Fotoğraf: Pascal Bernardon, Unsplash
Alçak, karanlık, boyalı bir odadan dar bir döner merdivenle yukarı çıkarsınız ve tepede duvarlar yok olur. Yerlerinde her biri yaklaşık on beş metre yüksekliğinde, renkli camdan on beş pencere durur; o kadar birbirine yakındırlar ki aralarındaki taş, ışığı taşıyan bir çerçeve gibi görünür. Güneşli bir günde bütün oda maviye ve kırmızıya bürünür. İnsanlar merdivenin tepesinde durur ve öylece kalakalır.
Burası Paris’teki Sainte-Chapelle’in üst şapeli ve aslında pencereli bir bina değil. Bir röliker; tek bir nesne için yapılmış, bir kilise ölçeğinde mücevherli bir kutu. Camı anlamak için nesneden başlamanız gerekir.
Bir servete satın alınan taç
Fotoğraf: Mike Swigunski, Unsplash
1238’de Konstantinopolis’in Latin imparatoru II. Baudouin iflas etmişti. İmparatorluğu Dördüncü Haçlı Seferi’nden kalan, giderek küçülen bir kalıntıydı ve en değerli kutsal emanetini, İsa’nın çarmıha gerilirken taktığı söylenen Dikenli Taç’ı Venedikli bankerlere rehin vermişti.
Fransa Kralı IX. Louis borcu ödedi ve tacı aldı. Taç ve ardından gelen kutsal emanetler için genellikle verilen meblağ 135.000 livre; dönemine göre baş döndürücü bir miktar ve yaygın tahmine göre onları barındırmak için yapılan şapelin maliyetinin yaklaşık üç katı. Taç 1239’da Fransa’ya ulaştı ve vakanüvisler kralın onu karşılamaya yalınayak, sade bir tunikle çıktığını ve Paris’e kendisi taşıdığını anlatır. Sonraki birkaç yıl içinde, Gerçek Haç’tan bir parça dahil, Çile’ye ait başka kutsal emanetler de geldi.
Louis’nin onları koyacak bir yere ihtiyacı vardı ve bunun yanı başında olmasını istiyordu. Sainte-Chapelle, Île de la Cité’deki kraliyet sarayının, 14. yüzyıla kadar Fransa krallarının ana ikametgâhı olan Palais de la Cité’nin içine yapıldı. Hızla yükseldi: 1240’ların başında başlandı ve 26 Nisan 1248’de kutsandı.
Üst üste iki şapel
Fotoğraf: Mitya Ivanov, Unsplash
Bina aslında iki şapelden oluşur. Zemin katta olan alt şapel sarayda çalışan insanlar içindi. Alçak ve karanlıktır; tonozu mavi ve altın zambak motifleriyle boyanmıştır. Orijinal camları yok: 1690’daki bir sel onları yok etti ve bugün orada gördüğünüz pencereler 19. yüzyılda yapılmış yenileridir.
Üst şapel kralındı. Doğrudan kraliyet dairelerine açılıyordu ve kutsal emanetleri barındırıyordu. Her şeyi taşı ortadan kaldırmak için tasarlanmıştır. Duvarlar ince payelere indirgenmiştir ve aralarında cam vardır: gül penceresi hariç yaklaşık 670 metrekare.
Pencereleri okumak
Fotoğraf: Svetlana Gumerova, Unsplash
Üst şapelin nefinde ve apsisinde, 13. yüzyılın ortasından kalma on beş büyük pencere ve bunların arasında 1.113 kadar ayrı sahne var. Bu rakam rehberlerin çoğunda tekrarlanır; önemli olan, bir kerede kavranamayacak kadar çok olması ve kimseden de bunun beklenmemiş olması.
Pencereler uzun tek bir hikâye anlatır ve bu hikâyenin bir başı ve bir sonu vardır.
Sunağa dönükken soldan başlayın. Döngü kuzey duvarının batı ucunda Yaratılış kitabıyla başlar: Yaratılış, Âdem ile Havva, Tufan. Sonra kuzey duvarı boyunca Eski Ahit’te ilerler: Çıkış, Çölde Sayım, Yeşu, Hâkimler, peygamberler.
Çile, sunağın arkasındadır. Yuvarlak doğu ucu olan apsisin pencereleri Yeni Ahit’e döner ve kutsal emanetlerin sergilendiği yerin tam arkasındaki ortadaki pencere İsa’nın Çilesi’ni gösterir. Bütün binanın amacı budur. Penceredeki dikenli taç, mahfazadaki dikenli tacın üstünde asılıydı.
