Naar de inhoud

De juwelen in het Louvre zijn wat Frankrijk niet verkocht

Gepubliceerd: • 11 min lezen

Louis-Léopold Boilly, Het publiek bekijkt de Kroning van David in het Louvre (1810): een menigte in empirekleding verzameld onder het enorme schilderij van David van de kroning van Napoleon.

In mei 1887 verkocht de Derde Franse Republiek in een kleine veilingzaal aan de Quai Malaquais, aan de overkant van de rivier tegenover het Louvre, haar kroonjuwelen. Zeventien dagen veilingen. Zo’n 77.000 afzonderlijke stenen. De grote diamanten halssnoeren van keizerin Eugénie, de parels van Marie-Antoinette, de met smaragden bezette tiara’s van de Bourbonkoninginnen, de napoleontische sterren, de rivièrecolliers, de diademen. Alles ging weg. Het ging naar juweliers in New York, handelaren in Londen, Indiase prinsen, een Ottomaanse pasja, een Russische grootvorst. Tegen het eind van de maand was het meeste van wat vierhonderd jaar lang Franse vorsten had gekroond uit elkaar gehaald, opnieuw gezet en over drie continenten verspreid.

De juwelen die je vandaag in het Louvre kunt zien, zijn wat die veiling heeft achtergelaten. Een stuk of twaalf. De stukken die de republiek niet over haar hart kon verkrijgen te verkopen. De stukken die een conservator met een goed argument op het laatste moment wist te redden. En drie grote historische diamanten, in de veilingwet zelf bij naam uitgezonderd, die een nerveus parlement te beroemd vond om te laten gaan.

Daarom is de Galerie d’Apollon klein. De collectie vulde vroeger een kluis. Nu past ze in één lange zaal, en die zaal vertelt je wat een republiek doet met de symbolen van datgene wat ze omverwierp.

Waarom Frankrijk zijn eigen kroon verkocht

De Derde Republiek werd in 1870 opgericht na de ineenstorting van het keizerrijk van Napoleon III bij de Slag bij Sedan. Het was de vierde poging tot een Franse republiek in tachtig jaar – de eerste drie waren allemaal geëindigd met een nieuwe keizer of een herstelde koning – en de nieuwe regering was oprecht bang dat het de vierde ook zo zou vergaan. Er waren nog altijd drie koninklijke troonpretendenten in ballingschap, elk met een factie in Frankrijk, elk wachtend op het moment.

De kroonjuwelen waren gevaarlijk. Niet als rijkdom. Als symbolen. Een tiara die bij een kroning was gedragen, was een bewijsstuk van continuïteit: kijk, Frankrijk heeft altijd koningen gehad, hier zijn de stenen die ze droegen. Als de royalisten ooit terugkwamen, zouden ze die stenen nodig hebben. Een troonpretendent kan zichzelf niet kronen met namaakglas.

Het antwoord waar de republiek na vijftien jaar discussie op uitkwam, was de continuïteit bewust te breken. Verkoop de juwelen, verspreid ze over het buitenland, laat verzamelaars ze opnieuw slijpen en zetten, en dan is er geen kroningsset meer om te herstellen. Een jurist die Benjamin Raspail heette, schreef de wet in 1882. Ze werd in 1886 aangenomen. De veiling volgde in 1887. Een correspondent van Reuters die de verkoop bijwoonde, schreef dat het laatste diadeem onder de hamer ging naar een Amerikaanse handelaar voor minder dan de waarde van een klein Parijs appartement.

Drie diamanten waren van de verkoop uitgezonderd, omdat het parlement bij de laatste stemming hun namen aan het wetsvoorstel toevoegde. De Regent, de Sancy en de Hortensia. Elk had een geschiedenis die zo met Frankrijk verweven was dat de uitzondering bij handopsteking werd aangenomen. Die drie stenen liggen nog altijd in het Louvre.

De Regent, de Sancy en de Hortensia

De Regent is het eerste wat je ziet als je de Galerie d’Apollon binnenloopt. Honderdveertig karaat, een diamant in kussenslijpsel zo groot als een walnoot, van volmaakt water. Hij werd rond 1698 in India gedolven door een slaaf die – volgens het verhaal dat Franse juweliers vertellen, en dat waar kan zijn – zijn eigen dij opensneed en de steen in de wond verborg om hem de mijn uit te smokkelen. Hij werd in een kroeg vermoord door een scheepskapitein die de steen voor zichzelf nam. De kapitein verkocht hem in Madras voor duizend pond. De koper, Thomas Pitt, de Britse gouverneur van Madras en grootvader van een latere premier, liet hem in twee jaar tijd in Londen kleiner slijpen en verkocht hem door aan de regent van Frankrijk, Filips van Orléans, voor wat vandaag ongeveer drie miljoen dollar zou zijn. Zo kwam hij aan zijn naam.

