
Her eski şehir, kimsenin okumadığı yazılarla kaplıdır. Tapınakların tepesi boyunca, sütunların kaidelerinin çevresinde, kilise kapılarının üstünde, bir zafer takının frizi boyunca uzanırlar. Bazıları bir metre boyunda harflerle yazılmıştır. Her gün binlerce insan altından geçer ve ne yazdığını bilmeden fotoğrafını çeker.
Bilmeye değer. Yazıt, bir anıtın onu yapan insanların size doğrudan, kendi kelimeleriyle seslendiği tek parçasıdır. Bazen övünürler, bazen yalan söylerler, bazen de yazıtın en ilginç yanı birinin keskiyle kazıyıp sildiği kısımdır.
Yazıtları okumak neden bu kadar zor
Okulda Latince okumuş olsanız bile bir Roma yazıtı sizi olduğunuz yerde durdurur. Aynı anda birkaç şey aleyhinize işler.
Her şey kısaltılmıştır. Taş pahalıydı ve oymak yavaştı; bu yüzden Romalı taş ustaları kısaltabilecekleri her şeyi kısalttı. İsimler tek bir harfe, unvanlar iki ya da üç harfe iner. Dönemin okurları şifreyi biliyordu. Siz bilmiyorsunuz.
Boşluk yoktur. Kelimeler interpunct denen küçük noktalarla ayrılır ya da hiç ayrılmaz. Daha sonraki yazıtlar bazen yere sığdırmak için kelimeleri birbirine bitiştirir.
V, U’dur; I da J. Klasik Latince büyük harflerde ayrı bir U ya da J yoktur. Yani TERTIVM, tertium’dur; IVLIVS de Julius.
Harfler birleştirilir. Taş ustaları yer kazanmak için çoğu zaman iki harfi tek bir şekilde, bir bağ harfinde birleştirirdi. Fazladan bir çizgisi olan bir A, AE olabilir. Bir kelimenin ortasındaki eksik bir N, yanındaki harfin içinde saklanıyor olabilir.
Sayılar harftir. Tarihler Roma rakamlarıyla, çoğu zaman da uzun uzun yazılır. MDCCLXXVI, 1776’dır.
Taş aşınmıştır. İki bin yıllık yağmur, is ve güvercinler kenarları yumuşatır. En ünlü yazıtların çoğu başlangıçta taşa sabitlenmiş bronz harflerdi. Bronz daha sonra sökülüp eritildi; bugün hâlâ okuyabildiğiniz şey boş yuvalar ve harfleri tutan pimlerin delikleridir.
Üstelik her şey Latince değil. Atina’da Yunanca. İstanbul’da, Granada’da ya da Córdoba’da, akıcı okuyanları bile yavaşlatacak kadar stilize edilmiş Arap hattı. Prag’ın eski Yahudi mahallesinde mezar taşları İbranice. Avrupa’nın büyük bölümünde daha sonraki yazıtlar İtalyancaya, Fransızcaya, Almancaya ya da İngilizceye geçer; bu da işe yarar, ta ki yazımın üç yüz yıllık olduğu ortaya çıkana kadar.
Latince yazıtlar için bir cep sözlüğü
Bir şehir tatilinde Latince okumayı öğrenemezsiniz. Ama bir düzine kısaltma, kiliselerde, zafer taklarında ve anıtlarda göreceklerinizin şaşırtıcı bir kısmını karşılar.
- SPQR: Senatus Populusque Romanus, “Senato ve Roma Halkı”. Bugün hâlâ Roma’nın rögar kapaklarında ve çöp kutularında.
- D.O.M.: Deo Optimo Maximo, “en iyi ve en yüce Tanrı’ya”. Sayısız kilisenin kapısının üstünde. Yeniden kullanılmış pagan bir kalıptır: Romalılar Jüpiter’e Iovi Optimo Maximo diye yazardı.
- IMP: imperator, imparator. AVG: Augustus. CAES: Caesar.
- COS: consul, konsül. Çoğu zaman ardından bir sayı gelir: COS III, üçüncü kez konsül.
- PONT MAX: pontifex maximus, baş rahip. Önce bir imparator unvanıydı, sonra bir papa unvanı oldu. Roma’nın her yerinde papalık binalarında ve çeşmelerde, genellikle papanın adının ve saltanat yılının yanında görürsünüz.
