Μετάβαση στο περιεχόμενο

Τα κοσμήματα του Λούβρου είναι ό,τι δεν πούλησε η Γαλλία

Δημοσίευση: • 10 λεπτά ανάγνωσης

Λουί-Λεοπόλ Μπουαγί, Το κοινό μπροστά στη Στέψη του Νταβίντ στο Λούβρο (1810): πλήθος με ενδυμασίες της εποχής της Αυτοκρατορίας συγκεντρωμένο κάτω από τον τεράστιο πίνακα του Νταβίντ με τη στέψη του Ναπολέοντα.

Τον Μάιο του 1887, σε μια μικρή αίθουσα δημοπρασιών στην Quai Malaquais, απέναντι από το Λούβρο στην άλλη όχθη του ποταμού, η Τρίτη Γαλλική Δημοκρατία ξεπούλησε τα κοσμήματα του στέμματός της. Δεκαεπτά μέρες δημοπρασιών. Περίπου 77.000 μεμονωμένοι λίθοι. Τα μεγάλα διαμαντένια περιδέραια της αυτοκράτειρας Ευγενίας, τα μαργαριτάρια της Μαρίας Αντουανέτας, τα διαδήματα με σμαράγδια των βασιλισσών των Βουρβόνων, τα ναπολεόντεια αστέρια, τα περιδέραια rivière, τα στέμματα. Όλα πουλήθηκαν. Πήγαν σε κοσμηματοπώλες της Νέας Υόρκης, σε εμπόρους του Λονδίνου, σε Ινδούς πρίγκιπες, σε έναν Οθωμανό πασά, σε έναν Ρώσο μεγάλο δούκα. Ως το τέλος του μήνα, το μεγαλύτερο μέρος του συνόλου που στεφάνωνε τους Γάλλους μονάρχες επί τετρακόσια χρόνια είχε διαλυθεί, ξαναδεθεί και σκορπιστεί σε τρεις ηπείρους.

Τα κοσμήματα του Λούβρου που μπορείτε να δείτε σήμερα είναι ό,τι άφησε πίσω της εκείνη η δημοπρασία. Καμιά δωδεκαριά κομμάτια. Αυτά που η δημοκρατία δεν είχε την καρδιά να πουλήσει. Αυτά που ένας επιμελητής με καλό επιχείρημα κατάφερε να σώσει την τελευταία στιγμή. Και τρία μεγάλα ιστορικά διαμάντια, που εξαιρέθηκαν ονομαστικά στον ίδιο τον νόμο της δημοπρασίας, επειδή μια νευρική βουλή αποφάσισε ότι ήταν πολύ διάσημα για να τα αφήσει να φύγουν.

Γι’ αυτό η Galerie d’Apollon είναι μικρή. Η συλλογή κάποτε γέμιζε ένα θησαυροφυλάκιο. Τώρα χωρά σε μία μακριά αίθουσα, και η αίθουσα σας λέει την ιστορία του τι κάνει μια δημοκρατία με τα σύμβολα αυτού που ανέτρεψε.

Γιατί η Γαλλία πούλησε το ίδιο της το στέμμα

Η Τρίτη Δημοκρατία ιδρύθηκε το 1870, μετά την κατάρρευση της αυτοκρατορίας του Ναπολέοντα Γ΄ στη μάχη του Σεντάν. Ήταν η τέταρτη απόπειρα γαλλικής δημοκρατίας μέσα σε ογδόντα χρόνια (οι τρεις πρώτες είχαν όλες τελειώσει με έναν νέο αυτοκράτορα ή με την παλινόρθωση ενός βασιλιά) και η νέα κυβέρνηση φοβόταν πραγματικά ότι το ίδιο θα συνέβαινε και με την τέταρτη. Υπήρχαν ακόμα τρεις μνηστήρες του θρόνου στην εξορία, ο καθένας με μια φατρία μέσα στη Γαλλία, ο καθένας να περιμένει τη στιγμή του.

