Μετάβαση στο περιεχόμενο

Τα Μουσεία του Βατικανού: πώς να περπατήσετε έξι χιλιόμετρα χωρίς να χάσετε τα καλύτερα

Δημοσίευση: • 12 λεπτά ανάγνωσης

Η διπλή ελικοειδής σκάλα στην έξοδο των Μουσείων του Βατικανού, σχεδιασμένη από τον Τζουζέπε Μόμο το 1932, φωτογραφημένη από κάτω, με το μπρούντζινο κιγκλίδωμα να στριφογυρίζει προς μια οροφή με βιτρό.

Τα Μουσεία του Βατικανού είναι περίπου επτά χιλιόμετρα αιθουσών διαταγμένων σε έναν ενιαίο μονόδρομο διάδρομο που καταλήγει στην Καπέλα Σιξτίνα. Μια μέρα με πολύ κόσμο, είκοσι πέντε χιλιάδες άνθρωποι περπατούν αυτόν τον διάδρομο από τις εννέα το πρωί ως τις έξι το απόγευμα. Τον ρυθμό τον ορίζει το πλήθος, όχι εσείς. Από τη στιγμή που περνάτε τους ανιχνευτές μετάλλων στην είσοδο της Viale Vaticano, η διαδρομή είναι προκαθορισμένη: δεν μπορείτε εύκολα να γυρίσετε πίσω, δεν μπορείτε εύκολα να προσπεράσετε, και δεν μπορείτε ουσιαστικά να χρονοτριβήσετε σε καμία αίθουσα. Η Καπέλα Σιξτίνα, που είναι ο λόγος για τον οποίο έρχονται οι περισσότεροι, είναι η τελευταία αίθουσα της σειράς. Όλα όσα προηγούνται είναι διαταγμένα ώστε να σας οδηγούν προς τα εκεί.

Αυτή είναι η μεγαλύτερη συλλογή τέχνης στον κόσμο κάτω από μία στέγη. Τα κτίρια δεν σχεδιάστηκαν ως μουσείο: είναι τα ιδιωτικά διαμερίσματα, τα περίπτερα των κήπων και τα παρεκκλήσια των παπών από τον δέκατο πέμπτο αιώνα και μετά, που μετασκευάστηκαν μέσα σε τέσσερις αιώνες για να εκθέσουν την τέχνη που οι πάπες συγκέντρωναν αθόρυβα. Το αποτέλεσμα είναι ότι ο διάδρομος περνά μέσα από μερικά από τα πιο ζωγραφισμένα και επίχρυσα εσωτερικά της Ευρώπης προτού φτάσετε σε έργο τέχνης που να μην είναι ταυτόχρονα και μέρος του τοίχου.

Ακολουθεί η διαδρομή όπως λειτουργεί στην πράξη, και οι τέσσερις αίθουσες για τις οποίες αξίζει να κόψετε ταχύτητα. Αν διαβάσετε τον διάδρομο με τη σωστή σειρά, η Καπέλα Σιξτίνα στο τέλος παύει να μοιάζει με μια μεμονωμένη διάσημη οροφή και αρχίζει να μοιάζει με την κορύφωση μιας σειράς που διασχίζετε εδώ και μιάμιση ώρα.

Ποια είναι η διαδρομή

Η συνηθισμένη δημόσια διαδρομή, που τα μουσεία την ονομάζουν μακριά διαδρομή, ξεκινά μετά τις μπάρες της εισόδου και ανεβαίνει την ελικοειδή ράμπα του Μπραμάντε ως τις αίθουσες γλυπτικής Πίο Κλεμεντίνο, όπου βρίσκονται ο Λαοκόων και ο Απόλλων του Μπελβεντέρε, σε δύο κόγχες της οκταγωνικής αυλής. Από εκεί περνάτε από την αιγυπτιακή συλλογή, τις ετρουσκικές αίθουσες, μια τεράστια πινακοθήκη με κηροπήγια, μια πινακοθήκη με ταπισερί, μια πινακοθήκη με χάρτες και τις τέσσερις Αίθουσες του Ραφαήλ, πριν κατεβείτε μια σκάλα που σας βγάζει στην πόρτα της Καπέλας Σιξτίνας.