Sonra güney tarafından aşağı, bugüne doğru. Güney duvarı Yudit, Ester ve Krallar gibi kitaplarla Eski Ahit’e döner ve son pencere, güney tarafta girişe en yakın olanı, olağanüstü bir şey yapar. Kutsal Kitap’ı geride bırakır ve kutsal emanetlerin kendi hikâyesini anlatır: bulunuşları, Konstantinopolis’ten yolculukları ve Fransa’ya varışları; IX. Louis Dikenli Taç’ı bir alayla taşırken gösterilir.
Kral kendini ve az önce yaptığı satın almayı kutsal tarihin sonuna yerleştirdi. Cam, dünyanın yaratılışıyla başlayan hikâyenin burada, bu odada, bu kralla sona erdiğini söyler.
Her pencerenin içinde sahneler madalyonlara, yani camın yüksekliği boyunca üst üste dizilmiş daire, dört yapraklı yonca ve baklava biçimli küçük çerçevelere yerleştirilmiştir. Genellikle aşağıdan yukarıya okunurlar. Hepsini okumaya çalışmayın. Bir pencere seçin, yakınında durun ve birkaç sıra yukarı takip edin. Renkli cam üzerine kahverengi-siyah çizgilerle boyanmış, her parçayı yerinde tutan kurşunlarla küçük figürleri, taçları, atları, tekneleri ve surları görmeye başlarsınız.

Size nereye bakacağınızı söyleyen birinin olması en çok bu odada işe yarar. Chiaro’yu pencerelere doğrultun; size ne gördüğünüzü anlatır, sonra basılı bir planla uğraşmadan, kutsal emanetler penceresinin hangisi olduğunu ya da önünüzdeki sahnenin neyi gösterdiğini sesli olarak sormanıza izin verir.
Gül penceresi: iki yüz yıl sonra
Fotoğraf: Sung Jin Cho, Unsplash
Arkanızı dönüp girişe doğru bakın. Kapının üstündeki büyük gül penceresi hiç de IX. Louis’nin döneminden değil. 15. yüzyılın sonunda, VIII. Charles’ın saltanatı sırasında, ajur işlemeleri alevler gibi kıvrılan Flamboyant Gotik üslupla yeniden yapıldı. Yaklaşık dokuz metre çapındadır ve Vahiy kitabındaki dünyanın sonu görüsünü, Kıyamet’i gösteren 89 ayrı panelden oluşur.
Yani şapel camdan eksiksiz bir hikâyedir: kuzey duvarında dünyanın başlangıcı, doğuda Çile, güneyde kutsal emanetler ve batıda dünyanın sonu. Işık gün boyunca değişir ve sırayla her birinin üzerine düşer.
Devrim ve kaybedilenler

Fransız Devrimi, Sainte-Chapelle için zor geçti. Kraliyet sembolleriyle dolu bir kraliyet yapısıydı ve öyle muamele gördü. Şapel bir depoya dönüştürüldü, heykelleri ve kraliyet amblemleri parçalandı, kulesi yıkıldı. Camın bir kısmı kırıldı ya da dağıldı. Kutsal emanetler kaldırıldı; Dikenli Taç sonunda Notre-Dame de Paris’e gitti ve 2019 yangınından orada kurtuldu. O gecenin hikâyesini Notre-Dame yazımızda anlattık.
Şaşırtıcı biçimde, 13. yüzyıldan kalma orijinal camın neredeyse üçte ikisi günümüze ulaştı. Binadan çıkanların bir kısmı bugün müzelerde. Orijinal paneller, nehrin karşı yakasında kısa bir yürüyüş mesafesindeki ulusal Ortaçağ müzesi Musée de Cluny’de, şapelin diğer erken dönem camları ise Londra’daki Victoria and Albert Museum’da. Onların önünde göz hizasında durabilirsiniz; şapelin kendisinde yapamayacağınız tek şey de budur.
İki restorasyon
- yüzyıla gelindiğinde Gotik yeniden moda olmuştu ve Sainte-Chapelle çağının büyük restorasyon projelerinden birine dönüştü. Çalışmalar 1830’larda mimar Félix Duban yönetiminde, Jean-Baptiste Lassus ile, daha sonra da Émile Boeswillwald ve ileride Notre-Dame’ı restore edecek olan genç Eugène Viollet-le-Duc ile başladı. Camın kendisi 1846 ile 1855 arasında Antoine Lusson, Maréchal de Metz ve Louis Steinheil’in atölyeleri tarafından restore edildi. Camın yaklaşık üçte biri, yani sonraki yüzyıllarda eklenen parçalar, çıkarıldı ve yerine ortaçağ camı ya da 13. yüzyıl üslubunda yeni cam kondu.
