
Eind juli 1900 nam Gustav Klimt de trein van Wenen naar het dorpje Litzlberg aan de zuidoever van de Attersee, een lang, smal alpenmeer in het Salzkammergut in Oostenrijk, ongeveer drie uur ten oosten van Salzburg. Hij huurde twee kamers in een pension dat de Brauerei heette, zette een kleine draagbare ezel op en schilderde zes weken lang bomen. De zestien jaar daarna kwam hij elke zomer terug naar hetzelfde meer. De bosschilderijen van Klimt, waarvan er ongeveer twintig bewaard zijn, ontstonden bijna allemaal aan dat meer, bijna allemaal in hetzelfde vierkante formaat waarvoor hij in zijn dertiger jaren had gekozen, en bijna allemaal geschilderd op hooguit vijf meter van de stammen die hij schilderde. Hij schilderde nooit een bos vanuit een vergezicht. Hij schilderde nooit een bos met een pad dat erin leidde. Hij zette in geen van alle een figuur. Hij schilderde de stammen van dichtbij, recht van voren, met het bladerdak er bovenaan af gesneden en de grond onderaan, en het resultaat is het eigenaardigste ensemble landschapsschilderijen in de Europese kunst van het begin van de twintigste eeuw.
Het eigenaardige zit in het formaat. De bosschilderijen van Klimt zijn bijna allemaal honderd bij honderd centimeter: een volmaakt vierkant. Landschapschilderkunst was sinds de zeventiende eeuw een horizontale kunst geweest. Het liggende formaat heet in het Engels zelfs landscape. Met zijn keuze voor het vierkant brak Klimt met die kijkgewoonte. Een vierkant doek heeft geen horizon. Een vierkante lijst om een bos heen zet de toeschouwer tussen de bomen in plaats van ervoor. De horizon van een bosschilderij van Klimt, als je hem al kunt vinden, is het smalle kiertje aan de bovenrand waar de stammen eindelijk de lucht raken: een strook bleekgroen of blauw van misschien acht centimeter hoog op een schilderij van honderd. De rest is schors, blad en kreupelhout.
Het zomerhuis met de schilder
De zomers aan de Attersee hadden een vast ritme. Klimt kwam half juli aan met zijn levenslange metgezellin Emilie Flöge, de Weense modeontwerpster wier familie het modehuis Casa Piccola bezat, en ze vielen in een routine van zwemmen, roeien, fotograferen en schilderen. Klimt was een sterke zwemmer die elke dag, weer of geen weer, begon met een halfuur zwemmen in het meer. Hij droeg het hele jaar door een kortgeknipte baard en een lange blauwe kiel die Emilie voor hem had ontworpen en die zijn uniform werd. Na het ontbijt droeg hij zijn ezel, een paar doeken en een klapkrukje naar een bepaald bosje, zette alles op en werkte tot het licht aan het eind van de middag veranderde. Hij schilderde op drie tot vijf meter van de stammen. Berkenbos uit 1903, dat nu deel uitmaakt van de Paul G. Allen Collection in Seattle, werd op die afstand gemaakt. Je kunt die nabijheid controleren, want de schors van elke berk is weergegeven met penseelstreken die niet breder zijn dan twee millimeter, het soort detail dat je alleen van heel dichtbij ziet.
Het vierkante formaat was zijn keuze en de bomen waren zijn keuze, maar het dorp was dat van Emilie. De familie Flöge bracht al sinds de jaren 1890 de zomer aan de Attersee door. Emilies moeder en haar zus Helene deelden het huis met de schilder. De verhouding was niet romantisch in de gangbare zin, want Klimt had in Wenen acht bekende buitenechtelijke kinderen bij andere vrouwen en trouwde nooit, maar het was het dichtst dat hij ooit bij een partnerschap kwam. Emilie maakte de jurken waarin hij zijn Weense vrouwenportretten schilderde; hij schilderde haar in 1902 in een beroemd portret ten voeten uit waar zij niet bijzonder van hield. Hun relatie duurde achtentwintig jaar, tot Klimts dood na een beroerte, op zijn vijfenvijftigste, in februari 1918. De bosschilderijen werden gemaakt aan het meer van haar familie, volgens het zomerschema van haar familie, met haar in de kamer ernaast.
Waar hij van wegschilderde
In Wenen bestond Klimts dagelijkse werk uit het schilderen van vrouwen. Tussen 1900 en 1916, dezelfde jaren als de zomers aan de Attersee, maakte hij het Beethovenfries, het gouden portret van Adele Bloch-Bauer dat bekend werd als De vrouw in goud, De drie levensfasen van de vrouw, de zwangerschapsschilderijen Hoop I en Hoop II, Danaë, De kus, Judith met het hoofd van Holofernes en de Waterslangen. Wenen was rond de eeuwwisseling meer geobsedeerd door het vrouwbeeld dan welke Europese hoofdstad ook sinds het Florence van de renaissance, en Klimt was de voornaamste leverancier. De portretten betaalden het meer. Ze putten hem ook uit. De bosschilderijen zijn wat hij maakte als hij weg wilde van de Weense salons en de vrouwen die hem betaalden om ze te schilderen. Er staan geen figuren op omdat de figuren in Wenen bleven.
