
Στα τέλη Ιουλίου του 1900, ο Γκούσταβ Κλιμτ πήρε το τρένο από τη Βιέννη για το μικρό χωριό Λίτσλμπεργκ στη νότια όχθη της Άτερζε, μιας μακριάς, στενής αλπικής λίμνης στην περιοχή Ζάλτσκαμεργκουτ της Αυστρίας, περίπου τρεις ώρες ανατολικά του Σάλτσμπουργκ. Νοίκιασε δύο δωμάτια σε έναν ξενώνα που λεγόταν Brauerei, έστησε ένα μικρό φορητό καβαλέτο και πέρασε έξι εβδομάδες ζωγραφίζοντας δέντρα. Επέστρεφε στην ίδια λίμνη κάθε καλοκαίρι για τα επόμενα δεκαέξι χρόνια. Οι πίνακες του Κλιμτ με δάση, σώζονται περίπου είκοσι, φτιάχτηκαν σχεδόν όλοι σε εκείνη τη λίμνη, σχεδόν όλοι στο ίδιο τετράγωνο φορμάτ που είχε αποφασίσει στα τριάντα του, και σχεδόν όλοι ζωγραφισμένοι από απόσταση το πολύ τεσσεράμισι μέτρων από τους κορμούς που απεικόνιζε. Δεν ζωγράφισε ποτέ δάσος από πανοραμική θέα. Δεν ζωγράφισε ποτέ δάσος με ένα μονοπάτι που οδηγεί μέσα του. Δεν έβαλε ποτέ μορφή σε κανέναν από αυτούς. Ζωγράφιζε τους κορμούς από κοντά, κατά μέτωπο, με το φύλλωμα κομμένο από πάνω και το έδαφος κομμένο από κάτω, και το αποτέλεσμα είναι το πιο ιδιόρρυθμο σύνολο τοπιογραφίας στην ευρωπαϊκή τέχνη των αρχών του 20ού αιώνα.
Η ιδιορρυθμία είναι το φορμάτ. Οι πίνακες του Κλιμτ με δάση είναι σχεδόν όλοι εκατό επί εκατό εκατοστά: ένα τέλειο τετράγωνο, ενός μέτρου σε κάθε πλευρά. Η τοπιογραφία από τον 17ο αιώνα ήταν μια οριζόντια τέχνη. Το οριζόντιο φορμάτ λέγεται μάλιστα στα αγγλικά «landscape», τοπίο. Η επιλογή του τετραγώνου από τον Κλιμτ έσπασε την οπτική συνήθεια. Ένας τετράγωνος καμβάς δεν έχει ορίζοντα. Ένα τετράγωνο κάδρο γύρω από ένα δάσος βάζει τον θεατή μέσα στα δέντρα αντί να τα κοιτάζει. Ο ορίζοντας ενός δάσους του Κλιμτ, αν τον βρείτε καθόλου, είναι το μικρό κενό στο πάνω άκρο όπου οι κορμοί συναντούν επιτέλους τον ουρανό: μια λωρίδα ανοιχτού πράσινου ή μπλε ίσως επτά-οκτώ εκατοστών σε έναν πίνακα ενός μέτρου. Τα υπόλοιπα είναι φλοιός, φύλλα και χαμόκλαδα.
Το εξοχικό με τον ζωγράφο
Τα καλοκαίρια στην Άτερζε είχαν μια ρουτίνα. Ο Κλιμτ έφτανε στα μέσα Ιουλίου με τη σύντροφο της ζωής του, την Έμιλι Φλέγκε, τη Βιεννέζα σχεδιάστρια μόδας της οποίας η οικογένεια είχε έναν οίκο υψηλής ραπτικής, την Casa Piccola, και έμπαιναν σε μια ρουτίνα από κολύμπι, κουπί, φωτογραφία και ζωγραφική. Ο Κλιμτ ήταν δυνατός κολυμβητής και ξεκινούσε κάθε μέρα με μισή ώρα κολύμπι στη λίμνη, όποιος κι αν ήταν ο καιρός. Είχε όλο τον χρόνο κοντοκουρεμένα γένια και φορούσε μια μακριά μπλε ποδιά που του είχε σχεδιάσει η Έμιλι και που έγινε η στολή του. Μετά το πρωινό κουβαλούσε το καβαλέτο του, μερικούς καμβάδες και ένα μικρό πτυσσόμενο σκαμπό σε ένα συγκεκριμένο άλσος, στηνόταν και δούλευε ώσπου να αλλάξει το φως αργά το απόγευμα. Ζωγράφιζε από απόσταση τριών έως πέντε μέτρων από τους κορμούς. Ο πίνακας Δάσος με σημύδες του 1903, που σήμερα ανήκει στη Συλλογή Paul G. Allen στο Σιάτλ, φτιάχτηκε από αυτή την απόσταση: μπορείτε να επιβεβαιώσετε την εγγύτητα επειδή ο φλοιός κάθε σημύδας αποδίδεται με πινελιές πλάτους όχι μεγαλύτερου από δύο χιλιοστά, το είδος της λεπτομέρειας που βλέπεις μόνο όταν στέκεσαι πολύ κοντά.