Η Καπέλα Σιξτίνα έχει δύο εξόδους. Η κανονική έξοδος σας ανεβάζει πάλι σε έναν διάδρομο και σας βγάζει μέσα από την Πινακοθήκη με τους πίνακες, την οποία οι περισσότεροι επισκέπτες παραλείπουν. Η ανεπίσημη έξοδος, στα δεξιά του τοίχου της αγίας τράπεζας καθώς τον κοιτάτε, βγάζει κατευθείαν στη Βασιλική του Αγίου Πέτρου μέσα από έναν διάδρομο που κανονικά επιτρέπεται μόνο σε οργανωμένα γκρουπ. Αν στέκεται εκεί κάποιος υπάλληλος του μουσείου, ρωτήστε ευγενικά. Μερικές φορές σας αφήνουν να περάσετε.

Η χορογραφία της διαδρομής είναι σκόπιμη. Οι πάπες δεν ήθελαν οι προσκυνητές που είχαν έρθει να δουν τον Άγιο Πέτρο να μπαίνουν στην Καπέλα Σιξτίνα σαν σε τουριστικό αξιοθέατο. Η καπέλα είναι λειτουργικός χώρος, μια αίθουσα σε χρήση, όπου το Κολέγιο των Καρδιναλίων κλειδώνεται ακόμα για να εκλέξει νέους πάπες. Η διαδρομή στήθηκε ώστε να φέρνει τους επισκέπτες εκεί σε μια κατάσταση συσσωρευμένου δέους, αφού έχουν ήδη περάσει από αρκετά όμορφα πράγματα ώστε να έχουν πάψει να αντιδρούν στο καθένα χωριστά, έτσι ώστε η οροφή της καπέλας να είναι αυτό που σπάει τελικά τον φραγμό.

Η Πινακοθήκη των Χαρτών

Η Πινακοθήκη των Χαρτών στα Μουσεία του Βατικανού, ένας διάδρομος εκατόν είκοσι μέτρων με νωπογραφημένους χάρτες των ιταλικών περιοχών του δέκατου έκτου αιώνα στους τοίχους και μια επίχρυση οροφή από πάνω.

Περίπου στα δύο τρίτα της διαδρομής, μπαίνετε σε έναν διάδρομο μήκους εκατόν είκοσι μέτρων και πλάτους έξι, ζωγραφισμένο χωρίς διακοπή με νωπογραφίες και στους δύο τοίχους και στην οροφή. Αυτή είναι η Galleria delle Carte Geografiche, η Πινακοθήκη των Χαρτών, που παρήγγειλε ο πάπας Γρηγόριος ΙΓ΄ το 1580 και ζωγράφισε μια ομάδα με επικεφαλής τον Δομινικανό χαρτογράφο Ινιάτσιο Ντάντι.

Σαράντα μεγάλοι νωπογραφημένοι χάρτες καλύπτουν τους πλαϊνούς τοίχους (είκοσι σε κάθε πλευρά) και δείχνουν ολόκληρη την Ιταλία και τη Μεσόγειο όπως ήταν γνωστές στις αρχές της δεκαετίας του 1580. Οι χάρτες στον δυτικό τοίχο απεικονίζουν τις περιοχές της Ιταλίας που βρέχονται από το Τυρρηνικό Πέλαγος. Οι χάρτες στον ανατολικό τοίχο δείχνουν τις περιοχές που βρέχονται από την Αδριατική. Είναι οργανωμένοι γεωγραφικά, όχι αλφαβητικά, ώστε το περπάτημα στην πινακοθήκη από τον νότο προς τον βορρά να είναι ένα εικονικό ταξίδι κατά μήκος της ραχοκοκαλιάς της ιταλικής χερσονήσου. Η χαρτογραφία είναι πραγματικά καλή για την εποχή της. Η ακτογραμμή της Σικελίας αναγνωρίζεται. Η λιμνοθάλασσα της Βενετίας είναι σχεδιασμένη με καθαρή λεπτομέρεια. Τα Παπικά Κράτη είναι ελαφρώς μεγαλοποιημένα.

