İçeriğe geç

Kare Format ve Gövde: Klimt'in Orman Tabloları

Yayınlanma: • 9 dk okuma

Gustav Klimt, Huş Ormanı (1903), Paul G. Allen Koleksiyonu

Temmuz 1900’ün sonlarında Gustav Klimt, Viyana’dan, Avusturya’nın Salzkammergut bölgesinde, Salzburg’un yaklaşık üç saat doğusundaki uzun ve dar bir Alp gölü olan Attersee’nin güney kıyısındaki küçük Litzlberg köyüne giden bir trene bindi. Brauerei adlı bir pansiyonda iki oda kiraladı, küçük, portatif bir şövale kurdu ve altı haftayı ağaç resmederek geçirdi. Sonraki on altı yıl boyunca her yaz aynı göle döndü. Klimt’in orman tablolarının (yaklaşık yirmisi günümüze ulaştı) neredeyse hepsi o gölde, neredeyse hepsi otuzlu yaşlarında karar verdiği aynı kare formatta ve neredeyse hepsi resmettiği gövdelerin beş metre yakınında durarak yapıldı. Hiçbir zaman bir ormanı uzaktan bir manzara olarak resmetmedi. Hiçbir zaman içine bir patika uzanan bir orman resmetmedi. Hiçbirine bir figür koymadı. Gövdeleri yakından, karşıdan, tepedeki yaprak örtüsü yukarıdan, toprak da aşağıdan kesilmiş olarak resmetti; sonuç, yirminci yüzyıl başı Avrupa sanatındaki en tuhaf manzara resmi bütünü oldu.

Tuhaflık formattan kaynaklanıyor. Klimt’in orman tablolarının neredeyse hepsi yüz santimetreye yüz santimetre; kusursuz bir kare. On yedinci yüzyıldan beri manzara resmi yatay bir sanattı. Formatın adı bile İngilizcede landscape, yani manzaradır. Klimt’in kareyi seçmesi bu görsel alışkanlığı kırdı. Kare bir tuvalin ufku yoktur. Bir ormanın çevresindeki kare bir çerçeve, izleyiciyi ağaçlara bakan biri olarak değil, ağaçların arasında konumlandırır. Bir Klimt orman tablosunun ufku, eğer bulabilirseniz, gövdelerin sonunda gökyüzüyle buluştuğu üst kenardaki küçük boşluktur: yüz santimetrelik bir resimde belki yedi sekiz santimetre yüksekliğinde soluk yeşil ya da mavi bir şerit. Geri kalanı ağaç kabuğu, yaprak ve çalılık.

Ressamlı yazlık

Attersee yazlarının bir düzeni vardı. Klimt temmuz ortasında, ailesi Casa Piccola adlı bir moda evinin sahibi olan Viyanalı moda tasarımcısı, ömür boyu yol arkadaşı Emilie Flöge ile birlikte gelir; yüzme, kürek çekme, fotoğraf ve resimden oluşan bir düzene yerleşirlerdi. Klimt güçlü bir yüzücüydü ve hava nasıl olursa olsun her güne gölde yarım saatlik bir yüzüşle başlardı. Yıl boyunca kısa kesilmiş bir sakal taşır, Emilie’nin onun için tasarladığı ve üniforması hâline gelen uzun, mavi bir önlük giyerdi. Kahvaltıdan sonra şövalesini, birkaç tuvali ve küçük, katlanır bir tabureyi belirli bir ağaç kümesine taşır, yerleşir ve öğleden sonranın geç saatlerinde ışık değişene kadar çalışırdı. Gövdelere üç ila beş metre mesafeden resim yapardı. Bugün Seattle’daki Paul G. Allen Koleksiyonu’nda bulunan 1903 tarihli Huş Ormanı bu mesafeden yapıldı. Yakınlığı doğrulayabilirsiniz, çünkü her huşun kabuğu iki milimetreden geniş olmayan fırça darbeleriyle işlenmiş; yalnızca çok yakında dururken görebileceğiniz türden bir ayrıntı.