- F ya da FIL: filius, oğul. Yani L·F, “Lucius’un oğlu” demektir.
- DIVVS / DIVO: tanrılaştırılmış. Ölümlerinden sonra tanrı ilan edilen imparatorlar için kullanılır.
- FECIT: “(bunu) yaptı”. FACIEBAT: “(bunu) yapıyordu”, daha alçakgönüllü bir imza.
- HIC IACET ya da H.I.: “burada yatıyor”. Mezarlarda ve zemin taşlarında.
- A.D.: anno Domini, “Rab’bin yılında”, yani Milattan Sonra.
- MDCC…: Roma rakamlarıyla tarihler. M = 1000, D = 500, C = 100, L = 50, X = 10, V = 5, I = 1. Büyük bir rakamdan önce gelen küçük rakam çıkarılır: XC 90’dır, CD 400.
Sadece bu listeyle pek çok yazıt anlamsız gürültüden anlama dönüşür.
Dört yazıt, çevrilmiş hâlde
Panteon, Roma
Panteon’un önü boyunca, bronz harflerle:
M·AGRIPPA·L·F·COS·TERTIVM·FECIT
Çözülmüş hâli: Marcus Agrippa, Lucii filius, consul tertium, fecit. “Lucius’un oğlu, üçüncü kez konsül olan Marcus Agrippa bunu yaptı.”
Agrippa MÖ 27’de üçüncü kez konsüldü. İşin püf noktası, baktığınız binanın onun olmaması. Agrippa’nın Panteon’u yandı ve bugün ayakta duran, bir yüzyıldan fazla sonra imparator Hadrianus döneminde yapıldı. Hadrianus cepheye kendi adı yerine eski yapımcının adını geri koydu. Yazıt Agrippa hakkında doğru söylüyor, kubbeyi gerçekten yapan adam hakkında ise susuyor. Panteon tarihi yazımız nedenini anlatıyor.
Septimius Severus Takı, Forum Romanum

Bu takın atik katındaki uzun yazıt, onu imparator Septimius Severus’a ve iki oğlu Caracalla ile Geta’ya adar. Daha doğrusu artık adamıyor. Severus öldükten sonra Caracalla kardeşi Geta’yı öldürttü ve adını kamusal anıtlardan sildirdi. Takta Geta’nın satırı kaldırıldı ve yerine “en iyi ve en cesur prensler” hakkında övücü bir ifade kondu. Yeni harfler eski pim deliklerini tam olarak örtmüyor; akademisyenler orijinal ifadeyi bu sayede okuyor. Roma’da sonradan düzenlenmiş bir yazıtın en açık örneği bu ve Forum Romanum rehberimiz onu görmek için nerede durmanız gerektiğini söylüyor.
Titus Takı, Forum Romanum
Forum’un öbür ucundaki Titus Takı, Roma’nın en sade yazıtlarından birine sahip:
SENATVS POPVLVSQVE ROMANVS DIVO TITO DIVI VESPASIANI F VESPASIANO AVGVSTO
“Senato ve Roma Halkı, tanrılaştırılmış Vespasianus’un oğlu, tanrılaştırılmış Titus Vespasianus Augustus’a.”
Dikkat edilecek iki şey var. DIVO, tak dikildiğinde Titus’un çoktan ölmüş ve tanrı ilan edilmiş olduğu anlamına gelir. Ve cep sözlüğü işe yarıyor: tam olarak yazılmış SPQR; DIVO ve DIVI; ve oğul anlamındaki filius için tek F harfi.
Ayasofya, İstanbul

Ayasofya’nın içinde, kubbenin altında, her biri yaklaşık yedi buçuk metre çapında sekiz devasa yeşil-altın levha asılıdır. İslam dünyasındaki en büyük hat levhaları arasındadırlar ve on dokuzuncu yüzyılda hattat Kazasker Mustafa İzzet Efendi tarafından yapılmışlardır. Cümle değil, isim içerirler: Allah, Hz. Muhammed, ilk dört halife Ebubekir, Ömer, Osman ve Ali ile Peygamber’in torunları Hasan ve Hüseyin.
Üstlerinde, kubbenin kendisinde, Kuran’dan bir ayet vardır. Altlarında ise yer yer kilisenin Bizans mozaikleri görünür. Ayasofya yazımız üç katman yazının ve görüntünün nasıl tek bir binada buluştuğunu anlatıyor.