Η οροφή πάνω από τους χάρτες είναι το κομμάτι που χάνουν οι περισσότεροι, επειδή όλοι κοιτάζουν τους τοίχους. Κοιτάξτε ψηλά. Η οροφή είναι χωρισμένη σε οκταγωνικά πάνελ με θαύματα, αγίους και ιστορικά γεγονότα που συνδέονται με την περιοχή που απεικονίζεται στον τοίχο ακριβώς από κάτω. Ο πάπας πρόβαλλε τη γεωγραφική και την πνευματική του εξουσία πάνω στη χερσόνησο στην ίδια κλίμακα, στον ίδιο άξονα. Αυτός είναι ο διάδρομος όπου πρέπει να κόψετε ταχύτητα. Το πλήθος μπροστά σας σέρνει τα πόδια του, και η οροφή θα σας ανταμείψει αν κοιτάξετε ψηλά για όσο μπορείτε να μείνετε σταματημένοι.

Οι Αίθουσες του Ραφαήλ

Η Stanza della Segnatura στα Μουσεία του Βατικανού, με τη νωπογραφία της Σχολής των Αθηνών του Ραφαήλ στον πίσω τοίχο, όπου ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης στέκονται στο κέντρο ενός πλήθους φιλοσόφων κάτω από μια αναγεννησιακή φατνωματική αψίδα.

Μετά την Πινακοθήκη των Χαρτών, η διαδρομή μπαίνει στις Αίθουσες του Ραφαήλ, τις Stanze di Raffaello, μια σειρά από τέσσερις αίθουσες που ο πάπας Ιούλιος Β΄ ανέθεσε στον Ραφαήλ να ζωγραφίσει με νωπογραφίες το 1508, όταν ο Ραφαήλ ήταν είκοσι πέντε χρονών. Οι τέσσερις αίθουσες ήταν το διαμέρισμα εργασίας του πάπα. Η Stanza della Segnatura, η δεύτερη από τις τέσσερις, ήταν η ιδιωτική βιβλιοθήκη του Ιουλίου και η αίθουσα όπου υπέγραφε έγγραφα, και περιέχει τέσσερις από τις πιο διάσημες νωπογραφίες του Ραφαήλ: τη Σχολή των Αθηνών στον έναν τοίχο, τη Συζήτηση για τη Θεία Ευχαριστία στον απέναντι τοίχο, και δύο μικρότερες συνθέσεις στους πλαϊνούς τοίχους.

Τη Σχολή των Αθηνών ψάχνουν οι περισσότεροι επισκέπτες. Ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης, στο κέντρο κάτω από τη φατνωματική αψίδα που χάνεται στο βάθος, είναι το φιλοσοφικό κέντρο της σύνθεσης. Γύρω τους, ο Πυθαγόρας με ένα βιβλίο, ο Ευκλείδης με έναν διαβήτη, ο Διογένης ξαπλωμένος νωχελικά στα σκαλιά, ο Ηράκλειτος στο προσκήνιο ακουμπισμένος σε έναν όγκο μαρμάρου, ζωγραφισμένος ως πορτρέτο του Μιχαήλ Άγγελου. Ο Ραφαήλ δούλευε στην αίθουσα δίπλα στην οροφή της Καπέλας Σιξτίνας του Μιχαήλ Άγγελου ακριβώς την ίδια εποχή. Είχε δει τα προπαρασκευαστικά χαρτόνια του Μιχαήλ Άγγελου. Συμπεριέλαβε τον Μιχαήλ Άγγελο, ντυμένο λιθοξόο, να συλλογίζεται σκυθρωπός και μόνος στη μέση μιας νωπογραφίας για την κλασική φιλοσοφία, εν μέρει ως φόρο τιμής και εν μέρει ως το καλλιτεχνικό ισοδύναμο ενός κλεισίματος του ματιού σε έναν αντίπαλο που δούλευε τρεις πόρτες πιο κάτω. Ο Μιχαήλ Άγγελος δεν αναφέρει πουθενά ότι ανταπέδωσε τη φιλοφρόνηση. Μισούσε τον Ραφαήλ.

