
Το 1850, στο Παρίσι, ένας εικοσιτετράχρονος ζωγράφος από τη Λα Ροσέλ ονόματι Γουιλιάμ-Αντόλφ Μπουγκερό τελείωσε έναν καμβά ύψους σχεδόν τριών μέτρων και πλάτους δυόμισι περίπου μέτρων και τον τιτλοφόρησε Dante et Virgile aux enfers. Ο Δάντης και ο Βιργίλιος στην Κόλαση. Ο πίνακας δείχνει δύο κολασμένες ψυχές πάνω στη μάχη, στον όγδοο κύκλο της κόλασης, τον κύκλο που ο Δάντης όρισε για τους παραχαράκτες. Ο ένας άντρας, γυμνός και μυώδης, έχει μπήξει τα δόντια του στο πίσω μέρος του λαιμού του άλλου, και ο δαγκωμένος λυγίζει προς τα πίσω κάτω από το βάρος του. Στα αριστερά, παρακολουθώντας, στέκονται ο Δάντης με κόκκινο ένδυμα και ο Βιργίλιος με ανοιχτόχρωμο μανδύα και δάφνινο στεφάνι, και πάνω από τη μάχη ένας φτερωτός δαίμονας κρέμεται στο σκοτάδι με τα χέρια σταυρωμένα και ένα χαμόγελο με κυνόδοντες στο πρόσωπο. Ο πίνακας του Μπουγκερό με τον Δάντη και τον Βιργίλιο είναι η εικόνα της κόλασης όταν δύο ψυχές έχουν την αιωνιότητα μπροστά τους για να κάνουν αυτό και τίποτε άλλο.
Η δαγκωνιά είναι η στιγμή που χάνουν οι περισσότερες αναπαραγωγές. Αυτός που δαγκώνει είναι ο Τζάνι Σκίκι, ένας Φλωρεντινός πλαστογράφος του δέκατου τρίτου αιώνα που υποδύθηκε τον ετοιμοθάνατο Μπουόζο Ντονάτι για να υπαγορεύσει μια πλαστή διαθήκη. Ο δαγκωμένος είναι ο Καπόκιο από τη Σιένα, ένας αλχημιστής που ο Δάντης είχε γνωρίσει όσο ζούσε και που κάηκε στην πυρά το 1293 για παραχάραξη χρυσού. Στο τριακοστό άσμα της Κόλασης, ο Δάντης βλέπει τις δύο ψυχές να τρέχουν μέσα στο χαντάκι των παραχαρακτών. Ο Σκίκι πιάνει τον Καπόκιο, μπήγει τα δόντια του στον σβέρκο του και τον σέρνει έτσι που η κοιλιά του ξύνει το πέτρινο έδαφος. Οι νεκροί δεν μπορούν να πεθάνουν δεύτερη φορά, οπότε τίποτα δεν το τελειώνει. Αυτή είναι η στιγμή που ζωγράφισε ο Μπουγκερό.
Ο Δάντης και ο Βιργίλιος στην Κόλαση με μια ματιά: Γουιλιάμ-Αντόλφ Μπουγκερό, Dante et Virgile aux enfers, 1850, λάδι σε μουσαμά, Μουσείο Ορσέ, Παρίσι. Η σκηνή είναι το Άσμα XXX της Κόλασης του Δάντη, το δέκατο χαντάκι του όγδοου κύκλου της κόλασης, όπου τιμωρούνται οι παραχαράκτες. Ο Τζάνι Σκίκι δαγκώνει τον Καπόκιο στον λαιμό· ο Δάντης, με κόκκινα, και ο Βιργίλιος, με ανοιχτόχρωμο μανδύα και δάφνινο στεφάνι, παρακολουθούν· ένας δαίμονας κοιτάζει από ψηλά.
Ο πίνακας που έφτιαξε για να τον προσέξουν
Ο Μπουγκερό είχε διεκδικήσει το Βραβείο της Ρώμης δύο φορές και είχε αποτύχει δύο φορές, το 1848 και το 1849. Το βραβείο σήμαινε χρόνια πληρωμένων σπουδών στη Ρώμη, και χωρίς αυτό ένας νέος ακαδημαϊκός ζωγράφος είχε έναν μόνο άλλο δρόμο προς τα πάνω: έναν πίνακα που το Σαλόν δεν θα μπορούσε να αγνοήσει. Τον βρήκε στην Κόλαση, στο Άσμα XXX, και διάλεξε τη δαγκωνιά. Η επιλογή δεν ήταν ασφαλής. Τα θέματα με απροκάλυπτη βία ήταν ρίσκο με τις επιτροπές του Σαλόν, και ένα γυμνό τόσο βάναυσο ήταν ακόμα μεγαλύτερο. Όμως ο Μπουγκερό ήταν είκοσι τεσσάρων, φιλόδοξος, και είχε καταλάβει ότι ο τρόπος να τον προσέξουν ήταν ένας πίνακας που κανείς δεν θα μπορούσε να προσπεράσει.