Το τετράγωνο φορμάτ ήταν δική του επιλογή και τα δέντρα ήταν δική του επιλογή, αλλά το χωριό ήταν της Έμιλι. Η οικογένεια Φλέγκε παραθέριζε στην Άτερζε από τη δεκαετία του 1890. Η μητέρα της Έμιλι και η αδελφή της, η Ελένε, μοιράζονταν το σπίτι με τον ζωγράφο. Η σχέση δεν ήταν ρομαντική με τη συμβατική έννοια, αφού ο Κλιμτ είχε οκτώ γνωστά νόθα παιδιά με άλλες γυναίκες στη Βιέννη και δεν παντρεύτηκε ποτέ, αλλά ήταν ό,τι πιο κοντινό σε συντροφικότητα είχε. Η Έμιλι έραβε τα φορέματα με τα οποία ζωγράφιζε τα βιεννέζικα γυναικεία πορτρέτα του· εκείνος τη ζωγράφισε το 1902 σε ένα διάσημο ολόσωμο πορτρέτο που δεν της άρεσε ιδιαίτερα. Η σχέση τους κράτησε είκοσι οκτώ χρόνια, ως τον θάνατο του Κλιμτ από εγκεφαλικό στα πενήντα πέντε του, τον Φεβρουάριο του 1918. Οι πίνακες με τα δάση φτιάχτηκαν στη λίμνη της οικογένειάς της, με το καλοκαιρινό πρόγραμμα της οικογένειάς της, με εκείνη στο διπλανό δωμάτιο.
Από τι απομακρυνόταν ζωγραφίζοντας
Η κανονική δουλειά του Κλιμτ στη Βιέννη ήταν να ζωγραφίζει γυναίκες. Από το 1900 έως το 1916, τα ίδια χρόνια με τα καλοκαίρια στην Άτερζε, έφτιαξε τη Ζωφόρο του Μπετόβεν, το χρυσό πορτρέτο της Αντέλε Μπλοχ-Μπάουερ που έγινε η Γυναίκα στα χρυσά, τις Τρεις ηλικίες της γυναίκας, τους πίνακες εγκυμοσύνης Ελπίδα I και Ελπίδα II, τη Δανάη, το Φιλί, την Ιουδήθ με το κεφάλι του Ολοφέρνη και τα Νεροφίδια. Η Βιέννη στην αλλαγή του 20ού αιώνα ήταν μια πόλη περισσότερο εμμονική με τη γυναικεία εικόνα από κάθε ευρωπαϊκή πρωτεύουσα μετά την αναγεννησιακή Φλωρεντία, και ο Κλιμτ ήταν ο βασικός της προμηθευτής. Τα πορτρέτα πλήρωναν τη λίμνη. Τον εξαντλούσαν επίσης. Οι πίνακες με τα δάση είναι αυτό που έφτιαχνε όταν ήθελε να είναι μακριά από τα σαλόνια της Βιέννης και τις γυναίκες που τον πλήρωναν για να τις ζωγραφίσει. Δεν υπάρχουν μορφές επειδή οι μορφές έμειναν στη Βιέννη.
Τα πορτρέτα και οι πίνακες με τα δάση συμπίπτουν στην τεχνική. Τα ίδια πειράματα με φύλλα χρυσού και ασημιού που εφάρμοζε ο Κλιμτ στο φόρεμα της Αντέλε Μπλοχ-Μπάουερ στη Βιέννη εμφανίζονται στον φλοιό των σημύδων στην Άτερζε. Οι ίδιες ψηφιδωτές πινελιές χρώματος που έχτισαν το φόρεμα του Φιλιού χτίζουν τα χαμόκλαδα στο Δάσος με σημύδες. Χρησιμοποιούσε το ίδιο πινέλο, το ίδιο λεξιλόγιο, σε διαφορετικά θέματα. Τα δέντρα έπαιρναν τη μορφολογική μεταχείριση που έπαιρναν οι γυναίκες στην πόλη.

