediği yerdir; apsis ise onun ötesindeki yuvarlak uçtur.

Bir vitray pencere nasıl okunur?

Genellikle aşağıdan yukarıya. Sahneler pencerenin yüksekliği boyunca küçük çerçevelerde üst üste dizilmiştir. Bir pencere seçip birkaç sahneyi takip edin ve parasını kimin ödediğini gösteren paneli bulmak için en alta bakın.

Bir katedral zeminindeki labirent nedir?

Döşemeye yerleştirilmiş, çıkmaz sokağı olmadan kıvrıla kıvrıla merkeze giden bir yol. Chartres ve Amiens’te hâlâ var. Amiens’te merkez, binanın ne zaman başladığını ve kimin yaptığını kaydetmişti.

Çörten (gargoyle) ile grotesk arasındaki fark ne?

Çörten, yağmur suyunu duvarlardan uzağa atan oyma bir su oluğudur. Grotesk ise su taşımayan oyma bir figürdür.

Başınızı kaldırın, sonra aşağı bakın

Bir Gotik katedral her iki yönde de karşılığını verir. Yukarıda tonoz ve cam, aşağıda labirent ve oturakların altındaki oymalar, dışarıda da hepsini ayakta tutan payandalar. On dakika yerine bir saat verin; bina kendini açıklamaya başlar.

Chiaro, İtalyancada “açık, berrak” demek. App Store’dan indirin, okuyamadığınız bir sonraki pencereye doğrultun ve dinleyin.

Çekin. Dinleyin. Keşfedin.