Οι δύο μορφές στηρίζονται στην ελληνιστική γλυπτική και στον Μιχαήλ Άγγελο. Η στρεβλωμένη κεντρική ομάδα θυμίζει τον Λαοκόοντα, τα πιο διάσημα σώματα που παλεύουν στη δυτική τέχνη, και οι μύες είναι του Μιχαήλ Αγγέλου, η ανατομία των κολασμένων της Καπέλα Σιστίνα κατεβασμένη στο ύψος των ματιών. Λειτούργησε, κατά κάποιον τρόπο. Αργότερα την ίδια χρονιά ο Μπουγκερό κέρδισε το Βραβείο της Ρώμης στην τρίτη του προσπάθεια, με τη Ζηνοβία που βρέθηκε από βοσκούς στις όχθες του Αράξη, και έφυγε για τη Βίλα Μέδικι τον Ιανουάριο του 1851.
Πώς μοιάζει η κόλαση στην ακαδημαϊκή ζωγραφική
Ο πίνακας του Μπουγκερό Ο Δάντης και ο Βιργίλιος στην Κόλαση φτιάχτηκε στη σκιά της Βάρκας του Δάντη του Εζέν Ντελακρουά, που ζωγραφίστηκε το 1822, αγοράστηκε από το γαλλικό κράτος την ίδια χρονιά και μεταφέρθηκε στο Λούβρο το 1874. Ο πίνακας του Ντελακρουά είναι η ρομαντική εκδοχή της Κόλασης: χαλαρή πινελιά, σκοτεινά νερά, απόκοσμες μορφές που σκαρφαλώνουν στο πλάι της βάρκας, ο Δάντης και ο Βιργίλιος με ενδύματα που ανεμίζουν, γερμένοι κόντρα στον αέρα. Ο πίνακας του Μπουγκερό είναι η ακαδημαϊκή απάντηση. Οι μορφές είναι σχεδιασμένες με ανατομική ακρίβεια, τα σώματα έχουν ορατούς μύες ως τις γάμπες, το δέρμα έχει το γυαλισμένο φινίρισμα του ύφους του Σαλόν, και το σκοτεινό μέσο πεδίο είναι χτισμένο με διαφανή στρώματα χρώματος που πηγαίνουν από την ωμή σκιά (raw umber) στο λουλακί και πίσω. Οι δύο πίνακες διαφωνούν για το πώς να ζωγραφίσεις την κόλαση. Ο Ντελακρουά λέει ότι την κόλαση τη νιώθεις. Ο Μπουγκερό λέει ότι την κόλαση τη βλέπεις. (Ένας τρίτος πίνακας μπερδεύεται συχνά και με τους δύο: ο Δάντης και ο Βιργίλιος στον ένατο κύκλο της Κόλασης του Γκυστάβ Ντορέ, του 1861, που διαδραματίζεται ανάμεσα στους προδότες που είναι παγωμένοι στον πάγο. Η σκηνή του Μπουγκερό είναι έναν κύκλο ψηλότερα, ανάμεσα στους παραχαράκτες.)

Το να βλέπεις είναι η σκληρότητα. Στον πίνακα του Μπουγκερό μπορείτε να μετρήσετε τα δόντια του Καπόκιο εκεί όπου το στόμα του είναι ανοιχτό. Μπορείτε να μετρήσετε τα δάχτυλα του χεριού του Σκίκι που στρίβουν μέσα στα μαλλιά του άλλου. Οι φλέβες στον λαιμό του Καπόκιο πετάγονται εκεί όπου η λαβή αυτού που δαγκώνει τεντώνει το δέρμα. Τα σώματα είναι πολύ καθαρά για ό,τι τους συμβαίνει, και αυτή η καθαρότητα είναι το ζητούμενο. Ο Μπουγκερό λέει ότι η κόλαση είναι αυτό που συμβαίνει όταν η βία γίνεται ακριβής. Όταν το σώμα δεν μπορεί πια να πεθάνει, η μηχανική της σκληρότητας παύει να είναι κατά προσέγγιση. Κάθε κίνηση της δαγκωνιάς είναι ακριβής.