Το Δάσος με οξιές I είναι ο πίνακας όπου το φορμάτ γίνεται επιχείρημα
Ο πρώτος από τους πίνακες με δάση είναι το Δάσος με οξιές I, που ολοκληρώθηκε στα τέλη του καλοκαιριού του 1902. Βρίσκεται στη Galerie Neue Meister στη Δρέσδη: ένα τετράγωνο εκατό επί εκατό που δείχνει τις βάσεις περίπου τριάντα οξιών σε ένα δάσος κοντά στο χωριό Βάισενμπαχ. Τα δέντρα είναι γυμνές γκρίζες κολόνες που υψώνονται από ένα πορτοκαλοκαφέ χαλί πεσμένων φύλλων. Τα φύλλα είναι ζωγραφισμένα με μικροσκοπικές ξεχωριστές πινελιές, σαν τις ψηφίδες ενός ψηφιδωτού, χωρίς δύο φύλλα να έχουν το ίδιο χρώμα, αλλά όλο το χαλί διαβάζεται ως ενιαίο έδαφος. Οι κορμοί είναι απόλυτα κάθετοι. Η σύνθεση δεν έχει κέντρο επειδή τα δέντρα δεν συγκλίνουν σε ένα σημείο φυγής. Ανεβαίνουν ίσια από το κάτω μέρος του κάδρου και χάνονται ίσια προς τα πάνω. Ο πίνακας είναι ένας τοίχος από κορμούς.
Αυτό που κάνει στον θεατή είναι να αναγκάζει το μάτι να διαβάσει τον πίνακα πάνω-κάτω αντί από αριστερά προς τα δεξιά. Η κάθετη οργάνωση ενός δάσους, κάτι προφανές αν έχετε σταθεί ποτέ σε ένα, δεν είχε αποτελέσει ως τότε θέμα της ευρωπαϊκής τοπιογραφίας. Οι ζωγράφοι πριν από τον Κλιμτ έβαζαν μονοπάτια στα δάση τους. Πρόσθεταν ταξιδιώτες, ξυλοκόπους, ερωτευμένους, ελάφια. Μετέτρεπαν το δάσος σε σκηνή. Το δάσος με τις οξιές του Κλιμτ είναι μόνο τα δέντρα. Το πορτοκαλί έδαφος στο κάτω μέρος είναι το σημείο όπου το χαλί των πεσμένων φύλλων πιάνει το φθινοπωρινό φως, και η διαβάθμιση που απλώνεται από το κάτω μέρος του καμβά ως το πάνω τρίτο, από πορτοκαλί σε ώχρα και στο ανοιχτό γκρι των κορμών, δίνει στον πίνακα μια κάθετη κίνηση που διαβάζεται σαν να κοιτάζεις ψηλά. Δεν υπάρχει ορίζοντας. Ο πίνακας είναι η εμπειρία του να στέκεσαι σε ένα δάσος, με το κεφάλι ελαφρά γερμένο πίσω, χωρίς κανέναν προορισμό στο μυαλό.
Το Δάσος με σημύδες είναι αυτό που συμβαίνει το μεσημέρι
Ο πίνακας Δάσος με σημύδες του 1903 είναι ο πιο αναπαραγμένος της ομάδας και ο πίνακας που συνήθως εννοούν οι συλλέκτες όταν μιλούν για ένα δάσος του Κλιμτ. Ο συνιδρυτής της Microsoft Πολ Άλεν τον αγόρασε το 2006 για περίπου σαράντα εκατομμύρια δολάρια· πουλήθηκε για εκατόν τέσσερα εκατομμύρια σε δημοπρασία τον Νοέμβριο του 2022, δύο χρόνια μετά τον θάνατό του. Ο πίνακας δείχνει σημύδες με λευκούς κορμούς το μεσημέρι στα τέλη του καλοκαιριού, με το πορτοκαλοκαφέ χαλί από πεσμένα φύλλα σημύδας στη βάση και μια λεπτή λωρίδα σκούρου πράσινου φυλλώματος στην κορυφή. Οι κορμοί είναι ζωγραφισμένοι με κάθετες λευκές πινελιές που έχουν μικρές σκούρες παύλες, τα φακίδια του φλοιού της σημύδας, τοποθετημένες σε ακανόνιστα διαστήματα σε όλο το ύψος κάθε κορμού. Υπάρχουν περίπου τριάντα δύο σημύδες στον πίνακα. Στέκονται σε ελαφρώς διαφορετικές αποστάσεις από τον ζωγράφο. Ο πίνακας είναι μια μελέτη του πώς το μάτι αντιλαμβάνεται το βάθος σε ένα δάσος χωρίς ορίζοντα: οι μόνες ενδείξεις βάθους είναι το σχετικό μέγεθος των κορμών και ο τρόπος που το χαλί των φύλλων θολώνει ελαφρά ανάμεσα στο πρώτο και το μεσαίο πλάνο.
