
Στις αρχές του φθινοπώρου του 1874, ο Εντουάρ Μανέ ανέβηκε σε ένα τρένο στον σταθμό Gare de Lyon στο Παρίσι μαζί με τον κουνιάδο του, τον ζωγράφο Τζέιμς Τισό, και διέσχισε τις Άλπεις για το μοναδικό ταξίδι στη Βενετία που έκανε ποτέ στη ζωή του. Ήταν σαράντα δύο. Είχε περάσει το καλοκαίρι στην Αρζαντέιγ, στον Σηκουάνα, ζωγραφίζοντας δίπλα στον Κλοντ Μονέ και τον Πιερ-Ογκίστ Ρενουάρ, που μόλις έξι μήνες νωρίτερα είχαν οργανώσει μαζί την πρώτη έκθεση των ιμπρεσιονιστών. Ο Μανέ είχε αρνηθεί να εκθέσει μαζί τους (πίστευε στο Σαλόν και ήθελε να κερδίσει το χρυσό μετάλλιο του Σαλόν), αλλά παρακολουθούσε τι έκαναν με το σπασμένο χρώμα και τις μικρές, ξεχωριστές πινελιές που κατέγραφαν το φως. Πήρε το τρένο για τη Βενετία για να το δοκιμάσει κι ο ίδιος, σε μια άλλη πόλη, μακριά από το παρισινό εργαστήριό του. Έμεινε περίπου τέσσερις εβδομάδες. Γύρισε στο Παρίσι με δύο ελαιογραφίες του Μεγάλου Καναλιού. Είναι οι μόνοι πίνακες της Βενετίας που έφτιαξε ποτέ ο Μανέ.
Και οι δύο εικόνες κυριαρχούνται από ένα μοναδικό οπτικό εύρημα που ο Μανέ πρέπει να πρόσεξε μέσα σε μία ώρα από την άφιξή του: τους ριγέ πασσάλους πρόσδεσης. Οι pali στο Μεγάλο Κανάλι, οι ξύλινοι πάσσαλοι μπηγμένοι στον βυθό της λιμνοθάλασσας για να δένονται οι γόνδολες, είναι βαμμένοι με διαγώνιες λωρίδες χρώματος σύμφωνα με τα οικόσημα της οικογένειας της οποίας το μέγαρο βρίσκεται πάνω στο κανάλι πίσω τους. Μπλε και λευκό για ένα παλάτσο, κόκκινο και λευκό για το επόμενο, σκούρο πράσινο και ώχρα για ένα τρίτο. Οι πάσσαλοι στέκονται σε ομάδες των τριών ή τεσσάρων μπροστά από κάθε μέγαρο, και τα χρώματα σημαδεύουν την επικράτεια κάθε οικογένειας κατά μήκος του νερού. Ο Μανέ το άρπαξε αμέσως. Και στους δύο πίνακες της Βενετίας οι πάσσαλοι είναι το δομικό εύρημα. Είναι κάθετοι, έντονα χρωματισμένοι, και ξεχωρίζουν πάνω στην απαλή οριζόντια γραμμή του καναλιού με έναν τρόπο που λύνει ένα ζωγραφικό πρόβλημα με το οποίο πάλευε δέκα χρόνια: πώς να αγκυρώσει μια σύνθεση με χαλαρή πινελιά με λίγους αιχμηρούς γραφικούς τόνους.
Η σύνδεση με τον Τισό
Ο λόγος που ο Μανέ βρισκόταν στη Βενετία τον Σεπτέμβριο του 1874 ήταν ο Τισό. Ο Τζέιμς Τισό ήταν Γάλλος ζωγράφος που είχε φύγει από το Παρίσι την εποχή της Κομμούνας του 1871 (είχε εκτεθεί πολιτικά, ζωγραφίζοντας πορτρέτα αξιωματικών της Κομμούνας στο παρισινό εργαστήριό του) και είχε εγκατασταθεί στο Λονδίνο, όπου πέρασε τρία χρόνια βγάζοντας μια μικρή περιουσία ζωγραφίζοντας κυρίες της αγγλικής καλής κοινωνίας με ριγέ μεταξωτά φορέματα σε γιοτ, γκαζόν και καταστρώματα. Ως το 1874 ο Τισό ήταν πλούσιος, με καλές διασυνδέσεις, και έψαχνε για διακοπές. Κάλεσε τον Μανέ, που ήταν συμμαθητής του στη Σχολή Καλών Τεχνών τη δεκαετία του 1850 και που, όπως ο Τισό, είχε περάσει τον προηγούμενο χειμώνα εξαντλημένος από μια δύσκολη υποβολή στο Σαλόν. Οι δυο τους συναντήθηκαν στο Παρίσι στις αρχές Σεπτεμβρίου, πήραν το τρένο προς τον νότο και πήγαν μαζί στη Βενετία.
