
Οι εναρκτήριοι αγώνες του Κολοσσαίου, την άνοιξη του 80, κράτησαν εκατό μέρες. Ο αυτοκράτορας Τίτος είχε διατάξει το εναρκτήριο πρόγραμμα για να γιορτάσει την ολοκλήρωση του κτιρίου. Σύμφωνα με τις μαρτυρίες που σώζονται, εννέα χιλιάδες άγρια ζώα και αρκετές χιλιάδες μαχητές πέθαναν στην αρένα μέσα σε εκείνες τις εκατό μέρες. Ανάμεσα στις αναμετρήσεις το δάπεδο τσουγκρανιζόταν και στρωνόταν ξανά με άμμο. Ένα σύστημα τροχαλιών στο υπόγειο μπορούσε να αλλάξει τα σκηνικά ανάμεσα στα θεάματα σε λιγότερο από πέντε λεπτά. Ένα πτυσσόμενο υφασμάτινο σκίαστρο, το velarium, απλωνόταν πάνω από το κτίριο από εκατό ναύτες του αυτοκρατορικού στόλου για να σκιάζει τις κερκίδες. Στα διαλείμματα μοιράζονταν δωρεάν ψωμί και κρασί από τις εισόδους. Ως την τελευταία μέρα, το ρωμαϊκό ημερολόγιο είχε αναδιαταχθεί γύρω από το θέαμα.
Ένα στάδιο που μπορούσε να τα κάνει αυτά από την πρώτη μέρα έπρεπε να χτιστεί όπως κανένα στάδιο πριν από αυτό. Το Κολοσσαίο είναι αυτό που συμβαίνει όταν ο πιο υπερ-σχεδιασμένος πολιτισμός της γης αποφασίζει να χτίσει ένα δημόσιο λούνα παρκ.
Τα βασικά
Το επίσημο όνομα είναι Φλάβιο Αμφιθέατρο. Η δυναστεία των Φλαβίων, ο Βεσπασιανός και μετά οι γιοι του Τίτος και Δομιτιανός, ξεκίνησε την κατασκευή γύρω στο 72 μ.Χ. στον αποξηραμένο πυθμένα μιας τεχνητής λίμνης που είχε φτιάξει ο Νέρων για το δικό του ανάκτορο αναψυχής. Ο Βεσπασιανός ήταν στρατιωτικός αυτοκράτορας, που μόλις είχε γυρίσει από έναν πόλεμο στην Ιουδαία. Χρησιμοποίησε τον πλούτο και τους αιχμαλώτους εργάτες της εκστρατείας στην Ιουδαία για να πληρώσει το έργο. Η Αψίδα του Τίτου, λίγο πιο πάνω στην πλαγιά από το Κολοσσαίο, δείχνει τους λαφυραγωγημένους θησαυρούς του Ναού της Ιερουσαλήμ να περιφέρονται στη Ρώμη. Η επτάφωτη μενόρα του ναού βρίσκεται σε εκείνη την αψίδα. Ένα μέρος από εκείνα τα λάφυρα έχτισε το κτίριο στο οποίο μπαίνετε.
Το Κολοσσαίο είναι οβάλ. Ο μεγάλος άξονας έχει μήκος εκατόν ογδόντα οκτώ μέτρα· ο μικρός, εκατόν πενήντα έξι. Τρεις εξωτερικοί όροφοι με τοξοστοιχίες, συν ένας κλειστός τέταρτος όροφος-σοφίτα, υψώνονται σε περίπου σαράντα οκτώ μέτρα. Το υλικό είναι τραβερτίνης, ο τοπικός ρωμαϊκός ασβεστόλιθος από τα λατομεία του Tibur, και δεν συγκρατείται με κονίαμα αλλά με σιδερένιους συνδέσμους στερεωμένους με λιωμένο μόλυβδο. Οι σύνδεσμοι ξηλώθηκαν τον Μεσαίωνα και οι τρύπες φαίνονται ακόμα στους τοίχους.