Οι τέσσερις αίθουσες ζωγραφίστηκαν μέσα σε δεκαέξι χρόνια. Ο ίδιος ο Ραφαήλ πέθανε το 1520 σε ηλικία τριάντα επτά ετών, με την τελευταία αίθουσα μισοτελειωμένη, και την ολοκλήρωσαν οι βοηθοί του εργαστηρίου του. Η αλλαγή χεριού φαίνεται αν ξέρετε τι κοιτάτε: οι μορφές στη Μάχη της Όστιας στον τοίχο της τελευταίας αίθουσας είναι πιο άκαμπτες, οι πτυχώσεις λιγότερο ζωντανές, η προοπτική λίγο πιο μηχανική. Ο πάπας συνέχιζε να παραγγέλνει νωπογραφίες για δεκαέξι χρόνια από ένα μόνο εργαστήριο, επειδή κανένας άλλος ζωγράφος σε τέτοια κλίμακα δεν ήταν διαθέσιμος στη Ρώμη. Τα Μουσεία του Βατικανού φιλοξενούν το τελευταίο και πιο συμπαγές σύνολο του ώριμου έργου του Ραφαήλ οπουδήποτε στη γη.

Η Καπέλα Σιξτίνα

Λεπτομέρεια της οροφής της Καπέλας Σιξτίνας με ένα τμήμα της νωπογραφίας του Μιχαήλ Άγγελου, όπου ένας προφήτης κάθεται σε έναν ζωγραφισμένο αρχιτεκτονικό θρόνο, πλαισιωμένος από ignudi, γυμνούς νέους, στις γωνίες.

Η Καπέλα Σιξτίνα έχει μήκος σαράντα μέτρα, πλάτος δεκατρία και ύψος είκοσι ένα. Την οροφή τη ζωγράφισε ο Μιχαήλ Άγγελος από το 1508 ως το 1512, και τον τοίχο της αγίας τράπεζας ο ίδιος καλλιτέχνης είκοσι πέντε χρόνια αργότερα, με τη Δευτέρα Παρουσία του 1536 ως 1541. Οι πλαϊνοί τοίχοι ζωγραφίστηκαν νωρίτερα, από το 1481 ως το 1483, από μια ομάδα στην οποία συμμετείχαν ο Μποτιτσέλι, ο Περουτζίνο, ο Γκιρλαντάιο και ο Κόζιμο Ροσέλι: νωπογραφίες που σχεδόν κανείς δεν κοιτάζει, επειδή η οροφή και ο τοίχος της αγίας τράπεζας απέναντι από την πόρτα κυριαρχούν τόσο πολύ.