Έμειναν στο Hotel Europa στο Μεγάλο Κανάλι, ανάμεσα στην εκκλησία της Σαλούτε και τις εκβολές του καναλιού στη λιμνοθάλασσα, κάτι που έδινε στον Μανέ ένα παράθυρο εργασίας πάνω στο νερό. Δούλευε στο ύπαιθρο, στην άκρη του καναλιού, σε μικρούς καμβάδες που μπορούσε να κουβαλά κάτω από το μπράτσο. Δεν ζωγράφισε τις διάσημες τουριστικές θέες: ούτε Άγιο Μάρκο, ούτε Παλάτι των Δόγηδων, ούτε Γέφυρα του Ριάλτο. Διάλεξε δύο κομμάτια του καναλιού μπροστά σε άσημα μέγαρα και ζωγράφισε τους πασσάλους.
Τι έκανε τεχνικά
Ο πίνακας του Μανέ με το Μεγάλο Κανάλι της Βενετίας που όλοι αποκαλούν Άποψη της Βενετίας (ο μεγαλύτερος από τους δύο, σήμερα στη Συλλογή Paul G. Allen) δείχνει το κανάλι μπροστά στο Παλάτσο ντα Μούλα, κοντά στην εκκλησία της Σαλούτε. Το νερό είναι ένα ενιαίο σπασμένο μπλε, ζωγραφισμένο με οριζόντιες πινελιές που πιάνουν το ταραγμένο φως της λιμνοθάλασσας. Το μέγαρο στην απέναντι όχθη είναι χτισμένο σε τρεις επίπεδες οριζόντιες ζώνες χρώματος (το κοκκινοκαφέ των τούβλων στη βάση, το κρεμ-λευκό των πάνω ορόφων και το βαθύ κόκκινο της κεραμοσκεπούς στέψης) χωρίς σχεδόν καμία αρχιτεκτονική λεπτομέρεια. Τα παράθυρα είναι σκούρες γραμμές. Οι πάσσαλοι στο πρώτο πλάνο είναι μπλε και λευκοί. Μια μοναχική γόνδολα διασχίζει το μεσαίο πλάνο με έναν γονδολιέρη με μαύρη κάπα στην πρύμνη, ζωγραφισμένο με δύο γρήγορες πινελιές.
Η τεχνική είναι αυτή που ο Μανέ είχε μάθει παρακολουθώντας τον Μονέ στην Αρζαντέιγ το καλοκαίρι του 1874. Το πινέλο φορτώνεται με ξεχωριστές πινελιές χρώματος αντί να αναμειγνύεται το χρώμα στην παλέτα. Το νερό είναι χτισμένο από δεκάδες μικρές πινελιές μπλε, γαλαζοπράσινου και κρεμ, καθεμία από τις οποίες αποδίδει κατά προσέγγιση ένα κύμα ή μια αντανάκλαση ή ένα κομμάτι σκιάς. Ο πίνακας είναι τελειωμένος αλλά όχι γυαλισμένος. Ολόκληρος ο καμβάς έχει πλάτος περίπου ενενήντα εκατοστά και θα χωρούσε σε ένα μπαούλο ταξιδιού. Η ζωγράφος Μπερτ Μοριζό, κουνιάδα του Μανέ και η πιο προσεκτική παρατηρήτρια της καριέρας του, έγραψε στην αδελφή της την Έντμα, αφού είδε τον πίνακα πίσω στο Παρίσι, ότι ήταν «ο Εντουάρ τη στιγμή που αρχίζει να παραδέχεται ότι οι άλλοι είχαν δίκιο», εννοώντας ως άλλους τον Μονέ και τον Ρενουάρ.