Küçük yazıtlar çoğu zaman en iyileridir
Bir binanın önündeki büyük ithaflar resmîdir. En iyi hikâyeler genellikle göz hizasına daha yakın küçük yazılardadır.

Panteon’un içinde, Raffaello’nun mezarında, dostu Pietro Bembo’nun yazdığı iki satırlık Latince bir mezar yazısı var. Kabaca çevirisi: “Burada, yaşarken Doğa’nın kendisini geçmesinden korktuğu, öldüğünde ise kendisinin de öleceğinden korktuğu Raffaello yatıyor.”

Aziz Petrus’ta, Michelangelo’nun Pietà’sında Meryem’in göğsündeki kuşağın üzerinde, onun kazıdığı tek imza var: MICHAEL.ANGELVS.BONAROTVS.FLORENTINVS.FACIEBAT, “Floransalı Michelangelo Buonarroti bunu yapıyordu”. Cep sözlüğündeki alçakgönüllü FACIEBAT’a dikkat edin, kendinden emin FECIT’e değil. Pietà yazısı onu neden imzaladığını ve buna neden pişman olduğunu anlatıyor.
Ya kimse okuyamıyorsa?
Fotoğraf: Christian Lendl, Unsplash
Dünyanın en ünlü yazıtı, uzun süre kimsenin okuyamamasıyla ünlüdür. British Museum’daki Rosetta Taşı, genç kral V. Ptolemaios onuruna MÖ 196’da çıkarılmış bir rahip kararnamesini üç kez yazılmış olarak taşır: hiyerogliflerle, gündelik Mısır yazısı Demotik’le ve Eski Yunancayla. Fransız askerleri onu 1799’da, Avrupalıların Rosetta dediği Reşit kasabası yakınında buldu. Akademisyenler Yunancayı okuyabildiği için taş, diğer ikisinin anahtarı oldu. Jean-François Champollion 1822’de hiyeroglifleri çözdüğünü duyurdu ve koca bir uygarlığın yazısı açığa çıktı.
Her yazıt için ayrım çizgisi budur. Akademisyenler bir dili okuyabiliyorsa, Mısır hiyerogliflerinden Eski Yunancaya, Latinceden Arapçaya ve İbraniceye kadar, metin herhangi bir modern dile çevrilebilir. Bazıları hiçbir zaman kendi Rosetta Taşı’na kavuşamadı. Etrüskçe bunun klasik örneğidir. Etrüskler alfabelerini Yunanlılardan ödünç aldı; bu yüzden Tarquinia’daki bir mezarın ya da Floransa’daki bir müzede duran bir bronzun üzerindeki harfleri seslendirebilirsiniz, ama dil komşularıyla akraba değildir ve kelime hazinesinin büyük kısmı hâlâ anlaşılamamıştır. Girit’in Lineer A yazısı ise hiç çözülemedi.
Chiaro bir yazıtı nasıl çeviriyor
Cep sözlüğü sizi yolun bir kısmına kadar götürür. Gerisi için Chiaro var.
Kamerayı metne doğrultun. Chiaro yazıtı okur ve kısaltmalarıyla, Roma rakamlarıyla birlikte sizin için çevirir. Akademisyenlerin okuyabildiği bir dildeki neredeyse her yazıtta çalışır: bir kilise kapısının üstündeki Latince, bir tapınaktaki Yunanca, bir dikilitaştaki hiyeroglifler, bir camideki Arap hattı, bir mezar taşındaki İbranice ya da konuşmadığınız bir dildeki bir plaket. Herhangi bir modern dile de çevirir; böylece cevap sizin dilinizde gelir. Etrüskçe gibi çevrilemeyen bir dilde ise Chiaro yine de onun ne olduğunu tanır ve bunu, onu yazan insanlar hakkında bilinenlerle birlikte size söyler.
Ya da sadece “ne yazıyor?” diye sorun. Anıtın fotoğrafını zaten çektiyseniz, soruyu yazın ya da söyleyin, Chiaro sesli olarak cevap verir. Sonra devam edin: onu kimin yazdığı, orada neden başka biri değil de o ismin olduğu, neyin ne zaman kazınıp silindiği. Cevap bugüne bağlıysa Chiaro web’e bakar.