Kare format onun tercihiydi, ağaçlar da onun tercihiydi, ama köy Emilie’nindi. Flöge ailesi 1890’lardan beri yazları Attersee’de geçiriyordu. Emilie’nin annesi ve kız kardeşi Helene evi ressamla paylaşıyordu. Düzenleme alışılmış anlamda romantik değildi (Klimt’in Viyana’da başka kadınlardan bilinen sekiz gayrimeşru çocuğu vardı ve hiç evlenmedi), ama sahip olduğu bir ortaklığa en yakın şeydi. Emilie, Klimt’in Viyanalı kadın portrelerinde resmettiği elbiseleri dikiyordu; Klimt de onu 1902’de, Emilie’nin pek sevmediği ünlü boy portresinde resmetti. İlişkileri, Klimt’in Şubat 1918’de elli beş yaşında felçten ölümüne kadar yirmi sekiz yıl sürdü. Orman tabloları onun ailesinin gölünde, onun ailesinin yaz takvimine göre, o yan odadayken yapıldı.

Neyden uzaklaşarak resim yapıyordu

Klimt’in Viyana’daki asıl işi kadın resmetmekti. 1900 ile 1916 arasında, yani Attersee yazlarıyla aynı yıllarda, Beethoven Frizi’ni, Altınlı Kadın hâline gelen Adele Bloch-Bauer’in altın portresini, Kadının Üç Çağı’nı, hamilelik tabloları Umut I ve Umut II’yi, Danae’yi, Öpücük’ü, Holofernes’in başıyla Judith’i ve Su Yılanları’nı yaptı. Yirminci yüzyılın başındaki Viyana, Rönesans Floransa’sından beri hiçbir Avrupa başkentinin olmadığı kadar kadın imgesine takıntılı bir şehirdi ve Klimt onun başlıca tedarikçisiydi. Portreler gölün parasını ödüyordu. Aynı zamanda onu tüketiyordu. Orman tabloları, Viyana’nın salonlarından ve onları resmetmesi için kendisine para ödeyen kadınlardan uzak olmak istediğinde yaptığı şeydir. Figür yoktur, çünkü figürler Viyana’da kaldı.

Yazlık portreler ile orman tabloları teknik bakımından örtüşür. Klimt’in Viyana’da Adele Bloch-Bauer’in elbisesine uyguladığı aynı altın varak ve gümüş varak denemeleri Attersee’deki huşların kabuğunda karşımıza çıkar. Öpücük’teki öpücük elbisesini oluşturan aynı mozaik benzeri renk dokunuşları Huş Ormanı’ndaki çalılığı oluşturur. Farklı konularda aynı fırçayı, aynı söz dağarcığını kullanıyordu. Ağaçlar, kadınların şehirde gördüğü biçimsel muameleyi görüyordu.

Gustav Klimt, Kayın Korusu I (1902), Galerie Neue Meister, Dresden

Kayın Korusu I, formatın argümana dönüştüğü tablo

Orman tablolarının en erkeni, 1902 yazının sonlarında bitirilen Kayın Korusu I. Dresden’deki Galerie Neue Meister’de duruyor: Weissenbach köyü yakınlarındaki bir ormanda yaklaşık otuz kayın ağacının dibini gösteren yüze yüzlük bir kare. Ağaçlar, turuncu-kahverengi bir dökülmüş yaprak halısından yükselen çıplak gri sütunlar. Yapraklar bir mozaiğin taşları gibi minik, ayrı ayrı izlerle boyanmış; hiçbir iki yaprak aynı renkte değil, ama halının tamamı tek bir zemin olarak okunuyor. Gövdeler kusursuz biçimde dikey. Kompozisyonun merkezi yok, çünkü ağaçlar bir kaçış noktasında birleşmiyor. Çerçevenin altından dümdüz yukarı çıkıyor ve dümdüz yukarıdan, tepeden çıkıp kayboluyorlar. Tablo bir gövde duvarı.