De portretten en de bosschilderijen overlappen in techniek. Dezelfde experimenten met bladgoud en bladzilver die Klimt in Wenen op de japon van Adele Bloch-Bauer toepaste, duiken op in de schors van de berken aan de Attersee. Dezelfde mozaïekachtige kleurtoetsen waarmee de japon op De kus is opgebouwd, bouwen het kreupelhout van Berkenbos op. Hij gebruikte hetzelfde penseel, dezelfde woordenschat, voor andere onderwerpen. De bomen kregen de vormbehandeling die de vrouwen in de stad kregen.

Beukenbos I is het schilderij waarop het formaat het argument wordt
Het vroegste bosschilderij is Beukenbos I, voltooid laat in de zomer van 1902. Het hangt in de Galerie Neue Meister in Dresden: een vierkant van honderd bij honderd met de voeten van zo’n dertig beuken in een bos bij het dorp Weissenbach. De bomen zijn kale grijze zuilen die oprijzen uit een oranjebruin tapijt van gevallen bladeren. De bladeren zijn geschilderd in piepkleine losse toetsen, als de steentjes van een mozaïek, geen twee bladeren in dezelfde kleur, maar het hele tapijt leest als één grond. De stammen staan volkomen verticaal. De compositie heeft geen middelpunt, omdat de bomen niet naar een verdwijnpunt toe lopen. Ze gaan recht omhoog uit de onderkant van de lijst en verdwijnen recht omhoog uit de bovenkant. Het schilderij is een wand van stammen.
Wat dat met de toeschouwer doet, is dat het oog gedwongen wordt het schilderij van onder naar boven te lezen in plaats van van links naar rechts. De verticale opbouw van een bos, iets wat vanzelf spreekt als je er ooit in hebt gestaan, was nog nooit het onderwerp geweest van de Europese landschapschilderkunst. Schilders vóór Klimt legden paden door hun bossen. Ze voegden reizigers toe, houthakkers, geliefden, herten. Ze maakten van het bos een toneel. Het beukenbos van Klimt is alleen de bomen. De oranje grond onderaan is waar het tapijt van gevallen bladeren het herfstlicht vangt, en de kleurovergang die van de onderkant van het doek naar het bovenste derde loopt, van oranje via oker naar het bleke grijs van de stammen, geeft het schilderij een verticale beweging die leest als omhoogkijken. Er is geen horizon. Het schilderij is de ervaring van in een bos staan, het hoofd een beetje achterover, zonder bestemming.
Berkenbos is wat er om twaalf uur ’s middags gebeurt
Berkenbos uit 1903 is het meest gereproduceerde schilderij van de groep, en het schilderij dat verzamelaars meestal bedoelen als ze het over een bos van Klimt hebben. Microsoft-medeoprichter Paul Allen kocht het in 2006 voor ongeveer veertig miljoen dollar; in november 2022, twee jaar na zijn dood, werd het op een veiling verkocht voor honderdvier miljoen. Het schilderij toont berken met witte stammen op het middaguur aan het eind van de zomer, met het oranjebruine tapijt van gevallen berkenbladeren aan hun voet en een smalle strook donkergroen bladerdak bovenaan. De stammen zijn geschilderd met verticale witte streken met kleine donkere streepjes, de lenticellen van berkenschors, die op onregelmatige afstanden over de hoogte van elke stam zijn verdeeld. Er staan ongeveer tweeëndertig berken op het schilderij. Ze staan op net iets verschillende afstanden van de schilder. Het schilderij is een studie van hoe het oog diepte waarneemt in een bos zonder horizon: de enige aanwijzingen voor diepte zijn de onderlinge grootte van de stammen en de manier waarop het bladertapijt tussen voorgrond en middengrond een beetje vervaagt.
Dennenbos I is het bos in de schaduw
Dennenbos I uit 1901, in het Legion of Honor in San Francisco, is de donkere tweelingbroer van het berkenschilderij. De stammen van de sparren zijn bijna zwart, de grond is diep mosgroen, de kleine stukjes lucht zijn bleekgrijs. Het schilderij werd laat in de middag gemaakt in een groep naaldbomen boven het dorp Weissenbach. Het formaat is hetzelfde vierkant. De compositie is dezelfde wand van stammen. Maar de kleurtoonsoort ligt twee octaven lager. Volgens zijn brieven aan Emilie schilderde Klimt dit doek op een dag dat het boven het meer bewolkt was en de naaldbomen al het beschikbare licht opslokten. Het schilderij is wat er gebeurt als je de zon uit een bos van Klimt haalt.