Η χωρητικότητα συζητιέται εδώ και διακόσια χρόνια. Η σημερινή κοινή άποψη, με βάση το πλάτος των θέσεων και τις σειρές που σώζονται, είναι περίπου πενήντα χιλιάδες θεατές με το κτίριο γεμάτο. Ο ιστορικός Έντουαρντ Γκίμπον την υπολόγισε περίφημα σε εβδομήντα πέντε χιλιάδες, αλλά μετρούσε και όρθιους. Σε κάθε περίπτωση, ήταν το μεγαλύτερο κτίριο του είδους του στον ρωμαϊκό κόσμο και κράτησε το ρεκόρ χωρητικότητας μέχρι την κατασκευή του Μαρακανά το 1950.
Πώς έμπαινε και έβγαινε το πλήθος
Ένα σύγχρονο στάδιο πενήντα χιλιάδων ανθρώπων χρειάζεται περίπου μία ώρα για να αδειάσει μετά από μια μεγάλη διοργάνωση. Το Κολοσσαίο το κατάφερνε σε περίπου δεκαπέντε λεπτά.
Το Κολοσσαίο είχε ογδόντα τοξωτές εισόδους στο επίπεδο του εδάφους. Οι εβδομήντα έξι ήταν αριθμημένες για όσους είχαν εισιτήριο. Τα ρωμαϊκά εισιτήρια ήταν μικρά πήλινα κέρματα, οι tesserae, σημαδεμένα με τομέα, σειρά και θέση. Ο κάτοχος περνούσε από την αριθμημένη αψίδα που αντιστοιχούσε στο πρώτο ψηφίο του κέρματός του, ανέβαινε μια πέτρινη σκάλα και έβγαινε στη θέση του από έναν θολωτό διάδρομο που λεγόταν vomitorium. Η λέξη δεν σημαίνει αυτό που νομίζετε. Σημαίνει «το σημείο που ξερνά»: το αρχιτεκτονικό άνοιγμα από το οποίο το πλήθος χυνόταν μέσα και έξω από το κοίλο των κερκίδων. Τα σύγχρονα στάδια χρησιμοποιούν ακόμα τον όρο. Τα αρχικά vomitoria του Κολοσσαίου είναι ακόμα εκεί, και μπορείτε ακόμα να περπατήσετε μέσα από αυτά.
Το αποτέλεσμα των ογδόντα ανεξάρτητων εξόδων γύρω από την περίμετρο είναι ότι κανένας θεατής δεν χρειαζόταν να περάσει από τον τομέα κάποιου άλλου για να βγει από το κτίριο. Μοιράστε πενήντα χιλιάδες ανθρώπους σε ογδόντα κανάλια και κάθε κανάλι εξυπηρετεί λιγότερους από εξακόσιους είκοσι πέντε. Με κανονικό βήμα, αυτό αδειάζει σε δεκαπέντε λεπτά. Κανένας σύγχρονος αρχιτέκτονας σταδίων δεν έχει βελτιώσει αυτή τη γεωμετρία.
Το υπόγειο που ήταν κρυμμένο

Το δάπεδο της αρένας ήταν ξύλινο, σκεπασμένο με άμμο, και στηριζόταν σε ένα δίκτυο από πλίνθινους τοίχους και τόξα από κάτω. Αυτό το δίκτυο είναι το υπογαίο (hypogeum). Είναι αυτό που βλέπετε σήμερα όταν σκύβετε να κοιτάξετε στην ανοιχτή κοιλιά του κτιρίου. Το ξύλινο δάπεδο αφαιρέθηκε στην ύστερη αρχαιότητα και δεν αντικαταστάθηκε ποτέ.
Το υπογαίο ήταν τα παρασκήνια. Κελιά για μονομάχους και δούλους, ράμπες για τις άμαξες, χώροι κράτησης για τα άγρια ζώα, και ένα σύστημα από τριάντα δύο καταπακτές και ανυψωτήρες με αντίβαρα που ανέβαζαν ανθρώπους και θηρία κατευθείαν στην αρένα. Μια λεοπάρδαλη μπορούσε να βγει από το κλουβί της από κάτω, να ανυψωθεί και να απελευθερωθεί από ένα άνοιγμα στο επίπεδο της άμμου σε λιγότερο από τριάντα δευτερόλεπτα. Το πλήθος από πάνω δεν είχε ιδέα από πού ερχόταν. Κάποιες μαρτυρίες περιγράφουν μια αλλαγή σκηνικού όπου μια σκηνή κυνηγιού σε ψεύτικο δάσος ανέβηκε μέσα από το δάπεδο μέσα σε λίγα λεπτά, μαζί με αληθινά δέντρα, και μετά κατέβηκε ξανά για το επόμενο θέαμα.