Οι μορφές που παρακολουθούν έχουν σημασία. Ο Δάντης στέκεται με το κόκκινο ένδυμά του, με το πρόσωπο στραμμένο προς τη μάχη και μια έκφραση που ανακατεύει τη φρίκη με την ακαδημαϊκή περιέργεια που υποτίθεται ότι του διδάσκει ο οδηγός του, ο Βιργίλιος. Ο Βιργίλιος στέκεται δίπλα του, πιο ήρεμος, στεφανωμένος με δάφνη, με τα μάτια στη δαγκωνιά. Ο Βιργίλιος τα έχει ξαναδεί αυτά. Πέθανε το 19 π.Χ. και, σύμφωνα με το ποίημα, περιμένει στον πρώτο κύκλο με τους άλλους ενάρετους ειδωλολάτρες, και ξεναγεί επισκέπτες στους κατώτερους κύκλους εδώ και χίλια τριακόσια χρόνια. Οι δυο τους είναι οι μόνοι άνθρωποι στον πίνακα που δεν φλέγονται συναισθηματικά. Είναι η κάμερα. Αυτός που δαγκώνει και αυτός που δαγκώνεται είναι το θέμα. Ο δαίμονας από πάνω είναι ο μοντέρ.
Τι έκανε το Σαλόν με αυτόν
Ο πίνακας εκτέθηκε στο Σαλόν του 1850-1851, που άνοιξε στο Παλέ-Ρουαγιάλ στο Παρίσι στα τέλη Δεκεμβρίου του 1850. Οι κριτικές ήταν ανάμεικτες. Ο Τεοφίλ Γκοτιέ έγραψε ότι υπήρχε «τραχύτητα και δύναμη σε αυτόν τον καμβά» και σημείωσε την παράξενη μανία με την οποία ο Σκίκι ρίχνεται πάνω στον Καπόκιο. Αυτό ήταν περίπου το πιο θερμό σχόλιο. Κανείς δεν τον αγόρασε.
Ο πίνακας δεν πουλήθηκε. Έμεινε στον Μπουγκερό, και μετά στους κληρονόμους του, για εκατόν εξήντα χρόνια. Το 2010 η οικογένεια τον παρέδωσε στο γαλλικό κράτος ως εξόφληση φόρου κληρονομίας, και πήγε στο Μουσείο Ορσέ, το μουσείο στον παλιό σιδηροδρομικό σταθμό σε στιλ Μπο-Αρ στην αριστερή όχθη του Σηκουάνα, που φιλοξενεί γαλλική τέχνη από το 1848 ως το 1914. Εκτίθεται εκεί από τότε.
Ο λόγος που επέστρεψε
Η φήμη του Μπουγκερό κατέρρευσε μετά τον θάνατό του το 1905 και έμεινε στο έδαφος το μεγαλύτερο μέρος του εικοστού αιώνα. Οι Ιμπρεσιονιστές και οι Μοντερνιστές τον αντιμετώπιζαν ως το σχολικό παράδειγμα της ακαδημαϊκής αυταρέσκειας, όλων όσων προσπαθούσαν να ξεφύγουν. Οι μοντερνιστές κριτικοί τον δίδασκαν ως αντιπαράδειγμα. Οι πίνακές του κατέληξαν σε αποθήκες ή σε ιδιωτικά χέρια.
Αυτό που έσωσε τον Μπουγκερό ήταν το ίδιο που έσωσε τον Καμπανέλ: το διαδίκτυο. Εικόνες υψηλής ανάλυσης των πινάκων του κυκλοφορούν πλέον ευρέως στο διαδίκτυο, και θεατές που δεν έχουν καμία επένδυση στη μοντερνιστική συναίνεση μπορούν να δουν από κοντά τον τεχνικό έλεγχο. Ο Δάντης και ο Βιργίλιος στην Κόλαση έγινε, μαζί με τον Έκπτωτο Άγγελο του Καμπανέλ, ένας από τους πίνακες του δέκατου ένατου αιώνα που μοιράζονται περισσότερο στο διαδίκτυο. Η δαγκωνιά είναι αυτό που προσέχει πρώτο ο κόσμος. Τα σώματα είναι το δεύτερο. Το χαμόγελο του δαίμονα το τρίτο. Ένας πίνακας που κανείς δεν ήθελε το 1851 αποδείχθηκε ακριβώς αυτό που ήθελε ένα κοινό του εικοστού πρώτου αιώνα από έναν πίνακα του δέκατου ένατου: μέγιστο δράμα, μέγιστη ακρίβεια, μέγιστη ορατή σκληρότητα.