Τα κοσμήματα του στέμματος ήταν επικίνδυνα. Όχι ως πλούτος. Ως σύμβολα. Ένα διάδημα που είχε φορεθεί σε στέψη ήταν τεκμήριο συνέχειας: κοιτάξτε, η Γαλλία είχε πάντα βασιλιάδες, ορίστε οι λίθοι που φορούσαν. Αν οι βασιλόφρονες επέστρεφαν ποτέ, θα χρειάζονταν αυτούς τους λίθους. Ένας μνηστήρας δεν μπορεί να στεφθεί με απομιμήσεις.

Η απάντηση στην οποία κατέληξε η δημοκρατία, μετά από δεκαπέντε χρόνια διαφωνιών, ήταν να σπάσει τη συνέχεια σκόπιμα. Να πουλήσει τα κοσμήματα, να τα σκορπίσει στο εξωτερικό, να αφήσει τους συλλέκτες να τα ξανακόψουν και να τα ξαναδέσουν, και έτσι να μη μείνει κανένα σύνολο στέψης για να αποκατασταθεί. Ένας δικηγόρος ονόματι Μπενζαμέν Ρασπάιγ συνέταξε τον νόμο το 1882. Ψηφίστηκε το 1886. Η δημοπρασία ακολούθησε το 1887. Ένας ανταποκριτής του Reuters που παρακολουθούσε την πώληση έγραψε ότι το τελευταίο διάδημα κατακυρώθηκε σε έναν Αμερικανό έμπορο για λιγότερα από όσα άξιζε ένα μικρό διαμέρισμα στο Παρίσι.

Τρία διαμάντια εξαιρέθηκαν από την πώληση επειδή η βουλή, στην τελευταία ψηφοφορία, πρόσθεσε τα ονόματά τους στο νομοσχέδιο. Το Regent, το Sancy και το Hortensia. Το καθένα είχε μια ιστορία τόσο δεμένη με τη Γαλλία που η εξαίρεση πέρασε με φωνητική ψηφοφορία. Αυτοί οι τρεις λίθοι βρίσκονται ακόμα στο Λούβρο.

Το Regent, το Sancy και το Hortensia

Το Regent είναι το πρώτο πράγμα που βλέπετε όταν μπαίνετε στη Galerie d’Apollon. Εκατόν σαράντα καράτια, ένα διαμάντι κοπής μαξιλαριού στο μέγεθος καρυδιού, τέλειας καθαρότητας. Εξορύχθηκε στην Ινδία γύρω στο 1698 από έναν σκλάβο που, σύμφωνα με την ιστορία που λένε οι Γάλλοι κοσμηματοπώλες και που ίσως είναι αληθινή, άνοιξε τον ίδιο του τον μηρό και το έκρυψε μέσα στην πληγή για να το βγάλει λαθραία από το ορυχείο. Σκοτώθηκε σε μια ταβέρνα από έναν καπετάνιο πλοίου που πήρε τον λίθο για τον εαυτό του. Ο καπετάνιος τον πούλησε στο Μαντράς για χίλιες λίρες. Ο αγοραστής, ο Τόμας Πιτ, ο Βρετανός κυβερνήτης του Μαντράς και παππούς ενός μελλοντικού πρωθυπουργού, τον έκοψε σε μικρότερο μέγεθος μέσα σε δύο χρόνια στο Λονδίνο και τον μεταπούλησε στον Αντιβασιλέα της Γαλλίας, τον Φίλιππο της Ορλεάνης, για το ισοδύναμο περίπου τριών εκατομμυρίων δολαρίων σημερινών. Έτσι πήρε το όνομά του.

Το φόρεσε ο Λουδοβίκος ΙΕ΄ στη στέψη του. Ο Λουδοβίκος ΙΣΤ΄ στη δική του. Η Μαρία Αντουανέτα, μία φορά, δεμένο σε ένα μαύρο βελούδινο καπέλο. Ο Ναπολέων, στη στέψη του, όπου το έβαλε στη λαβή του ξίφους του, όχι σε στέμμα, γιατί το ξίφος είναι αυτό που φορούν οι κατακτητές. Μετά την πτώση του χρησιμοποιήθηκε ως εγγύηση για ένα δάνειο από έναν τραπεζίτη του Βερολίνου. Η Γαλλία το εξαγόρασε. Είχε κλαπεί κατά την Επανάσταση και βρέθηκε έξι μήνες αργότερα σε μια τρύπα σκαμμένη πίσω από ένα κτίριο στο Μαρέ. Γλίτωσε από τη δημοπρασία του 1887 επειδή ως τότε ακόμα και οι δημοκρατικοί συμφωνούσαν ότι το Regent ήταν εθνικό αντικείμενο και όχι ιδιωτικό περιουσιακό στοιχείο.