Το υπογαίο είχε επίσης αποχέτευση. Το Κολοσσαίο μπορούσε να πλημμυρίσει για σκηνοθετημένες ναυμαχίες, τις naumachiae. Ο ιστορικός Κάσσιος Δίων περιγράφει μια τέτοια μάχη στους εναρκτήριους αγώνες, με την αρένα γεμάτη νερό σε βάθος περίπου ενός μέτρου και επανδρωμένα πολεμικά πλοία να μάχονται ώσπου η μία πλευρά βυθίστηκε. Το αποχετευτικό σύστημα είναι ενσωματωμένο στα θεμέλια και τροφοδοτούνταν από τα ίδια υδραγωγεία που έτρεφαν τις κρήνες της πόλης. Αφού ο Δομιτιανός έφτιαξε το μόνιμο υπογαίο, η πλήρης πλημμύρα δεν ήταν πια δυνατή. Οι ναυμαχίες μεταφέρθηκαν σε μια ειδικά κατασκευασμένη τεχνητή λίμνη στο Τραστέβερε. Όμως την πρώτη δεκαετία της ζωής του κτιρίου, το δάπεδο του Κολοσσαίου ήταν και σκηνή και λίμνη.
Τι γινόταν στην πραγματικότητα εκεί μέσα

Οι μονομαχίες ήταν το μέσο της μέρας. Τα πρωινά ανήκαν στις venationes, τα σκηνοθετημένα κυνήγια άγριων ζώων: λιοντάρια, αρκούδες, λεοπαρδάλεις, ιπποπόταμοι, ρινόκεροι, ελέφαντες. Γύρω στο μεσημέρι, ανάμεσα στο πρωινό και το απογευματινό πρόγραμμα, εκτελούνταν στην αρένα κατάδικοι σε θάνατο, συχνά ρίχνοντάς τους στα θηρία ή αναγκάζοντάς τους να παίξουν ρόλους σε μυθολογικές αναπαραστάσεις που τελείωναν με τον πραγματικό τους θάνατο. Το απόγευμα ανήκε στους μονομάχους.
Οι μονομάχοι ήταν εξειδικευμένο επάγγελμα. Κάποιοι ήταν δούλοι, κάποιοι αιχμάλωτοι πολέμου, κάποιοι ελεύθεροι εθελοντές από τη φτωχολογιά της πόλης που υπέγραφαν συμβόλαια, το auctoramentum, παραδίδοντας τη νομική τους υπόσταση με αντάλλαγμα εγγυημένο μισθό και φαγητό. Ζούσαν σε στρατώνες, ο μεγαλύτερος από τους οποίους, το Ludus Magnus, βρισκόταν περίπου εκατό μέτρα ανατολικά του Κολοσσαίου και συνδεόταν μαζί του με υπόγεια σήραγγα. Εκπαιδεύονταν για χρόνια. Οι περισσότερες μονομαχίες δεν τελείωναν με θάνατο. Ένας μονομάχος ήταν ακριβή επένδυση, και ο διοργανωτής των αγώνων, συνήθως ο αυτοκράτορας, δεν ήθελε να χάσει την περιουσία του. Η χειρονομία με τον αντίχειρα προς τα κάτω του σύγχρονου θρύλου δεν τεκμηριώνεται καλά. Το ιστορικό σήμα για τη χάρη ενός μαχητή λεγόταν missio, και δινόταν στην πλειονότητα των μονομαχιών που έχουν καταγραφεί.
Το ψηφιδωτό του Ζλίτεν, ένα ρωμαϊκό δάπεδο που βρέθηκε στη Λιβύη και σήμερα βρίσκεται στο αρχαιολογικό μουσείο της Τρίπολης, δείχνει μονομάχους στα συνηθισμένα ζευγάρια μάχης, με διαιτητές και μουσικούς γύρω τους. Είναι μία από τις πιο λεπτομερείς εικόνες μιας μέρας στους αγώνες που έχουν σωθεί. Το ψηφιδωτό ήταν το δάπεδο ενός τρικλίνιου, μιας τραπεζαρίας. Ένας πλούσιος Ρωμαίος στις ακτές της Λιβύης έτρωγε το δείπνο του πάνω από εικόνες των αγαπημένων του μαχητών της αρένας. Το Chiaro σας διαβάζει τα συμβόλαια μονομαχίας που σώζονται και τα σήματα από την πλευρά του κοινού, σε ποια θέση καθόταν ο αυτοκράτορας, ποιο σύνθημα φώναζε το πλήθος για τη missio, τι σήμαιναν οι σάλπιγγες, ενώ στέκεστε στο κιγκλίδωμα κοιτάζοντας κάτω στο υπογαίο, ώστε το πολυεπίπεδο θέατρο του χώρου να ξαναχτίζεται γύρω σας.