Το Πευκοδάσος I είναι το δάσος στη σκιά
Το Πευκοδάσος I του 1901, στο μουσείο Legion of Honor στο Σαν Φρανσίσκο, είναι ο σκοτεινός δίδυμος του πίνακα με τις σημύδες. Οι κορμοί των ελάτων είναι σχεδόν μαύροι, το έδαφος βαθύ πράσινο του βρύου, τα μικρά κομμάτια ουρανού ανοιχτό γκρι. Ο πίνακας φτιάχτηκε αργά το απόγευμα σε μια συστάδα κωνοφόρων πάνω από το χωριό Βάισενμπαχ. Το φορμάτ είναι το ίδιο τετράγωνο. Η σύνθεση είναι ο ίδιος τοίχος από κορμούς. Όμως η χρωματική κλίμακα είναι δύο οκτάβες χαμηλότερα. Ο Κλιμτ ζωγράφισε αυτόν τον πίνακα, σύμφωνα με τα γράμματά του στην Έμιλι, μια μέρα που η λίμνη ήταν συννεφιασμένη και τα κωνοφόρα απορροφούσαν όλο το διαθέσιμο φως. Ο πίνακας είναι αυτό που συμβαίνει όταν ένα δάσος του Κλιμτ χάνει τον ήλιο του.

Η Δασωμένη πλαγιά στο Ούντεραχ είναι ο τελευταίος τους
Το καλοκαίρι του 1916, δύο χρόνια πριν από τον θάνατό του, ο Κλιμτ ζωγράφισε τη Δασωμένη πλαγιά στο Ούντεραχ αμ Άτερζε. Βρίσκεται στο Ίδρυμα Κλιμτ στη Βιέννη. Το φορμάτ είναι το ίδιο τετράγωνο του ενός μέτρου. Το θέμα είναι μια απότομη δασωμένη πλαγιά πάνω από το χωριό Ούντεραχ, στην απέναντι όχθη της Άτερζε από το Λίτσλμπεργκ. Ο πίνακας είναι μισός δάσος και μισός λοφοπλαγιά, με την πλαγιά να ανεβαίνει διαγώνια στον καμβά και τα δέντρα να σκαρφαλώνουν τον λόφο σε πυκνές σειρές. Είναι ο μόνος πίνακας δάσους του Κλιμτ με έντονη διαγώνιο· οι υπόλοιποι είναι κάθετοι. Η διαγώνιος είναι αυτό που σας λέει ότι κάτι αλλάζει.
Ο Κλιμτ είχε αρχίσει να χρησιμοποιεί φωτεινότερα, πιο παράφωνα χρώματα στα όψιμα τοπία του: κηλίδες ροζ και λεβάντας δίπλα στο σκούρο πράσινο και την ώχρα που κυριαρχούσαν στα προηγούμενα έργα. Η πλαγιά είναι χτισμένη με ψηφιδωτές πινελιές σε πράσινο, λεβάντα, κεραμιδί και ένα κιτρινόλευκο που υποδηλώνει το διάστικτο φως ενός δάσους κόντρα σε έναν δυνατό πρωινό ήλιο. Ο πίνακας παρουσιάστηκε στην έκθεση της Βιεννέζικης Απόσχισης τον Νοέμβριο του 1916. Ήταν ο τελευταίος πίνακας δάσους που ολοκλήρωσε ο Κλιμτ. Έπαθε εγκεφαλικό στις 11 Ιανουαρίου 1918, στο εργαστήριό του στη Βιέννη, και πέθανε στις 6 Φεβρουαρίου στο Γενικό Νοσοκομείο της Βιέννης, σε ηλικία πενήντα πέντε ετών. Ο πίνακας στο καβαλέτο τη στιγμή του εγκεφαλικού ήταν η Νύφη, ένα ημιτελές πορτρέτο. Τα καλοκαίρια στην Άτερζε είχαν τελειώσει το 1916. Το ανάκτορο Μπελβεντέρε της Βιέννης απέκτησε πολλούς από τους πίνακες με δάση μετά τον θάνατό του· άλλοι πέρασαν σε ιδιωτικές συλλογές. Το Chiaro σας διηγείται τη ρουτίνα της λίμνης, την επιλογή του τετράγωνου φορμάτ και την τεχνική του φλοιού μπροστά σε όποιον από τους τέσσερις πίνακες με δάση κι αν στέκεστε (το Μπελβεντέρε έχει δύο, η Συλλογή Άλεν, το Legion of Honor και η Δρέσδη από έναν), ώστε οι λόγοι για τους οποίους το φορμάτ σπάει την παράδοση της τοπιογραφίας να ακούγονται τη στιγμή που ο θεατής βρίσκεται μπροστά στον τοίχο από κορμούς.