Bunun izleyiciye yaptığı şey, gözü tabloyu soldan sağa değil, aşağıdan yukarıya okumaya zorlamak. Bir ormanın dikey düzeni (bir ormanda hiç durduysanız apaçık bir şey) daha önce Avrupa manzara resminin konusu olmamıştı. Klimt’ten önceki ressamlar ormanlarının içinden patikalar geçirirdi. Yolcular, oduncular, âşıklar, geyikler eklerdi. Ormanı bir sahneye dönüştürürlerdi. Klimt’in kayın korusu yalnızca ağaçlardan ibaret. Alttaki turuncu zemin, dökülmüş yaprak halısının sonbahar ışığını yakaladığı yer; tuvalin altından üst üçte birine doğru uzanan renk geçişi, yani turuncudan aşı boyasına ve gövdelerin soluk grisine, tabloya yukarı bakmak gibi okunan dikey bir hareket kazandırıyor. Ufuk yok. Tablo, başı hafifçe geriye eğik, aklında hiçbir varış noktası olmadan bir ormanın içinde durma deneyimi.

Huş Ormanı, öğle vaktinde olan şey

1903 tarihli Huş Ormanı, grubun en çok çoğaltılan tablosu ve koleksiyoncular bir Klimt ormanından söz ettiğinde genellikle kastettikleri tablo. Microsoft’un kurucu ortağı Paul Allen onu 2006’da yaklaşık kırk milyon dolara satın aldı; tablo, ölümünden iki yıl sonra, Kasım 2022’deki bir müzayedede yüz dört milyon dolara satıldı. Tablo, yaz sonunda öğle vakti beyaz gövdeli huşları gösteriyor; dipte dökülmüş huş yapraklarından turuncu-kahverengi bir halı, tepede ince, koyu yeşil bir yaprak örtüsü şeridi. Gövdeler, her gövdenin boyu boyunca düzensiz aralıklarla yerleştirilmiş küçük koyu çizgiler (huş kabuğunun kovucukları) taşıyan dikey beyaz fırça darbeleriyle boyanmış. Resimde yaklaşık otuz iki huş var. Ressama biraz farklı uzaklıklarda duruyorlar. Tablo, gözün ufku olmayan bir ormanda derinliği nasıl algıladığına dair bir inceleme: Tek derinlik ipuçları, gövdelerin göreli büyüklüğü ve yaprak halısının ön plan ile orta plan arasında hafifçe bulanıklaşma biçimi.

Çam Ormanı I, gölgedeki orman

San Francisco’daki Legion of Honor müzesinde bulunan 1901 tarihli Çam Ormanı I, huş tablosunun karanlık ikizi. Ladinlerin gövdeleri neredeyse siyah, zemin derin, yosunlu bir yeşil, küçük gökyüzü parçaları soluk gri. Tablo, öğleden sonranın geç saatlerinde Weissenbach köyünün yukarısındaki bir iğne yapraklı ağaç kümesinde yapıldı. Format aynı kare. Kompozisyon aynı gövde duvarı. Ama renk tonu iki oktav daha pes. Klimt’in Emilie’ye yazdığı mektuplara göre bu resmi, gölün bulutlu olduğu ve iğne yapraklı ağaçların mevcut ışığın tamamını yuttuğu bir günde yaptı. Tablo, bir Klimt ormanından güneş çekilip alındığında olan şey.

Gustav Klimt, Çam Ormanı I (1901), Legion of Honor Müzesi, San Francisco

Unterach’ta Orman Yamacı, sonuncusu

1916 yazında, ölümünden iki yıl önce, Klimt Unterach am Attersee’de Orman Yamacı’nı yaptı. Tablo Viyana’daki Klimt Vakfı’nda. Format aynı yüz santimetrelik kare. Konu, Attersee’nin Litzlberg’in karşı kıyısındaki Unterach köyünün yukarısında, ağaçlarla kaplı dik bir yamaç. Resim yarı orman yarı yamaç; yamaç tuval boyunca çapraz bir çizgide yükseliyor, ağaçlar da tepeyi sık saflar hâlinde tırmanıyor. Güçlü bir çaprazı olan tek Klimt orman tablosu bu; diğerleri dikey. Bir şeylerin değiştiğini size söyleyen o çapraz.