Η οροφή είναι το έργο που ξέρουν όλοι. Ο Μιχαήλ Άγγελος ήταν γλύπτης που δεν είχε κάνει ποτέ νωπογραφία σε μεγάλη κλίμακα πριν ο Ιούλιος Β΄ τον αναγκάσει να αναλάβει την παραγγελία. Είναι γνωστό ότι μισούσε την ανάθεση, παραπονιόταν σε όλη τη διάρκειά της, και τελικά δημιούργησε έναν από τους πιο πυκνούς αφηγηματικούς κύκλους της δυτικής ζωγραφικής: εννέα κεντρικά πάνελ με σκηνές από τη Γένεση, πλαισιωμένα από δώδεκα καθιστούς προφήτες και σίβυλλες στις γωνίες, με μορφές στο χρώμα του μπρούντζου στα λοφία και είκοσι συστραμμένα γυμνά (τους ignudi) που κρατούν γιρλάντες. Η Δημιουργία του Αδάμ, με τον Θεό και τον Αδάμ να απλώνουν το χέρι ο ένας προς τον άλλον στο κέντρο του τέταρτου πάνελ από την πλευρά της αγίας τράπεζας, είναι η πιο πολυαναπαραγμένη εικόνα του κύκλου. Είναι επίσης λίγο λιγότερο κεντρική απ’ όσο δείχνουν οι περισσότερες αναπαραγωγές: είναι το τέταρτο πάνελ από τα εννέα μετρώντας από την αγία τράπεζα, πέρα από τη μέση του θόλου καθώς μπαίνετε από τον τοίχο της εισόδου, ζωγραφισμένο αργά στο πρόγραμμα, όταν ο Μιχαήλ Άγγελος είχε απλοποιήσει την προσέγγισή του.

Ένας φύλακας στη μία άκρη της καπέλας φωνάζει «silenzio» κάθε λίγα λεπτά. Η καπέλα είναι καθαγιασμένος χώρος και προορίζεται να μπαίνει κανείς σιωπηλά. Ο κανόνας σήμερα παραβιάζεται πιο συχνά απ’ ό,τι τηρείται, σε σχέση με παλιότερα, αλλά το silenzio είναι πραγματικό, και οι φύλακες το επιβάλλουν κατά διαστήματα. Σταθείτε ακίνητοι στη μέση της καπέλας, κοιτάξτε ψηλά, και θα καταλάβετε γιατί η αίθουσα προοριζόταν να είναι σιωπηλή. Η οροφή κάνει αρκετό θόρυβο από μόνη της.

Η Δευτέρα Παρουσία στον τοίχο της αγίας τράπεζας είναι ο πιο ανησυχητικός πίνακας. Ο Μιχαήλ Άγγελος ήταν εξήντα έξι χρονών όταν τη ζωγράφισε. Οι μορφές είναι πιο βαριές, πιο αγωνιώδεις και σωματικά μυώδεις με έναν τρόπο που δεν είναι οι μορφές της οροφής. Ο Χριστός στο κέντρο είναι αγένειος και ξυρισμένος, με το δεξί του χέρι υψωμένο σε μια χειρονομία καταδίκης. Γύρω του, οι σεσωσμένοι ανεβαίνουν στα αριστερά και οι κολασμένοι κατεβαίνουν στα δεξιά. Ο Βαρθολομαίος, που γδάρθηκε ζωντανός, κρατά το δικό του δέρμα, και το πρόσωπο πάνω στο δέρμα είναι αυτοπροσωπογραφία του Μιχαήλ Άγγελου. Ο πίνακας προκάλεσε αντιδράσεις όταν αποκαλύφθηκε, για τη γύμνια των μορφών του, και μια γενιά αργότερα, μετά τον θάνατο του Μιχαήλ Άγγελου, προσλήφθηκε ο ζωγράφος Ντανιέλε ντα Βολτέρα για να ζωγραφίσει περιζώματα πάνω από τα πιο εκτεθειμένα σώματα. Τα περιζώματα είναι ακόμα εκεί. Είναι εύκολο να τα εντοπίσετε μόλις ξέρετε να τα ψάξετε. Το Chiaro αντιπαραβάλλει τη χρονολογία αυτών των δύο έργων, τον νεαρό Μιχαήλ Άγγελο του 1508 και τον ηλικιωμένο Μιχαήλ Άγγελο του 1536, ενώ στέκεστε μέσα στην καπέλα, ώστε ο ίδιος ζωγράφος σε δύο διαφορετικές ηλικίες να διαβάζεται πάνω στις δύο επιφάνειες της ίδιας αίθουσας.