İkinci restorasyon yakın tarihli. 2008 ile 2015 arasında, yaklaşık 10 milyon euroluk yedi yıllık bir program pencereleri temizledi, onardı ve ortaçağ panellerini hava koşullarından ve kirlilikten korumak için dışarıya yeni bir koruyucu cam katmanı ekledi. Şapeli bundan önce gördüyseniz ve daha karanlık olarak hatırlıyorsanız, hayal görmüyordunuz.
Nasıl görmeli
Aydınlık bir günde gidin. Vitrayın arkasında güneşe ihtiyacı var. Gri bir öğleden sonra şapel yine güzeldir, ama güneşli bir sabah ışıl ışıl parlar.
Önceden rezervasyon yapın. Sainte-Chapelle, Paris’in adliyesi Palais de Justice’in içindedir; bu yüzden girmeden önce bir güvenlik kontrolü vardır ve kuyruk uzun olabilir. Saatli bir bilet beklemenin çoğunu ortadan kaldırır.
Önce alt şapeli, yavaşça gezin. Işıktan önceki karanlıktır ve öyle olması amaçlanmıştı. Aşağıda birkaç dakika geçirdikten sonra merdivenin tepesine varırsanız üst şapelin etkisi daha güçlü olur.
Sonra bir pencere seçin. Duvar boyunca uzanan banka oturun, bir pencere seçin ve onu aşağıdan yukarıya takip edin. Güney duvarının sonundaki kutsal emanetler penceresi başlamak için iyi bir seçim: Binanın neden var olduğunu size anlatan pencere odur.
Katedrali de aynı gün görün. Notre-Dame birkaç dakikalık yürüme mesafesinde ve iki bina da aynı kutsal emanet için yapıldı. Oraya vardığınızda nelere bakacağınızı bilmek istiyorsanız, bir Gotik katedralin içinde nelere bakmalı rehberimiz bu yazıya iyi bir eşlikçi.
Başınızı kaldırıp bakarken hikâyeyi dinleyin

Chiaro web sitesindeki Sainte-Chapelle sayfası, uygulamanın bir yeri tanıdıktan sonra ne yaptığının bir demosu: şapelin içinde beş durak; Chiaro’nun tek bir fotoğraftan oluşturduğu türden bir rehber, hesap gerekmeden tarayıcınızda çalıyor. Uygulamanın kendisinde ise demoyla sınırlı değilsiniz: Onu herhangi bir pencereye, herhangi bir binaya, herhangi bir tabloya doğrultun ve bilmek istediğiniz her şeyi sesli olarak, 18 dilde sorun.
SSS
Sainte-Chapelle’de kaç vitray pencere var?
Üst şapelde 13. yüzyıldan kalma, her biri yaklaşık on beş metre yüksekliğinde on beş büyük pencere ve bunlara ek olarak girişin üstünde, 15. yüzyılın sonunda yeniden yapılan büyük gül penceresi var.
Sainte-Chapelle pencerelerinde kaç sahne var?
Genellikle verilen rakam, on beş pencerede 1.113 sahne; Kutsal Kitap’ın hikâyesini Yaratılış’tan itibaren anlatıyor ve kutsal emanetlerin Paris’e varışıyla bitiyor.
Sainte-Chapelle’in camları orijinal mi?
Büyük ölçüde. Camın neredeyse üçte ikisi 13. yüzyıldan. Geri kalanı, büyük kısmı 19. yüzyıl restorasyonunda olmak üzere, değiştirildi ya da restore edildi; pencereler 2008 ile 2015 arasında yeniden temizlenip korumaya alındı.
Dikenli Taç şimdi nerede?
Devrim sırasında Sainte-Chapelle’den çıkarıldı ve 19. yüzyıldan beri Notre-Dame de Paris’te saklanıyor. 2019 yangını sırasında katedralden kurtarıldı.
Ziyaret etmek için en iyi zaman ne?
Işığın camdan girdiği güneşli bir sabah ya da öğle saati. Güvenlik kontrolündeki kuyruğu kısaltmak için saatli bir bilet alın.
Tacı taşıyan kutu
IX. Louis, Sainte-Chapelle’i tek bir nesneyi barındırmak için yaptırdı ve o nesne artık orada değil. Geriye kalan kutu ve kutunun asıl hazine olduğu ortaya çıktı. Sekiz yüzyıl sonra insanlar hâlâ o ışık için o merdivenleri tırmanıyor.
Chiaro, İtalyancada “açık, berrak” demek. App Store’dan indirin, cama doğrultun ve dinleyin.
Çekin. Dinleyin. Keşfedin.