Η Μπλε Βενετία είναι ο πιο τολμηρός πίνακας
Ο δεύτερος πίνακας της Βενετίας, μικρότερος και πιο χαλαρός, λέγεται Μπλε Βενετία (Le Grand Canal à Venise). Βρίσκεται στο Μουσείο Σέλμπερν στο Σέλμπερν του Βερμόντ, στη συλλογή της Ελέκτρα Χάβμαγιερ Γουέμπ, της Αμερικανίδας κληρονόμου μιας περιουσίας από ζάχαρη που τον αγόρασε από έναν Παριζιάνο έμπορο το 1925 για το ιδιωτικό της μουσείο. Ο πίνακας δείχνει ένα άλλο κομμάτι του καναλιού (την καμπή αμέσως μετά την Ακαδημία, με θέα πίσω προς τη Σαλούτε) με μια μικρή λευκή γόνδολα στο πρώτο πλάνο και τρεις ριγέ πασσάλους που σημαδεύουν το μπροστινό επίπεδο. Το μπλε είναι πιο κορεσμένο από ό,τι στον μεγαλύτερο πίνακα, το νερό πιο ταραγμένο, οι προσόψεις των μεγάρων στη δεξιά πλευρά χτισμένες με ακόμα λιγότερες πινελιές. Ο Μανέ ζωγράφισε τη Μπλε Βενετία, σύμφωνα με όσα διηγήθηκε αργότερα ο ίδιος στον φίλο του Αντονέν Προυστ, σε τρία απογεύματα την ίδια εβδομάδα με τον μεγαλύτερο πίνακα. Είναι πιο τραχιά. Είναι επίσης, κατά τη γνώμη των περισσότερων κριτικών του 20ού αιώνα, ο καλύτερος πίνακας.

Αυτό που κάνει τη Μπλε Βενετία τον καλύτερο πίνακα είναι οι ριγέ πάσσαλοι. Ο Μανέ ζωγράφισε τους τρεις πασσάλους του πρώτου πλάνου στην κάτω δεξιά γωνία του καμβά με σίγουρες κάθετες πινελιές μπλε του κοβαλτίου που εναλλάσσονται με πινελιές λευκού του τιτανίου, με κάθε λωρίδα ύψους περίπου δυόμισι εκατοστών στον πίνακα. Οι πάσσαλοι γέρνουν ελαφρά, όπως γέρνουν πάντα οι πραγματικοί πάσσαλοι πρόσδεσης μετά από μερικούς χειμώνες στη λιμνοθάλασσα. Δίνουν στον καμβά ένα πρώτο πλάνο πάνω στο οποίο μπορεί να ακουμπήσει όλος ο υπόλοιπος πίνακας: το χαλαρό νερό, οι χαλαρές προσόψεις, η μικρή γόνδολα στο μεσαίο πλάνο. Οι ζωγράφοι πάλευαν με το πρόβλημα του πώς να συνθέσουν μια εικόνα της Βενετίας εδώ και διακόσια χρόνια, από τις βεντούτε του Καναλέτο τον 18ο αιώνα. Ο Καναλέτο το είχε λύσει με αρχιτεκτονική ακρίβεια: κάθε κίονας του Παλατιού των Δόγηδων μετρημένος, κάθε μορφή σε μια γόνδολα στο μέγεθος που αντιστοιχεί στην απόστασή της από τον θεατή. Ο Μανέ το έλυσε με δύο ριγέ πασσάλους. Η οικονομία είναι το μυστικό.
Οι άλλοι ζωγράφοι στην πόλη
Ο Μανέ δεν ήταν ο μόνος ξένος ζωγράφος στη Βενετία το φθινόπωρο του 1874. Ο Τζέιμς Μακνίλ Γουίσλερ είχε φτάσει λίγες εβδομάδες νωρίτερα και θα έμενε δεκατέσσερις μήνες, φτιάχνοντας τα βενετσιάνικα χαρακτικά και τα μικρά παστέλ με τα νυχτερινά της λιμνοθάλασσας που έγιναν μερικά από τα καλύτερα έργα της καριέρας του. Ο Γουίσλερ ζωγράφιζε την ομίχλη και το σούρουπο, τις απαλές ενδιάμεσες ώρες που η πόλη γκρίζαρε. Ο Μανέ ζωγράφιζε το μεσημέρι. Οι δύο ζωγράφοι γνωρίζονταν (είχαν εκθέσει και οι δύο στο Σαλόν των Απορριφθέντων το 1863, την εναλλακτική έκθεση όπου το Πρόγευμα στη χλόη του Μανέ και η Συμφωνία στο λευκό του Γουίσλερ είχαν αποδοκιμαστεί και τα δύο) και ίσως συναντήθηκαν ή ίσως όχι στη Βενετία εκείνο το φθινόπωρο. Τα αρχεία δεν είναι σαφή. Οι δυο τους δούλευαν στην ίδια πόλη, στο ίδιο κανάλι, τις ίδιες έξι εβδομάδες, και έφτιαξαν σχεδόν αντίθετους πίνακες.