Bosrijke helling bij Unterach is het laatste
In de zomer van 1916, twee jaar voor zijn dood, schilderde Klimt Bosrijke helling bij Unterach am Attersee. Het is in bezit van de Klimt Foundation in Wenen. Het formaat is hetzelfde vierkant van honderd centimeter. Het onderwerp is een steile beboste helling boven het dorp Unterach, aan de overkant van de Attersee, tegenover Litzlberg. Het schilderij is half bos en half heuvel, met de helling die diagonaal over het doek oploopt en de bomen die in dichte rijen de heuvel op klimmen. Het is het enige bosschilderij van Klimt met een sterke diagonaal; de rest is verticaal. Die diagonaal vertelt je dat er iets aan het veranderen is.
Klimt was in zijn late landschappen fellere, meer dissonante kleuren gaan gebruiken: vlekken roze en lavendel naast het donkergroen en oker dat het eerdere werk had beheerst. De helling is opgebouwd uit mozaïektoetsen van groen, lavendel, baksteenrood en een geelachtig wit dat het spikkelige licht oproept van een bos tegen een felle ochtendzon. Het schilderij werd in november 1916 getoond op de tentoonstelling van de Weense Secession. Het was het laatste bosschilderij dat Klimt voltooide. Op 11 januari 1918 kreeg hij in zijn Weense atelier een beroerte, en op 6 februari stierf hij in het Algemeen Ziekenhuis van Wenen, vijfenvijftig jaar oud. Op de ezel stond op het moment van zijn beroerte De bruid, een onvoltooid portret. De zomers aan de Attersee waren in 1916 geëindigd. Het Belvedere in Wenen verwierf na zijn dood veel van de bosschilderijen; andere belandden in particuliere collecties. Chiaro vertelt over het ritme aan het meer, de keuze voor het vierkante formaat en de schorstechniek voor welk van de vier bosschilderijen je ook staat (het Belvedere heeft er twee, de Allen Collection, het Legion of Honor en Dresden elk één), zodat de redenen waarom het formaat met de landschapstraditie breekt worden uitgesproken op het moment dat je voor de wand van stammen staat.

Echt waar?
Het moment bij de bosschilderijen van Klimt waarop je denkt ‘echt waar?’, zijn de foto’s. Klimt en Emilie Flöge waren allebei serieuze amateurfotografen. Het archief van de familie Flöge in Wenen bevat een paar honderd zwart-witfoto’s op glasplaat die Klimt en Emilie tussen 1900 en 1916 aan de Attersee maakten, en veel daarvan tonen dezelfde bomen die Klimt schilderde: berken, beuken, naaldbomen, gefotografeerd vanuit dezelfde nabije hoeken. De foto’s zijn liggend omdat een Kodak-handcamera uit 1905 nu eenmaal zo was gebouwd. De schilderijen zijn vierkant. Klimt schilderde wat de camera nog niet kon: het wegwerken van de horizon, het verticaal lezen van een bos, de mozaïek van getoetst gebladerte, in een formaat dat een bewuste weigering was van de rechthoek van de camera. Hij had een camera in zijn handen en koos ervoor te schilderen wat de camera niet kon. De vierkante bosschilderijen gaan precies in zoverre over fotografie als ze weigeren foto’s te zijn.
Waar je op let
De vier belangrijkste bosschilderijen, Berkenbos uit 1903, Beukenbos I uit 1902, Dennenbos I uit 1901 en Bosrijke helling bij Unterach uit 1916, zijn verspreid over musea in Wenen, Dresden en San Francisco en de wisselende bruiklenen van de Allen Collection. Waar je er ook een vindt, loop tot op een meter van het doek en kijk naar de schors. De toetsen zijn kleiner dan een vingernagel. Elke stam is opgebouwd uit veertig tot honderd losse kleurtoetsen. Doe dan een stap of drie terug, tot ongeveer drie meter, en de stammen worden weer stammen. Het schilderij werkt op twee afstanden, en alleen op die twee. Klimt schilderde zoals een bos zich prijsgeeft aan iemand die erin staat: dichtbij genoeg om de lenticellen op de berkenschors te zien, ver genoeg om de wand van verticale lijnen te zien. En het vierkante formaat houdt je op de juiste afstand, omdat er geen rand is waar het oog naartoe kan ontsnappen. Het schilderij dat een breed, liggend vergezicht had moeten zijn, is een verticale wand van bomen, en de schilder die in Wenen beroemd was om zijn gouden portretten van vrouwen in Weense salons, schilderde elke zomer de schors van berken aan een meer waar die vrouwen nooit kwamen.