Το «αλήθεια;»
Η στιγμή «αλήθεια;» των πινάκων του Κλιμτ με δάση είναι οι φωτογραφίες. Ο Κλιμτ και η Έμιλι Φλέγκε ήταν και οι δύο σοβαροί ερασιτέχνες φωτογράφοι. Το αρχείο της οικογένειας Φλέγκε στη Βιέννη περιλαμβάνει μερικές εκατοντάδες ασπρόμαυρες φωτογραφίες σε πλάκες που τράβηξαν ο Κλιμτ και η Έμιλι στην Άτερζε από το 1900 έως το 1916, και πολλές από αυτές δείχνουν τα ίδια δέντρα που ζωγράφιζε ο Κλιμτ: σημύδες, οξιές, κωνοφόρα, φωτογραφημένα από τις ίδιες κοντινές γωνίες. Οι φωτογραφίες είναι σε οριζόντιο κάδρο επειδή έτσι ήταν φτιαγμένη μια φορητή κάμερα Kodak του 1905. Οι πίνακες είναι τετράγωνοι. Ο Κλιμτ ζωγράφιζε αυτό που η κάμερα δεν μπορούσε ακόμα να κάνει, την εξάλειψη του ορίζοντα, την κάθετη ανάγνωση ενός δάσους, την ψηφιδωτή καταγραφή του φυλλώματος, σε ένα φορμάτ που ήταν σκόπιμη άρνηση του ορθογωνίου της κάμερας. Είχε μια κάμερα στα χέρια του και επέλεξε να ζωγραφίσει αυτό που η κάμερα δεν μπορούσε. Οι τετράγωνοι πίνακες με δάση αφορούν τη φωτογραφία ακριβώς στον βαθμό που αρνούνται να είναι φωτογραφίες.
Τι να προσέξετε
Οι τέσσερις κύριοι πίνακες με δάση, το Δάσος με σημύδες του 1903, το Δάσος με οξιές I του 1902, το Πευκοδάσος I του 1901 και η Δασωμένη πλαγιά στο Ούντεραχ του 1916, είναι σκορπισμένοι σε μουσεία στη Βιέννη, τη Δρέσδη, το Σαν Φρανσίσκο και στους εναλλασσόμενους δανεισμούς της Συλλογής Άλεν. Όπου κι αν βρείτε έναν, πλησιάστε σε απόσταση ενός μέτρου από τον καμβά και κοιτάξτε τον φλοιό. Οι πινελιές είναι μικρότερες από ένα νύχι. Κάθε κορμός είναι χτισμένος από σαράντα έως εκατό ξεχωριστές πινελιές χρώματος. Μετά κάντε πίσω σε περίπου τρία μέτρα και οι κορμοί ξαναγίνονται κορμοί. Ο πίνακας λειτουργεί σε δύο αποστάσεις και μόνο σε δύο. Ο Κλιμτ ζωγράφιζε τον τρόπο που ένα δάσος φανερώνεται σε κάποιον που στέκεται μέσα του, αρκετά κοντά για να δει τα φακίδια στον φλοιό της σημύδας, αρκετά μακριά για να δει τον τοίχο από κάθετες γραμμές, και το τετράγωνο φορμάτ σας κρατά στη σωστή απόσταση επειδή δεν υπάρχει άκρη για να ξεφύγει το μάτι. Ο πίνακας που θα έπρεπε να είναι μια φαρδιά οριζόντια θέα είναι ένας κάθετος τοίχος από δέντρα, και ο ζωγράφος που στη Βιέννη ήταν διάσημος για τα χρυσά πορτρέτα γυναικών σε βιεννέζικα σαλόνια ζωγράφιζε, κάθε καλοκαίρι, τον φλοιό των σημυδών σε μια λίμνη που οι γυναίκες εκείνες δεν επισκέφθηκαν ποτέ.