Το Sancy είναι πίσω του, στην ίδια προθήκη. Πενήντα πέντε καράτια, σε σχήμα αχλαδιού, κομμένο τόσο παλιά που κανείς δεν μπορεί να χρονολογήσει την αρχική του διαμόρφωση: σίγουρα του δέκατου πέμπτου αιώνα, ίσως παλαιότερο, ίσως ινδικό. Ανήκε στον Κάρολο τον Τολμηρό της Βουργουνδίας, που το έχασε σε ένα πεδίο μάχης το 1477. Ένας Ελβετός μισθοφόρος το βρήκε και το πούλησε σε έναν ιερέα για ένα φιορίνι. Από εκεί πέρασε από τα χέρια ενός Πορτογάλου βασιλιά, ενός Γάλλου διπλωμάτη ονόματι Νικολά ντε Σανσί (από εκεί και το όνομα), της βασίλισσας Ελισάβετ Α΄ της Αγγλίας, του Λουδοβίκου ΙΔ΄ και τριών διαδοχικών κοσμηματοπωλών του βρετανικού στέμματος, πριν το αγοράσει μια ρωσική οικογένεια βιομηχάνων το 1865 και η Γαλλία το εξαγοράσει από τους απογόνους τους το 1978. Πέρασε το μεγαλύτερο μέρος του εικοστού αιώνα σε ένα θησαυροφυλάκιο στη Νέα Υόρκη. Το Λούβρο το εξέθεσε το 1992.

Το Hortensia είναι το μικρότερο. Είκοσι καράτια, ροδακινί-ροζ, πήρε το όνομά του από την Ορτάνς ντε Μπογαρνέ, την προγονή του Ναπολέοντα και, μέσω του γιου της Λουδοβίκου-Ναπολέοντα, τη μελλοντική μητέρα του Ναπολέοντα Γ΄. Εξορύχθηκε στην Ινδία, το αγόρασε ο Λουδοβίκος ΙΔ΄ το 1678, φορέθηκε στον κόμπο στον ώμο του επενδύτη του Λουδοβίκου ΙΕ΄, κλάπηκε στην ίδια επαναστατική κλοπή με το Regent, βρέθηκε στην ίδια τρύπα στο Μαρέ, δέθηκε ξανά στο αυτοκρατορικό στέμμα του Ναπολέοντα το 1804 και δέθηκε άλλη μια φορά από τους Βουρβόνους μετά την πτώση του. Ένα ροζ διαμάντι στο μέγεθος μιας ρόγας σταφυλιού που πέρασε σαράντα χρόνια να το ξηλώνουν από ένα στέμμα και να το χώνουν σε άλλο κάθε φορά που άλλαζε η κυβέρνηση.

Αυτά είναι τα τρία διαμάντια που η δημοκρατία αποφάσισε ότι δεν μπορούσε να πουλήσει. Όλα τα υπόλοιπα που βλέπετε είναι ό,τι περίσσεψε.

Τι απέμεινε από το σύνολο

Τα διάσημα αγάλματα και γλυπτά του Λούβρου τείνουν να επισκιάζουν τη Galerie d’Apollon, που είναι μικρή και κρυμμένη δίπλα στις σκάλες της πτέρυγας Ντενόν, και οι περισσότεροι επισκέπτες την περνούν χωρίς να κόψουν ταχύτητα. Είναι λάθος. Κόψτε ταχύτητα. Ορίστε τι να κοιτάξετε.

Το στέμμα της αυτοκράτειρας Ευγενίας. Χρυσός, διαμάντια, σμαράγδια, φτιαγμένο το 1855 για τη σύζυγο του Ναπολέοντα Γ΄. Είναι το μόνο αυτοκρατορικό στέμμα που η δημοκρατία δεν διέλυσε, εν μέρει επειδή ήταν φτιαγμένο με τόσο ακριβή δουλειά που ο διευθυντής του Λούβρου το 1887 υποστήριξε σε μια επιστολή προς το υπουργείο Οικονομικών ότι μόνο η εργασία άξιζε περισσότερο από τους λίθους. Η επιστολή έπιασε. Το στέμμα έμεινε.