Lodewijk XV droeg hem bij zijn kroning. Lodewijk XVI bij de zijne. Marie-Antoinette droeg hem één keer, gezet in een zwartfluwelen hoed. Napoleon droeg hem bij zijn kroning, waar hij hem in het gevest van zijn zwaard liet zetten, niet in een kroon, want een zwaard is wat veroveraars dragen. Na zijn val diende hij als onderpand voor een lening van een Berlijnse bankier. Frankrijk kocht hem terug. Tijdens de Revolutie werd hij gestolen, en zes maanden later teruggevonden in een gat dat achter een gebouw in de Marais was gegraven. Hij overleefde de veiling van 1887 omdat inmiddels zelfs de republikeinen het erover eens waren dat de Regent een nationaal object was en geen particulier bezit.

De Sancy ligt achter hem in dezelfde vitrine. Vijfenvijftig karaat, peervormig, zo lang geleden geslepen dat niemand de oorspronkelijke vorm kan dateren – zeker vijftiende eeuw, misschien eerder, misschien Indiaas. Hij was van Karel de Stoute van Bourgondië, die hem in 1477 op een slagveld verloor. Een Zwitserse huurling vond hem en verkocht hem voor een florijn aan een priester. Vandaar ging hij door de handen van een Portugese koning, een Franse diplomaat die Nicolas de Sancy heette (vandaar de naam), koningin Elizabeth I van Engeland, Lodewijk XIV en drie opeenvolgende Britse kroonjuweliers, voordat een Russische industriële familie hem in 1865 kocht en Frankrijk hem in 1978 van hun nakomelingen terugkocht. Het grootste deel van de twintigste eeuw lag hij in een kluis in New York. Het Louvre stelde hem in 1992 tentoon.

De Hortensia is de kleinste. Twintig karaat, perzikroze, genoemd naar Hortense de Beauharnais – de stiefdochter van Napoleon en, via haar zoon Louis-Napoleon, de toekomstige moeder van Napoleon III. Hij werd in India gedolven, in 1678 door Lodewijk XIV gekocht, gedragen in de schouderstrik van de jas van Lodewijk XV, gestolen bij dezelfde revolutionaire diefstal als de Regent, teruggevonden in hetzelfde gat in de Marais, in 1804 opnieuw gezet in de keizerskroon van Napoleon, en na zijn val door de Bourbons weer opnieuw gezet. Een roze diamant zo groot als een druif, die veertig jaar lang uit de ene kroon werd gewrikt en in een andere werd geduwd, telkens wanneer de regering wisselde.

Dat zijn de drie diamanten waarvan de republiek besloot dat ze die niet kon verkopen. De rest van wat je ziet, is het restant.

Wat er over is van de set

De beroemde beelden en sculpturen van het Louvre overschaduwen meestal de Galerie d’Apollon, die klein is en wat verscholen ligt bij de trappen van de Denonvleugel, en de meeste bezoekers lopen er zonder af te remmen doorheen. Dat is een vergissing. Rem af. Hier is waar je naar kijkt.

De kroon van keizerin Eugénie. Goud, diamanten, smaragden, in 1855 gemaakt voor de vrouw van Napoleon III. Het is de enige keizerlijke kroon die de republiek niet uit elkaar haalde, deels omdat hij zo duur was gemaakt dat de directeur van het Louvre in 1887 in een brief aan het ministerie van Financiën betoogde dat alleen het vakwerk al meer waard was dan de stenen. De brief werkte. De kroon bleef.

De tiara van keizerin Marie-Louise, de tweede vrouw van Napoleon. Die was oorspronkelijk met smaragden bezet, maar in 1953 werden alle smaragden eruit gewrikt en door een Oostenrijkse erfgenaam verkocht aan de juwelier Van Cleef & Arpels. Het Louvre kocht de lege zetting in 1992 terug en zette er Perzisch turkoois in, het beste wat de conservatoren met de foto’s konden doen. Als je weet waar je naar kijkt, zie je het kleurverschil tussen de stenen aan de voorkant van de tiara en die aan de achterkant – de voorste werden afgestemd op de oude smaragden, de achterste passen minder nauw.