Η αντίθεση είναι η στιγμή «περίμενε, αλήθεια;» του ταξιδιού στη Βενετία. Ο Μανέ είχε χτίσει την παρισινή του φήμη πάνω στο επίπεδο χρώμα και την άρνηση του ατμοσφαιρικού βάθους. Είχε ζωγραφίσει τη μπαργούμαν στο Φολί-Μπερζέρ κατά μέτωπο, το πικνίκ στη χλόη κατά μέτωπο, όλα τα υπόλοιπα στο Παρίσι κατά μέτωπο. Πήγε στη Βενετία, την πόλη της ομίχλης και της αντανάκλασης, την πόλη που έκανε τους ζωγράφους ατμοσφαιρικούς επί τριακόσια χρόνια, και αρνήθηκε να γίνει ατμοσφαιρικός. Ζωγράφισε το κανάλι σαν να ήταν ένα επίπεδο θεατρικό σκηνικό, με τρεις ριγέ πασσάλους στο πρώτο πλάνο να κρατούν τη σύνθεση. Ο Γουίσλερ, που είχε χτίσει την καριέρα του πάνω στις απαλές τονικές αρμονίες των Νυχτερινών του, πήγε στη Βενετία και τη ζωγράφισε σαν ποίημα της ομίχλης. Κάθε ζωγράφος έφερε στη Βενετία ακριβώς αυτό που η Βενετία υποτίθεται ότι θα μαλάκωνε μέσα του. Κανένας από τους δύο δεν υποχώρησε.
Το ταξίδι δεν τον άλλαξε
Ο Μανέ γύρισε στο Παρίσι στα μέσα Οκτωβρίου του 1874 και δεν ξαναπήγε ποτέ νότια. Πέρασε τα επόμενα εννέα χρόνια, ως τον θάνατό του τον Απρίλιο του 1883, ζωγραφίζοντας Παριζιάνους σε παρισινά σκηνικά: το μπαρ στο Φολί, τον σιδηροδρομικό σταθμό του Σεν-Λαζάρ, το πικνίκ στην Αρζαντέιγ, τα σπαράγγια, το λεμόνι, το πορτρέτο της κυρίας Μανέ σε έναν μπλε καναπέ. Οι πίνακες της Βενετίας έμειναν στο εργαστήριό του. Ο μεγαλύτερος πουλήθηκε όσο ζούσε σε έναν έμπορο ονόματι Ντιράν-Ριέλ. Ο μικρότερος, η Μπλε Βενετία, πουλήθηκε σε έναν Παριζιάνο συλλέκτη ονόματι Ανρί Βεβέρ τη δεκαετία του 1880 και μετά άλλαξε χέρια τέσσερις φορές πριν τον αγοράσει η Ελέκτρα Χάβμαγιερ Γουέμπ το 1925. Και οι δύο πίνακες βρίσκονται σήμερα σε αμερικανικές συλλογές, και κανένας από τους δύο δεν έχει εκτεθεί ποτέ στη Βενετία.