Το διάδημα της αυτοκράτειρας Μαρίας Λουίζας, της δεύτερης συζύγου του Ναπολέοντα. Αρχικά ήταν δεμένο με σμαράγδια, αλλά όλα τα σμαράγδια ξηλώθηκαν το 1953 και πουλήθηκαν στον οίκο κοσμημάτων Van Cleef and Arpels από έναν Αυστριακό κληρονόμο. Το Λούβρο εξαγόρασε το άδειο πλαίσιο το 1992 και το ξανάδεσε με περσικό τιρκουάζ, το καλύτερο που μπορούσαν να κάνουν οι επιμελητές με βάση τις φωτογραφίες. Αν ξέρετε τι κοιτάζετε, μπορείτε να δείτε τη διαφορά στο χρώμα ανάμεσα στους λίθους στο μπροστινό μέρος του διαδήματος και σε αυτούς στο πίσω: οι μπροστινοί ταιριάχτηκαν με τα παλιά σμαράγδια, οι πίσω ταιριάζουν πιο χαλαρά.

Ένα διάδημα και ένα περιδέραιο φτιαγμένα για τη δούκισσα της Ανγκουλέμ, την κόρη της Μαρίας Αντουανέτας, που επέζησε της μητέρας της και του πατέρα της και του θείου της και του συζύγου της και κάθε μοναρχικού καθεστώτος που είχε η Γαλλία, πριν πεθάνει στην εξορία σε ένα κάστρο της Σλοβενίας το 1851. Το σύνολο σώθηκε από τη δημοπρασία του 1887 την τελευταία στιγμή από τον επιμελητή της Galerie d’Apollon, τον Ζερμέν Μπαπστ, που πήγε προσωπικά στον υπουργό Οικονομικών και υποστήριξε ότι τα κοσμήματα της δούκισσας ήταν τα πιο φορτισμένα ιστορικά κομμάτια της συλλογής. Κέρδισε. Είναι ακόμα εκεί.

Το ξίφος του Καρόλου Ι΄, του τελευταίου βασιλιά των Βουρβόνων, με λαβή δεμένη με εκατοντάδες μικρά διαμάντια. Παραιτήθηκε κατά την Επανάσταση του Ιουλίου του 1830 και κατέφυγε εξόριστος στη Σκωτία. Το ξίφος έμεινε πίσω, μπήκε σε αποθήκη, επέζησε της Δεύτερης Αυτοκρατορίας, επέζησε της Κομμούνας, επέζησε της δημοπρασίας, και βρίσκεται σήμερα σε μια προθήκη στον αριστερό τοίχο της αίθουσας. Συνήθως δεν το κοιτάζει κανείς.

Και μια χούφτα κομμάτια του τέλους του δέκατου ένατου αιώνα, φτιαγμένα για την αυλή της Ευγενίας, που εξαγοράστηκαν από ιδιώτες συλλέκτες τις δεκαετίες του 1970 και του 1980, όταν το Λούβρο αποφάσισε σιωπηλά ότι το να πουληθούν όλα ήταν λάθος και άρχισε να εξαγοράζει τα λάθη της δημοκρατίας σε τιμές συλλεκτών.