Een diadeem en een halssnoer gemaakt voor de hertogin van Angoulême, de dochter van Marie-Antoinette, die haar moeder, haar vader, haar oom, haar man en elk monarchaal stelsel dat Frankrijk had overleefde, voordat ze in 1851 in ballingschap stierf in een Sloveens kasteel. De set werd op het laatste moment van de veiling van 1887 gered door de conservator van de Galerie d’Apollon, Germain Bapst, die persoonlijk naar de minister van Financiën ging en betoogde dat de juwelen van de hertogin de historisch meest beladen stukken van de collectie waren. Hij won. Ze liggen er nog altijd.

Het zwaard van Karel X, de laatste Bourbonkoning, met een gevest dat bezet is met honderden kleine diamanten. Hij deed afstand van de troon tijdens de Julirevolutie van 1830 en ging in ballingschap in Schotland. Het zwaard bleef achter, ging naar de opslag, overleefde het Tweede Keizerrijk, overleefde de Commune, overleefde de veiling, en ligt nu in een vitrine aan de linkerwand van de galerie. Meestal kijkt er niemand naar.

En een handvol stukken uit het eind van de negentiende eeuw, gemaakt voor het hof van Eugénie, die in de jaren 1970 en 1980 van particuliere verzamelaars werden teruggekocht, toen het Louvre in stilte besloot dat alles verkopen een vergissing was geweest en de vergissingen van de republiek begon terug te kopen tegen verzamelaarsprijzen.

Het beroemde beeldhouwwerk boven trekt de massa

De meeste bezoekers komen naar de Denonvleugel voor de Venus van Milo of de Nikè van Samothrake – het beroemde beeldhouwwerk van het Louvre dat op ansichtkaarten staat – en maken nooit een omweg langs de juwelen. Doe je dat wel, trek er dan twintig minuten voor uit. De Galerie d’Apollon is net zozeer het plafond en de vloer als de vitrines. Het plafond werd vanaf 1661 beschilderd door Charles Le Brun, bleef onvoltooid toen Lodewijk XIV besloot Versailles te bouwen, en werd pas in 1851 voltooid met een middenpaneel van Delacroix waarop Apollo de slang Python doodt – Apollo als stand-in voor de Zonnekoning, de slang voor wat de opdrachtgever van de zaal het liefst verslagen zag. Het parket is ingelegd met zes verschillende tropische houtsoorten. De schaal van de decoratie moest passen bij een kluis vol koninklijke juwelen. De republiek maakte de kluis leeg. De zaal bleef achter met haar plafond.

De versie met leuke weetjes

Mensen googelen weetjes over het Louvre en komen terug met dezelfde twaalf opsommingstekens: het gebouw was vroeger een burcht, de Piramide was omstreden, de Mona Lisa werd in 1911 gestolen, het is het best bezochte museum ter wereld. Dat Frankrijk in 1887 zijn eigen kroonjuwelen veilde om een royalistische restauratie te voorkomen, haalt de lijst bijna nooit. Het is het politiek meest beladen stuk kunstgeschiedenis dat het museum bevat, en het ligt pal in het zicht verstopt, in een zaal waar de meeste bezoekers op weg naar de Mona Lisa langs lopen.

Toen de conservator van de Galerie d’Apollon, Germain Bapst, aan het eind van zijn leven zijn memoires schreef, noemde hij de veiling ‘de droevigste maand van mijn loopbaan, en de maand waarin ik begreep wat een republiek is’. Hij had vijftien jaar geprobeerd haar tegen te houden. Hij slaagde er gedeeltelijk in, en redde misschien een twintigste van wat te koop werd aangeboden. Alles wat je vandaag in de vitrines ziet, is wat Bapst en twee of drie anderen zoals hij van het veilingblok wisten te halen.

Waar je op let

Loop binnen vanuit de Denonvleugel. Sla boven aan de Darutrap links af. De Galerie d’Apollon is de lange zaal met het beschilderde plafond. Begin aan het verste eind bij de Regent. Werk je terug naar de deur. Lees de kleine bordjes onder elk stuk en let op de data van de aanwinsten – de stukken met ‘aangekocht 1976’ of ‘aangekocht 1992’ zijn de terugkopen, stukken die de republiek verkocht en een eeuw later weer kocht. De bordjes vertellen je niet welke verzamelaar het stuk terugverkocht, of voor hoeveel. Chiaro wel.

Elk stuk dat nog in de vitrines ligt, is een beslissing die de republiek nam over haar eigen verleden. De veiling was de makkelijkere beslissing. De reddingen waren het betoog.