Τι να προσέξετε

Τέσσερα πράγματα να προσέξετε όταν βρίσκεστε μέσα. Πρώτον, κοιτάξτε ψηλά τον εξωτερικό τοίχο στη νότια πλευρά, το μισό που στέκεται ακόμα σε όλο του το ύψος. Οι τρεις ρυθμοί των κιονόκρανων, ο ένας πάνω στον άλλο σε κάθε όροφο, είναι δωρικός στο κάτω μέρος, ιωνικός στη μέση, κορινθιακός στην κορυφή. Οι ρυθμοί γίνονται πιο περίτεχνοι όσο ανεβαίνουν, ένα αρχιτεκτονικό σχόλιο για την κοινωνική ιεραρχία: βαρύτεροι και απλούστεροι κάτω, ελαφρύτεροι και πιο διακοσμητικοί πάνω, ακριβώς όπως οι θέσεις μέσα, όπου οι συγκλητικοί κάθονταν στην κατώτερη βαθμίδα και η φτωχολογιά της πόλης και οι γυναίκες στην κορυφή.
Δεύτερον, βρείτε μία από τις τρύπες όπου ήταν κάποτε στερεωμένος ένας σιδερένιος σύνδεσμος. Είναι παντού στους χαμηλούς τοίχους. Είναι επίσης ο λόγος που το κτίριο μοιάζει βλογιοκομμένο. Οι Ρωμαίοι του Μεσαίωνα, για τους οποίους το Κολοσσαίο ήταν λατομείο, έκλεψαν πρώτα το μέταλλο.
Τρίτον, περάστε μέσα από ένα vomitorium και προσέξτε πώς ανοίγει ο διάδρομος. Η τοιχοποιία σάς οδηγεί οπτικά προς τα έξω καθώς βγαίνετε. Ένα vomitorium δεν σχεδιαζόταν μόνο για τη ροή του πλήθους αλλά και για την ψυχολογία του.
Τέταρτον, αναζητήστε τον σταυρό στο δάπεδο. Ένας ξύλινος σταυρός στέκεται σήμερα στη μία άκρη της αρένας στη μνήμη των χριστιανών μαρτύρων που, σύμφωνα με τη μεσαιωνική παράδοση, θανατώθηκαν εκεί. Τα ιστορικά στοιχεία είναι ισχνά, αφού καμία καταγραφή από την εποχή δεν μιλά για εκτελέσεις χριστιανών ειδικά στο Κολοσσαίο, αλλά ο σταυρός είναι αληθινός.
Το κτίριο υπήρξε λατομείο, φρούριο, χριστιανικό προσκύνημα και τουριστικό αξιοθέατο. Τα δύο τρίτα του εξωτερικού τοίχου έχουν χαθεί. Το ξύλινο δάπεδο έχει χαθεί. Τα μαρμάρινα καθίσματα έχουν χαθεί. Αυτό που έχει μείνει είναι η γεωμετρία: ογδόντα αψίδες, έξοδος σε δεκαπέντε λεπτά, ένα οβάλ εγγεγραμμένο σε μια γεωμετρία που υπαγορεύει τον σχεδιασμό των σταδίων εδώ και δύο χιλιάδες χρόνια. Η βοή έχει χαθεί κι αυτή, αλλά το κτίριο ακόμα ενισχύει τον ήχο. Σταθείτε στο κέντρο, εκεί όπου θα ήταν το δάπεδο της αρένας, χτυπήστε μία φορά τα δάχτυλά σας και ακούστε. Ο ήχος που επιστρέφει είναι ό,τι πιο κοντινό θα ακούσετε στη φασαρία ενός ρωμαϊκού απογεύματος.