Το διάσημο γλυπτό του Λούβρου στον πάνω όροφο τραβά τον κόσμο

Οι περισσότεροι επισκέπτες έρχονται στην πτέρυγα Ντενόν για την Αφροδίτη της Μήλου ή τη Νίκη της Σαμοθράκης, το διάσημο γλυπτό του Λούβρου που βρίσκεται στις καρτ ποστάλ, και δεν κάνουν ποτέ τον κύκλο από τα κοσμήματα. Αν τον κάνετε, υπολογίστε είκοσι λεπτά. Η Galerie d’Apollon είναι η οροφή και το δάπεδο όσο και οι προθήκες. Η οροφή άρχισε να ζωγραφίζεται από τον Σαρλ Λεμπράν το 1661, έμεινε ημιτελής όταν ο Λουδοβίκος ΙΔ΄ αποφάσισε να χτίσει τις Βερσαλλίες και ολοκληρώθηκε τελικά το 1851 με ένα κεντρικό πάνελ του Ντελακρουά, όπου ο Απόλλων σκοτώνει τον όφι Πύθωνα: ο Απόλλων στη θέση του Βασιλιά Ήλιου, το φίδι στη θέση ό,τι ήθελε περισσότερο να δει νικημένο ο κάθε προστάτης της αίθουσας. Το παρκέ δάπεδο έχει ένθετα από έξι διαφορετικά τροπικά ξύλα. Η κλίμακα της διακόσμησης υποτίθεται ότι ταίριαζε σε ένα θησαυροφυλάκιο γεμάτο βασιλικά κοσμήματα. Η δημοκρατία άδειασε το θησαυροφυλάκιο. Η αίθουσα έμεινε με την οροφή της.

Η εκδοχή με τα «ενδιαφέροντα στοιχεία»

Ο κόσμος ψάχνει στο Google ενδιαφέροντα στοιχεία για το Λούβρο και επιστρέφει με τα ίδια δώδεκα σημεία: το κτίριο ήταν κάποτε φρούριο, η Πυραμίδα προκάλεσε αντιδράσεις, η Μόνα Λίζα κλάπηκε το 1911, είναι το μουσείο με τους περισσότερους επισκέπτες στον κόσμο. Το γεγονός ότι η Γαλλία έβγαλε σε δημοπρασία τα ίδια της τα κοσμήματα του στέμματος το 1887 για να αποτρέψει μια βασιλική παλινόρθωση σχεδόν ποτέ δεν μπαίνει στη λίστα. Είναι το πιο πολιτικά φορτισμένο κομμάτι ιστορίας της τέχνης που περιέχει το μουσείο, και κρύβεται σε κοινή θέα σε μια αίθουσα που οι περισσότεροι επισκέπτες προσπερνούν στον δρόμο για τη Μόνα Λίζα.

Όταν ο επιμελητής της Galerie d’Apollon, ο Ζερμέν Μπαπστ, έγραψε τα απομνημονεύματά του στο τέλος της ζωής του, αποκάλεσε τη δημοπρασία «τον πιο θλιβερό μήνα της καριέρας μου, και τον μήνα που κατάλαβα τι είναι μια δημοκρατία». Είχε περάσει δεκαπέντε χρόνια προσπαθώντας να τη σταματήσει. Τα κατάφερε εν μέρει, σώζοντας ίσως το ένα εικοστό από όσα βγήκαν προς πώληση. Ό,τι βλέπετε σήμερα στις προθήκες είναι αυτό που ο Μπαπστ και δύο τρεις σαν κι αυτόν κατάφεραν να τραβήξουν από τη δημοπρασία.

Τι να προσέξετε

Μπείτε από την πτέρυγα Ντενόν. Στρίψτε αριστερά στην κορυφή της σκάλας Νταρύ. Η Galerie d’Apollon είναι η μακριά αίθουσα με τη ζωγραφισμένη οροφή. Ξεκινήστε από το βάθος με το Regent. Προχωρήστε προς τα πίσω, προς την πόρτα. Διαβάστε τις μικρές ετικέτες κάτω από κάθε κομμάτι και ψάξτε τις ημερομηνίες απόκτησης: όσες γράφουν «αγορά 1976» ή «αγορά 1992» είναι οι εξαγορές, κομμάτια που η δημοκρατία πούλησε και μετά, έναν αιώνα αργότερα, ξαναγόρασε. Οι ετικέτες δεν θα σας πουν ποιος συλλέκτης πούλησε πίσω το κομμάτι, ούτε για πόσα. Το Chiaro θα σας πει.

Κάθε κομμάτι που βρίσκεται ακόμα στις προθήκες είναι μια απόφαση που πήρε η δημοκρατία για το ίδιο της το παρελθόν. Η δημοπρασία ήταν η εύκολη απόφαση. Οι διασώσεις ήταν το επιχείρημα.