Klimt geç dönem manzaralarında daha parlak, daha uyumsuz renkler kullanmaya başlamıştı: önceki eserlere hâkim olan koyu yeşil ve aşı boyasının yanında pembe ve lavanta lekeleri. Yamaç yeşil, lavanta, kiremit kırmızısı ve güçlü bir sabah güneşine karşı görülen bir ormanın benekli ışığını çağrıştıran sarımsı beyaz mozaik izleriyle kurulmuş. Tablo Kasım 1916’daki Viyana Secession sergisinde gösterildi. Klimt’in bitirdiği son orman tablosuydu. 11 Ocak 1918’de Viyana’daki atölyesinde felç geçirdi ve 6 Şubat’ta Viyana Genel Hastanesi’nde elli beş yaşında öldü. Felç geçirdiği sırada şövalede duran tablo bitmemiş bir portre olan Gelin’di. Attersee yazları 1916’da sona ermişti. Viyana’daki Belvedere Sarayı orman tablolarının birçoğunu onun ölümünden sonra satın aldı; diğerleri özel koleksiyonlara girdi. Chiaro, dört orman tablosundan hangisinin önünde duruyorsanız (Belvedere’de ikisi, Allen Koleksiyonu’nda, Legion of Honor’da ve Dresden’de birer tane var) göl düzenini, kare format tercihini ve kabuk tekniğini okur; böylece formatın manzara geleneğini neden kırdığı, izleyici gövde duvarının önündeyken anlatılır.

Gustav Klimt, Unterach am Attersee'de Orman Yamacı (1916), Klimt Vakfı, Viyana

Durun bir dakika

Klimt’in orman tablolarındaki “durun bir dakika” anı fotoğraflardır. Klimt de Emilie Flöge de ciddi amatör fotoğrafçılardı. Viyana’daki Flöge aile arşivinde Klimt ile Emilie’nin 1900 ile 1916 arasında Attersee’de çektiği birkaç yüz siyah beyaz cam plaka fotoğraf bulunuyor ve bunların çoğu Klimt’in resmettiği ağaçların aynısının fotoğrafları: huşlar, kayınlar, iğne yapraklılar, aynı yakın açılardan çekilmiş. Fotoğraflar yatay formatta, çünkü 1905’in bir Kodak el kamerası öyle yapılmıştı. Tablolar ise kare. Klimt, kameranın henüz yapamadığını resmediyordu (ufkun ortadan kaldırılması, bir ormanın dikey okunuşu, yaprakların noktalı mozaik gibi işlenmesi) ve bunu, kameranın dikdörtgenini bilinçli olarak reddeden bir formatta yapıyordu. Elinde bir kamera vardı ve kameranın yapamadığını resmetmeyi seçti. Kare orman tabloları, tam da fotoğraf olmayı reddettikleri ölçüde fotoğrafla ilgilidir.

Nelere bakmalı

Dört büyük orman tablosu, yani 1903 tarihli Huş Ormanı, 1902 tarihli Kayın Korusu I, 1901 tarihli Çam Ormanı I ve 1916 tarihli Unterach’ta Orman Yamacı, Viyana, Dresden ve San Francisco’daki müzelere ve Allen Koleksiyonu’nun dönüşümlü ödünç verdiği eserlere dağılmış durumda. Hangisini bulursanız bulun, tuvale bir metre kadar yaklaşın ve kabuğa bakın. İzler bir tırnaktan küçük. Her gövde kırk ila yüz ayrı renk dokunuşundan kurulmuş. Sonra üç metre kadar geri çekilin; gövdeler yeniden gövdeye dönüşür. Tablo iki mesafede işler, ve yalnızca iki mesafede. Klimt, bir ormanın içinde duran birine kendini nasıl ele verdiğini resmediyordu: huş kabuğundaki kovucukları görecek kadar yakın, dikey çizgilerden oluşan duvarı görecek kadar uzak. Kare format da sizi doğru mesafede tutar, çünkü gözün kaçabileceği bir kenar yoktur. Geniş, yatay bir manzara olması gereken tablo dikey bir ağaç duvarıdır ve Viyana’da, Viyana salonlarındaki kadınların altın portreleriyle ünlü ressam, her yaz, o kadınların hiç ziyaret etmediği bir gölde huşların kabuğunu resmediyordu.