Ο ζωγράφος που γύρισε από τη Ρώμη
Ο Μπουγκερό γύρισε από τη Ρώμη το 1854, κέρδισε μετάλλιο πρώτης τάξης στο Σαλόν το 1857 και πέρασε τον επόμενο μισό αιώνα ως ένας από τους πιο επιτυχημένους ζωγράφους της Γαλλίας. Εξέθετε στο Σαλόν σε όλη την υπόλοιπη ζωή του, ζωγράφισε πάνω από οκτακόσιους καμβάδες, έκανε την περιουσία του ζωγραφίζοντας νύμφες, χωριάτισσες Παναγίες και μικρά κορίτσια με γυμνά πόδια σε ποιμενικά τοπία, και εξελέγη στην Ακαδημία Καλών Τεχνών το 1876. Δίδαξε στην Académie Julian, που δεχόταν γυναίκες σπουδάστριες, και πολλοί από τους μαθητές του ήταν γυναίκες. Η πορτρετίστρια Σεσίλια Μπο σπούδασε μαζί του εκεί, όπως και η Αμερικανίδα ζωγράφος Ελίζαμπεθ Τζέιν Γκάρντνερ, που έγινε η δεύτερη σύζυγός του το 1896.
Ο Μπουγκερό σπάνια ζωγράφισε ξανά σε αυτό το ύφος. Οι Τύψεις του Ορέστη, το 1862, με τις Ερινύες να τον περικυκλώνουν, είναι το πιο κοντινό που έφτασε. Μετά το 1851 έγινε πιο ανάλαφρος, πιο απαλός, πιο εμπορικός. Ο μοναδικός σκοτεινός πίνακας της πρώιμης καριέρας του έμεινε στην οικογένεια, ενώ ο ζωγράφος που τον έφτιαξε έχτισε μια εντελώς διαφορετική φήμη πάνω στις ξανθές του Παναγίες. Πέθανε στη Λα Ροσέλ στις 19 Αυγούστου 1905, στα εβδομήντα εννιά του. Δύο μήνες αργότερα, στο Salon d’Automne στο Παρίσι, οι κριτικοί αποκάλεσαν μια αίθουσα με έργα του Ανρί Ματίς και του Αντρέ Ντερέν «κλουβί των άγριων θηρίων», και ο Φοβισμός απέκτησε το όνομά του. Το τέλος της ζωής του Μπουγκερό και η αρχή της πρωτοπορίας συνέβησαν την ίδια χρονιά στο Παρίσι.

Τι να προσέξετε
Ο πίνακας κρέμεται στο ισόγειο του Μουσείου Ορσέ, στην αίθουσα 3, ακριβώς δίπλα στον κεντρικό διάδρομο. Έχει ύψος σχεδόν τρία μέτρα, οπότε τον βλέπετε πριν φτάσετε σε αυτόν. Σταθείτε πίσω και ο πίνακας διαβάζεται ως τρίγωνο: ο Δάντης και ο Βιργίλιος στέκονται μαζί στα αριστερά, τα δύο σώματα γεμίζουν το κέντρο και τα δεξιά, και ο δαίμονας κλείνει τη γεωμετρία από πάνω. Πλησιάστε και κοιτάξτε τον αρμό όπου συναντιούνται τα δύο κεφάλια, το στόμα αυτού που δαγκώνει πάνω στον λαιμό του δαγκωμένου. Το Chiaro σας διαβάζει το Άσμα XXX της Κόλασης μπροστά στον πίνακα, έτσι ώστε η δαγκωνιά του Τζάνι Σκίκι να ονομάζεται τη στιγμή που την κοιτάζετε, και ο Δάντης και ο Βιργίλιος να εξηγούνται όσο μπορείτε ακόμα να δείτε το πρόσωπο του Δάντη στραμμένο προς τη μάχη.
Κάντε ένα βήμα πίσω και η δαγκωνιά βγαίνει από την εστίαση. Κάντε ένα βήμα μπροστά και το χαμόγελο του δαίμονα γίνεται το δεύτερο πράγμα στον πίνακα που σας κρατά. Ο Μπουγκερό τον έβαλε εκεί επειδή καταλάβαινε ότι η κόλαση δεν είναι η βία. Η βία είναι απλώς η δουλειά. Κόλαση είναι ο δαίμονας που απολαμβάνει να παρακολουθεί τη δουλειά. Ένας εικοσιτετράχρονος ζωγράφος στο Παρίσι είχε καταλάβει τη διαφορά, και ο πίνακας ήταν πολύ ακριβής σε αυτό για να τον αγοράσει κανείς το 1851, και η ίδια ακρίβεια είναι αυτό που τον έφερε πίσω εκατόν εβδομήντα χρόνια αργότερα.