
Pod koniec lipca 1900 roku Gustav Klimt wsiadł w Wiedniu do pociągu do małej wsi Litzlberg na południowym brzegu Attersee, długiego, wąskiego alpejskiego jeziora w regionie Salzkammergut w Austrii, około trzech godzin na wschód od Salzburga. Wynajął dwa pokoje w pensjonacie Brauerei, rozstawił małą przenośną sztalugę i przez sześć tygodni malował drzewa. Wracał nad to samo jezioro każdego lata przez kolejne szesnaście lat. Obrazy leśne Klimta, zachowało się ich około dwudziestu, powstały niemal wszystkie nad tym jeziorem, niemal wszystkie w tym samym kwadratowym formacie, który wybrał po trzydziestce, i niemal wszystkie malowane z odległości nie większej niż pięć metrów od pni, które przedstawiał. Nigdy nie namalował lasu z perspektywy rozległego widoku. Nigdy nie namalował lasu ze ścieżką prowadzącą w głąb. Nigdy nie umieścił w żadnym z nich postaci. Malował pnie z bliska, na wprost, z koronami uciętymi u góry i ziemią uciętą u dołu, a wynikiem jest najbardziej osobliwy zbiór pejzaży w europejskiej sztuce początku XX wieku.
Osobliwość tkwi w formacie. Obrazy leśne Klimta mają niemal wszystkie sto na sto centymetrów: idealny kwadrat. Malarstwo pejzażowe od XVII wieku było sztuką poziomą. Po angielsku poziomy format nazywa się wręcz landscape, czyli pejzaż. Wybór kwadratu przez Klimta złamał wizualny nawyk. Kwadratowe płótno nie ma horyzontu. Kwadratowa rama wokół lasu stawia widza wśród drzew, zamiast kazać mu na nie patrzeć. Horyzont leśnego obrazu Klimta, jeśli w ogóle da się go znaleźć, to wąska szczelina przy górnej krawędzi, gdzie pnie wreszcie spotykają się z niebem: pasek bladej zieleni albo błękitu, wysoki może na siedem, osiem centymetrów na stucentymetrowym obrazie. Reszta to kora, liście i poszycie.
Letni dom z malarzem
Lata nad Attersee miały swój rytm. Klimt przyjeżdżał w połowie lipca ze swoją dozgonną towarzyszką Emilie Flöge, wiedeńską projektantką mody, której rodzina prowadziła dom mody Casa Piccola, i oboje wpadali w rytm pływania, wiosłowania, fotografowania i malowania. Klimt był silnym pływakiem i każdy dzień zaczynał od półgodzinnego pływania w jeziorze, bez względu na pogodę. Przez cały rok nosił krótko przystrzyżoną brodę i długi niebieski kitel, który zaprojektowała dla niego Emilie i który stał się jego mundurem. Po śniadaniu zanosił sztalugę, kilka płócien i mały składany stołek do konkretnej kępy drzew, rozkładał się i pracował, aż późnym popołudniem zmieniało się światło. Malował z odległości trzech do pięciu metrów od pni. Obraz Las brzozowy z 1903 roku, który wisi dziś w kolekcji Paula G. Allena w Seattle, powstał z takiej odległości. Tę bliskość widać, bo kora każdej brzozy jest oddana pociągnięciami pędzla nie szerszymi niż dwa milimetry, a taki szczegół można zobaczyć tylko z bardzo bliska.
Kwadratowy format był jego wyborem i drzewa były jego wyborem, ale wieś była wyborem Emilie. Rodzina Flöge spędzała lata nad Attersee od lat 90. XIX wieku. Matka Emilie i jej siostra Helene dzieliły dom z malarzem. Ten układ nie był romantyczny w konwencjonalnym sensie, Klimt miał ośmioro znanych nieślubnych dzieci z innymi kobietami w Wiedniu i nigdy się nie ożenił, ale był to najbliższy partnerskiemu związek, jaki miał. Emilie szyła suknie, w których malował swoje wiedeńskie portrety kobiet; on namalował ją w 1902 roku na słynnym portrecie całopostaciowym, za którym ona specjalnie nie przepadała. Ich związek trwał dwadzieścia osiem lat, aż do śmierci Klimta po udarze w wieku pięćdziesięciu pięciu lat w lutym 1918 roku. Obrazy leśne powstawały nad jeziorem jej rodziny, w rytmie letnich planów jej rodziny, gdy ona była w pokoju obok.