Ο λόγος που το ταξίδι στη Βενετία δεν τον άλλαξε είναι ότι ο Μανέ τελείωνε αντί να ξεκινά. Ήταν σαράντα δύο. Του έμεναν εννέα χρόνια ζωής, και μέσα σε λίγα από αυτά η σύφιλη που είχε κολλήσει νέος θα άρχιζε να του προσβάλλει τα πόδια, και είχε ήδη φτιάξει τους πίνακες που θα εξασφάλιζαν τη φήμη του. Η Ολυμπία και το Πρόγευμα στη χλόη είχαν ζωγραφιστεί το 1863, όταν ήταν τριάντα ένα. Το Μπαρ στο Φολί-Μπερζέρ, ο τελευταίος σημαντικός καμβάς του, ζωγραφίστηκε το 1882. Οι πίνακες της Βενετίας βρίσκονται ανάμεσα στις δύο μεγάλες καριέρες, την πρώιμη και την ύστερη, και δεν ανήκουν σε καμία. Είναι δουλειά διακοπών. Είναι επίσης από τις πιο φρέσκες εικόνες που έφτιαξε ποτέ, ακριβώς επειδή ήταν δουλειά διακοπών. Ζωγράφιζε χωρίς την πίεση του Σαλόν, χωρίς την πολιτική των εκθέσεων των ιμπρεσιονιστών, χωρίς τη δική του φήμη να υπερασπιστεί. Στάθηκε στην άκρη του Μεγάλου Καναλιού και ζωγράφισε ό,τι είχε μπροστά του.
Τι να προσέξετε
Οι δύο πίνακες της Βενετίας εναλλάσσονται ανάμεσα σε ιδιωτικές συλλογές και ειδικές εκθέσεις. Η Συλλογή Paul G. Allen, που κατέχει τη μεγαλύτερη Άποψη της Βενετίας, έχει δανείσει τον πίνακα στη Frick στη Νέα Υόρκη, στην Εθνική Πινακοθήκη της Ουάσιγκτον και στο Museo Correr στην ίδια τη Βενετία για ειδικές εκθέσεις. Η Μπλε Βενετία στο Μουσείο Σέλμπερν κρέμεται όλο τον χρόνο σε ένα μικρό σκοτεινό δωμάτιο στον δεύτερο όροφο του κτιρίου Ελέκτρα Χάβμαγιερ Γουέμπ, με τρία έπιπλα από το παρισινό σπίτι των Χάβμαγιερ διαταγμένα μπροστά της. Όπου κι αν βρείτε έναν από τους πίνακες, κοιτάξτε τους πασσάλους του πρώτου πλάνου. Είναι το δομικό επιχείρημα του πίνακα. Μετρήστε τις λωρίδες. Συνήθως υπάρχουν τέσσερις ζώνες χρώματος σε κάθε πάσσαλο, εναλλασσόμενες, με χρώματα που αντιστοιχούν στα οικόσημα μιας βενετσιάνικης οικογένειας που ο ζωγράφος πιθανότατα δεν ήξερε καν ονομαστικά. Το νερό είναι χτισμένο από ξεχωριστές πινελιές. Οι γόνδολες είναι δύο πινελιές η καθεμία. Το Chiaro σας αφηγείται το ταξίδι του Σεπτεμβρίου του 1874, το αντίρρευμα του Γουίσλερ και το γράμμα της Μπερτ Μοριζό τη στιγμή που στέκεστε μπροστά σε οποιονδήποτε από τους δύο πίνακες, ώστε οι τέσσερις εβδομάδες του Μανέ στο Μεγάλο Κανάλι να ειπωθούν από τη σωστή απόσταση από τους ριγέ πασσάλους.
Το περίεργο με έναν ζωγράφο που ζωγράφισε τη Βενετία μία μόνο φορά είναι ότι η πόλη δεν αραιώνεται από την επανάληψη. Ο Μονέ ζωγράφισε τη Βενετία το 1908 και επέστρεψε δύο φορές με τη φαντασία του, ζωγραφίζοντας το Παλάτι των Δόγηδων από μνήμης στο Ζιβερνί τα επόμενα τέσσερα χρόνια. Ο Γουίσλερ έφτιαξε πενήντα βενετσιάνικα χαρακτικά. Ο Τζον Σίνγκερ Σάρτζεντ ζωγράφιζε τη Βενετία όλη του τη ζωή. Ο Μανέ ζωγράφισε τη Βενετία μία φορά. Οι πίνακες της Βενετίας δεν είναι σειρά. Δεν είναι φάση. Είναι δύο καμβάδες φτιαγμένοι ένα φθινόπωρο από έναν ζωγράφο που είχε εννέα χρόνια ζωής και που κοίταξε την πιο ζωγραφισμένη θέα της πόλης, έβαλε τρεις ριγέ πασσάλους στο πρώτο πλάνο και είπε ότι τελείωσε. Η οικονομία είναι αυτό που τους κάνει να αντέχουν.