Sadece çevirmez, açıklar. M·AGRIPPA·L·F·COS·TERTIVM·FECIT’in kelimesi kelimesine çevirisi doğrudur ve işe yaramaz. İstediğiniz şey hikâyedir: cephedeki ismin yanlış yapımcıya ait olduğu. Chiaro size anıtın ne olduğunu, kimin yaptığını ve neden önemli olduğunu anlatır; yazıt da o hikâyenin bir parçası olur.
Kendi dilinizde. Chiaro 18 dil konuşur; bir kadın ya da erkek sesiyle. İngilizce, İspanyolca ve Portekizce için aksanı da seçebilirsiniz. Yer adları sizin dilinizde ve yerel dilde, yan yana görünür.
Neredeyse her yerde çalışır. İndirilecek şehir paketleri yok. Zafer takları, mezarlar, çeşmeler, savaş anıtları ve bir kapının yanındaki plaket: Bir hikâyesi varsa, Chiaro onu bulur.
Günün sonunda da Chiaro gördüklerinizi bir Filo’ya, noktaları birleştiren kısa bir gün hikâyesine dönüştürür. Sabahki Agrippa, öğlendeki Raffaello’nun mezarı ve öğleden sonraki taktaki yazıtın aynı ipe dizildiği ortaya çıkar.
Tanımanın nasıl çalıştığını görün
Chiaro web sitesindeki müze ve simge yapı sayfaları, uygulamanın bir şeyi tanıdıktan sonra ne yaptığının bir demosu: 80 yer, her birinde beş durak, hesap gerekmeden tarayıcınızda çalıyor. Yazıtlar için Ayasofya’yı, Westminster Abbey’yi ya da duvarlarında Lincoln’ün iki konuşmasının tam metni bulunan Lincoln Anıtı’nı deneyin. Uygulamada bu 80 yerle sınırlı değilsiniz: Doğrulttuğunuz herhangi bir yazıt yeterli.
SSS
Anıtların üzerindeki yazıtları çeviren bir uygulama var mı?
Evet. Chiaro bir anıtın üzerindeki yazıyı bir fotoğraftan okur ve Latince kısaltmalar ile Roma rakamları dahil çevirir; sonra ne anlama geldiğini ve neden orada olduğunu açıklar. “Ne yazıyor?” diye sesli de sorabilirsiniz.
SPQR ne anlama geliyor?
Senatus Populusque Romanus, “Senato ve Roma Halkı”. Roma devletinin resmî adıydı ve Roma şehri onu bugün hâlâ kullanıyor.
Bir kilise kapısının üstündeki D.O.M. ne anlama geliyor?
Deo Optimo Maximo, “en iyi ve en yüce Tanrı’ya”. Romalıların Jüpiter’e yaptığı ithaf Iovi Optimo Maximo’dan uyarlanmıştır.
Bir tarihteki Roma rakamlarını nasıl okurum?
Harfleri soldan sağa toplayın ve büyük bir rakamdan önce gelen küçük rakamları çıkarın. M = 1000, D = 500, C = 100, L = 50, X = 10, V = 5, I = 1. Yani MDCCCXLVIII, 1000 + 500 + 300 + 40 + 8 = 1848’dir.
Yunanca, Arapça ya da İbranice yazıtlarda da çalışıyor mu?
Evet. Chiaro, akademisyenlerin okuyabildiği, eski ya da modern neredeyse her dildeki yazıtları, Yunanca, Arapça, İbranice ve Mısır hiyeroglifleri dahil, okur ve herhangi bir modern dile çevirir. Ayasofya’nın levhalarında kimlerin adlarının yazılı olduğu gibi bağlamı da açıklar.
Etrüskçeyi ya da çözülememiş diğer yazıları çevirebilir mi?
Kimse tam olarak çeviremez. Etrüskçe seslendirilebilir ama yalnızca kısmen anlaşılır; Lineer A gibi yazılar ise hiç çözülememiştir. Chiaro dili tanır, tam olarak çevrilemeyeceğini söyler ve onun hakkında bilinenleri açıklar.
Duvarları okuyun
Yazıtları okumaya başladığınızda bir şehir değişir. Üzerinde başkasının adı olan bina, zafer takından silinen kardeş, bir ressamın mezarındaki şairin dizesi: Duvarlar başından beri konuşuyordu.
Chiaro, İtalyancada “açık, berrak” demek. App Store’dan indirin, okuyamadığınız bir sonraki yazıta doğrultun ve dinleyin.
Çekin. Dinleyin. Keşfedin.