Od czego uciekał
Codzienną pracą Klimta w Wiedniu było malowanie kobiet. W latach 1900–1916, tych samych, co lata nad Attersee, stworzył Fryz Beethovenowski, złoty portret Adele Bloch-Bauer, który stał się Złotą Adele, Trzy okresy życia kobiety, ciążowe obrazy Nadzieja I i Nadzieja II, Danae, Pocałunek, Judytę z głową Holofernesa i Węże wodne. Wiedeń na przełomie XIX i XX wieku był miastem bardziej opętanym wizerunkiem kobiety niż jakakolwiek stolica Europy od czasów renesansowej Florencji, a Klimt był jego głównym dostawcą. Portrety opłacały jezioro. Wyczerpywały go też. Obrazy leśne to to, co tworzył, gdy chciał być z dala od wiedeńskich salonów i kobiet, które płaciły mu za portrety. Nie ma na nich postaci, bo postacie zostały w Wiedniu.
Letnie portrety i obrazy leśne łączy technika. Te same eksperymenty z płatkami złota i srebra, które Klimt stosował w Wiedniu do sukni Adele Bloch-Bauer, pojawiają się w korze brzóz nad Attersee. Te same mozaikowe plamki koloru, z których zbudowana jest suknia na Pocałunku, budują poszycie w Lesie brzozowym. Używał tego samego pędzla, tego samego słownictwa, do innych tematów. Drzewa dostawały to samo formalne traktowanie, które w mieście dostawały kobiety.

Las bukowy I to obraz, w którym format staje się argumentem
Najwcześniejszy z obrazów leśnych to Las bukowy I, ukończony późnym latem 1902 roku. Znajduje się w Galerie Neue Meister w Dreźnie: kwadrat sto na sto, przedstawiający podstawy około trzydziestu buków w lesie niedaleko wsi Weissenbach. Drzewa to nagie szare kolumny wyrastające z pomarańczowobrązowego dywanu opadłych liści. Liście są namalowane drobnymi, osobnymi znakami, jak tessery mozaiki, i żadne dwa nie mają tego samego koloru, a mimo to cały dywan czyta się jako jedno podłoże. Pnie są idealnie pionowe. Kompozycja nie ma środka, bo drzewa nie zbiegają się w punkcie zbiegu. Wychodzą prosto w górę z dolnej krawędzi ramy i znikają prosto w górę za górną. Obraz jest ścianą pni.
Zmusza to oko widza do czytania obrazu z góry na dół, a nie od lewej do prawej. Pionowy porządek lasu, oczywisty dla każdego, kto kiedykolwiek w nim stał, nie był wcześniej tematem europejskiego pejzażu. Malarze przed Klimtem przeprowadzali przez swoje lasy ścieżki. Dodawali podróżnych, drwali, kochanków, jelenie. Zamieniali las w scenę. Las bukowy Klimta to tylko drzewa. Pomarańczowe podłoże na dole to miejsce, gdzie dywan opadłych liści łapie jesienne światło, a gradient biegnący od dołu płótna do jego górnej jednej trzeciej, od pomarańczu przez ochrę do bladej szarości pni, nadaje obrazowi pionowy ruch, który czyta się jak patrzenie w górę. Nie ma horyzontu. Obraz to doświadczenie stania w lesie, z głową lekko odchyloną do tyłu, bez celu w głowie.
Las brzozowy to to, co dzieje się w południe
Las brzozowy z 1903 roku to najczęściej reprodukowany obraz z tej grupy i ten, o którym zwykle mówią kolekcjonerzy, gdy wspominają leśny obraz Klimta. Współzałożyciel Microsoftu Paul Allen kupił go w 2006 roku za około czterdzieści milionów dolarów; w listopadzie 2022 roku, dwa lata po jego śmierci, obraz sprzedano na aukcji za sto cztery miliony. Obraz przedstawia brzozy o białych pniach w południe późnego lata, z pomarańczowobrązowym dywanem opadłych liści brzozowych u podstawy i wąskim paskiem ciemnozielonych koron u góry. Pnie są namalowane pionowymi białymi pociągnięciami z małymi ciemnymi kreskami, przetchlinkami kory brzozowej, rozmieszczonymi w nieregularnych odstępach na całej wysokości każdego pnia. Na obrazie jest około trzydziestu dwóch brzóz. Stoją w nieco różnych odległościach od malarza. Obraz jest studium tego, jak oko odbiera głębię w lesie bez horyzontu: jedynymi wskazówkami głębi są względna wielkość pni i to, jak dywan liści lekko się rozmywa między pierwszym a środkowym planem.
Las sosnowy I to las w cieniu
Las sosnowy I z 1901 roku, w muzeum Legion of Honor w San Francisco, to ciemny bliźniak obrazu z brzozami. Pnie świerków są niemal czarne, ziemia ma głęboki, mszysty odcień zieleni, a małe skrawki nieba są bladoszare. Obraz powstał późnym popołudniem w zagajniku drzew iglastych nad wsią Weissenbach. Format jest ten sam, kwadratowy. Kompozycja to ta sama ściana pni. Ale tonacja kolorystyczna jest o dwie oktawy niższa. Według listów Klimta do Emilie namalował ten obraz w dzień, gdy nad jeziorem było pochmurno, a drzewa iglaste pochłaniały całe dostępne światło. Obraz pokazuje, co się dzieje, gdy z leśnego obrazu Klimta zabrać słońce.