Τι να προσέξετε

Πέντε πράγματα να κάνετε στη διαδρομή. Πρώτον, στην οκταγωνική αυλή του Πίο Κλεμεντίνο, βρείτε τον Λαοκόοντα. Είναι το μαρμάρινο σύμπλεγμα του δεύτερου αιώνα π.Χ. που δείχνει τον Τρώα ιερέα Λαοκόοντα και τους δύο γιους του να δέχονται επίθεση από φίδια. Ανακαλύφθηκε σε ένα αμπέλι στη Ρώμη το 1506, και ο Μιχαήλ Άγγελος ήταν από τους πρώτους καλλιτέχνες που εξέτασαν το εύρημα. Ένα μέρος από την ένταση και τη συστροφή των μορφών της οροφής προέρχεται κατευθείαν από τη μελέτη του πάνω σε αυτό το έργο.

Δεύτερον, στην Πινακοθήκη των Χαρτών, κοιτάξτε ψηλά την οροφή. Οι περισσότεροι κοιτάζουν μόνο τους χάρτες. Τα ζωγραφισμένα οκταγωνικά πάνελ από πάνω είναι το παραγνωρισμένο μισό της αίθουσας.

Τρίτον, στη Stanza della Segnatura, βρείτε τον Μιχαήλ Άγγελο στο προσκήνιο της Σχολής των Αθηνών. Είναι η βαριά μορφή που ακουμπά στον όγκο του μαρμάρου, σε μια μοναχική, σκυθρωπή στάση, ντυμένη λιθοξόος. Ο Ραφαήλ τον πρόσθεσε αφού είδε την οροφή δίπλα.

Τέταρτον, στην Καπέλα Σιξτίνα, κοιτάξτε τον τοίχο της αγίας τράπεζας και βρείτε τον Βαρθολομαίο να κρατά το γδαρμένο του δέρμα. Το πρόσωπο πάνω στο δέρμα είναι η αυτοπροσωπογραφία του Μιχαήλ Άγγελου, ζωγραφισμένη στον τοίχο όταν ο καλλιτέχνης ήταν πάνω από εξήντα.

Πέμπτον, στον δρόμο προς την έξοδο, πάρτε την ελικοειδή σκάλα του Μόμο αν βγείτε από την επίσημη διαδρομή. Είναι μια διπλή έλικα, μία που ανεβαίνει και μία που κατεβαίνει, με δύο αλληλοπλεκόμενες ράμπες ώστε οι επισκέπτες που μπαίνουν και βγαίνουν να μη διασταυρώνονται. Ο Τζουζέπε Μόμο τη σχεδίασε το 1932 για να αντικαταστήσει την παλαιότερη σκάλα του Μπραμάντε, και είναι η οπτική στιγμή που δείχνουν οι περισσότερες φωτογραφίες από τα μουσεία. Το μπρούντζινο κιγκλίδωμα στριφογυρίζει προς τα πάνω κάτω από έναν θόλο με βιτρό. Κοιτάξτε μία φορά προς τα κάτω πριν φύγετε.

Τα μουσεία δεν είναι μουσείο με τον τρόπο που είναι μουσείο το Λούβρο. Είναι τα ιδιωτικά δωμάτια των παπών, μετασκευασμένα για το κοινό, με τα πάντα ακόμα περίπου εκεί όπου τα άφησαν οι πάπες. Η διαδρομή είναι προκαθορισμένη για εσάς. Το πλήθος είναι πυκνό. Ο διάδρομος όμως χτίστηκε για να σας φέρει, ύστερα από περίπου ενενήντα λεπτά περπάτημα, σε μια καπέλα σαράντα μέτρων κάτω από μια οροφή που βρίσκεται εκεί εδώ και πεντακόσια δεκαπέντε χρόνια. Αυτή η άφιξη είναι όλο το νόημα του σχεδιασμού.

Πηγές εικόνων