Zbocze leśne w Unterach to ostatni z nich
Latem 1916 roku, dwa lata przed śmiercią, Klimt namalował Zbocze leśne w Unterach nad Attersee. Obraz należy do Fundacji Klimta w Wiedniu. Format to ten sam stucentymetrowy kwadrat. Tematem jest strome zalesione zbocze nad wsią Unterach, na przeciwległym do Litzlbergu brzegu Attersee. Obraz to w połowie las, a w połowie stok, który wznosi się po przekątnej przez płótno, a drzewa wspinają się na wzgórze w zwartych szeregach. To jedyny leśny obraz Klimta z wyraźną przekątną, wszystkie pozostałe są pionowe. To przekątna mówi ci, że coś się zmienia.
Klimt zaczął używać w swoich późnych pejzażach jaśniejszych, bardziej dysonansowych kolorów: plam różu i lawendy obok ciemnej zieleni i ochry, które dominowały we wcześniejszych pracach. Zbocze jest zbudowane z mozaikowych znaków zieleni, lawendy, ceglastej czerwieni i żółtawej bieli, która sugeruje plamiste światło lasu oglądanego pod mocne poranne słońce. Obraz pokazano na wystawie wiedeńskiej Secesji w listopadzie 1916 roku. Był to ostatni leśny obraz, który Klimt ukończył. Udaru doznał 11 stycznia 1918 roku w swojej wiedeńskiej pracowni i zmarł 6 lutego w Szpitalu Powszechnym w Wiedniu, w wieku pięćdziesięciu pięciu lat. Na sztaludze w chwili udaru stał niedokończony obraz Panna młoda. Lata nad Attersee skończyły się w 1916 roku. Wiedeński Pałac Belvedere nabył po jego śmierci wiele obrazów leśnych; inne trafiły do kolekcji prywatnych. Chiaro opowiada o rytmie dni nad jeziorem, wyborze kwadratowego formatu i technice malowania kory przed tym z czterech obrazów leśnych, przed którym akurat stoisz, Belvedere ma dwa z nich, a kolekcja Allena, Legion of Honor i Drezno po jednym, tak że powody, dla których ten format łamie tradycję pejzażu, słyszysz dokładnie w chwili, gdy stoisz przed ścianą pni.

Chwila, naprawdę?
Moment „chwila, naprawdę?” w przypadku obrazów leśnych Klimta to fotografie. Klimt i Emilie Flöge byli oboje poważnymi fotografami amatorami. Archiwum rodziny Flöge w Wiedniu zawiera kilkaset czarno-białych zdjęć na płytach szklanych, które Klimt i Emilie wykonali nad Attersee w latach 1900–1916, a wiele z nich przedstawia te same drzewa, które Klimt malował: brzozy, buki, drzewa iglaste, sfotografowane pod tymi samymi kątami, z bliska. Zdjęcia są kadrowane poziomo, bo tak był zbudowany ręczny aparat Kodaka z 1905 roku. Obrazy są kwadratami. Klimt malował to, czego aparat jeszcze nie potrafił: usunięcie horyzontu, pionowe czytanie lasu, mozaikowe, plamkowe oddanie listowia, w formacie, który był świadomą odmową prostokąta aparatu. Miał aparat w rękach i postanowił malować to, czego aparat nie mógł. Kwadratowe obrazy leśne są o fotografii dokładnie w takim stopniu, w jakim odmawiają bycia fotografiami.
Na co zwrócić uwagę
Cztery najważniejsze obrazy leśne, Las brzozowy z 1903, Las bukowy I z 1902, Las sosnowy I z 1901 i Zbocze leśne w Unterach z 1916 roku, są rozproszone po muzeach w Wiedniu, Dreźnie, San Francisco i w ramach rotacyjnych wypożyczeń kolekcji Allena. Gdziekolwiek któryś znajdziesz, podejdź na mniej niż metr do płótna i przyjrzyj się korze. Znaki są mniejsze niż paznokieć. Każdy pień zbudowany jest z czterdziestu do stu osobnych dotknięć koloru. Potem odejdź na około trzy metry, a pnie znów staną się pniami. Obraz działa z dwóch odległości i tylko z dwóch. Klimt malował to, jak las odsłania się komuś, kto w nim stoi: dość blisko, żeby widzieć przetchlinki na korze brzozy, dość daleko, żeby widzieć ścianę pionowych linii. A kwadratowy format trzyma cię we właściwej odległości, bo nie ma krawędzi, za którą oko mogłoby uciec. Obraz, który powinien być szerokim poziomym widokiem, jest pionową ścianą drzew, a malarz, który w Wiedniu słynął ze złotych portretów kobiet w wiedeńskich salonach, co lato malował korę brzóz nad jeziorem, którego te kobiety nigdy nie odwiedzały.