
Οι περισσότεροι μπαίνουν στο Λούβρο με μια λίστα. Μόνα Λίζα. Αφροδίτη της Μήλου. Νίκη της Σαμοθράκης. Η Ελευθερία οδηγεί τον λαό. Βαδίζουν από επιτυχία σε επιτυχία, τραβούν τη φωτογραφία, βαδίζουν στην επόμενη. Τρεις ώρες αργότερα φεύγουν εξαντλημένοι, αόριστα απογοητευμένοι, χωρίς να ξέρουν τι είδαν στην πραγματικότητα. Το πρόβλημα είναι η λίστα.
Η λίστα αντιμετωπίζει το Λούβρο σαν άλμπουμ με τις μεγαλύτερες επιτυχίες. Δεν είναι. Είναι ένα μεσαιωνικό φρούριο που έγινε βασιλικό ανάκτορο, που έγινε αυτοκρατορική αποθήκη, που έγινε μουσείο, και και τα τέσσερα αυτά κτίρια βρίσκονται ακόμα στοιβαγμένα μέσα σε εκείνο όπου στέκεστε. Όταν κάποιος ρωτά τι να δει στο Λούβρο, η τίμια απάντηση είναι ότι πρέπει να σταματήσει να ρωτά τι να δει και να αρχίσει να ρωτά πού να σταθεί. Διαλέξτε μια πτέρυγα. Περπατήστε την αργά. Αφήστε το παλάτι να κάνει τη δουλειά.
Το πρόβλημα με τη λίστα των δέκα κορυφαίων
Ιδού τι συμβαίνει αν προσπαθήσετε να τα δείτε όλα. Το Λούβρο έχει περίπου 35.000 έργα σε έκθεση. Με τριάντα δευτερόλεπτα το καθένα, αυτό κάνει 290 ώρες χωρίς να σταματήσετε για φαγητό ή για να καθίσετε. Δεν θα τα δείτε όλα. Δεν θα δείτε ούτε το ένα τοις εκατό. Θα δείτε τη χούφτα που σας έδειξε ο ηχητικός οδηγός, και θα τα δείτε μέσα από ένα κινητό, πάνω από ένα πλήθος, για περίπου όσο κρατά ένα διάλειμμα για τσιγάρο.
Ακόμα χειρότερα, η λίστα σάς λέει ότι αξίζουν την προσοχή σας τα λάθος πράγματα. Το πιο πολυσύχναστο αντικείμενο του Λούβρου είναι η Μόνα Λίζα. Είναι επίσης το πιο εκνευριστικό. Βρίσκεται πίσω από δύο στρώσεις αλεξίσφαιρου τζαμιού σε μια αίθουσα στο μέγεθος πύλης αεροδρομίου, κάτω από κιτρινωπό φως νατρίου, σε απόσταση περίπου πέντε μέτρων, πίσω από έναν τοίχο από σηκωμένα κινητά. Δεν θα έχετε μια στιγμή μαζί της. Θα έχετε μια στιγμή με το πλήθος.
Στο μεταξύ, στον απέναντί της τοίχο, κρέμεται ο Γάμος της Κανά του Βερονέζε. Είναι ο μεγαλύτερος πίνακας του Λούβρου. Σχεδόν εβδομήντα τετραγωνικά μέτρα καμβά, εκατόν τριάντα μορφές, ένας σκύλος που πίνει κρασί. Κανείς δεν τον κοιτάζει. Αν θέλετε να καταλάβετε πώς φανταζόταν ένα πάρτι η Βενετία του 16ου αιώνα, έχετε τέσσερα λεπτά ανεμπόδιστου χώρου στην πιο γεμάτη αίθουσα του Παρισιού. Αυτό είναι το αστείο που σας κάνει το Λούβρο. Αυτό που ήρθατε να δείτε είναι αδύνατο. Αυτό που δεν ξέρατε ότι υπάρχει είναι άδειο.
Ξεχάστε τη λίστα ελέγχου. Διαλέξτε μια πτέρυγα.
Το Λούβρο έχει σχήμα πετάλου γύρω από μια αυλή. Τρεις πτέρυγες: Ντενόν στα νότια, Συλλί που τυλίγει την ανατολική πλευρά, Ρισελιέ στα βόρεια. Δεν έχουν το ίδιο βάρος και δεν ανταμείβουν τον ίδιο χρόνο. Ιδού η συντόμευση που δεν σας λέει κανείς: κάθε πτέρυγα έχει χαρακτήρα, και το καλύτερο σχέδιο είναι να δεσμευτείτε σε μία και να αγνοήσετε τις άλλες δύο.
Η Ντενόν είναι η πτέρυγα των επιτυχιών. Μόνα Λίζα, Νίκη της Σαμοθράκης, Η Ελευθερία οδηγεί τον λαό, οι μεγάλοι ζωγράφοι της ιταλικής Αναγέννησης, οι στέψεις του Νταβίντ, η ναπολεόντεια μηχανή. Είναι η πτέρυγα που εννοούν οι περισσότεροι όταν λένε Λούβρο. Είναι επίσης η πιο θορυβώδης, η πιο γεμάτη και η πιο δύσκολη να την αγαπήσεις. Αν είστε εδώ για μία ώρα, είστε εδώ για την Ντενόν. Θα τη μισήσετε, και θα έχετε δει το Λούβρο όπως το βλέπουν όλοι οι άλλοι.
Η Συλλί είναι η πτέρυγα του παλατιού. Εδώ το Λούβρο θυμάται ότι κάποτε ήταν σπίτι. Τα μεσαιωνικά θεμέλια βρίσκονται κάτω στο υπόγειο, με το αρχικό τείχος του φρουρίου ακόμα όρθιο. Στους επάνω ορόφους: γαλλικοί πίνακες του 17ου και του 18ου αιώνα, οι αιγυπτιακές αρχαιότητες, τα διαμερίσματα της Άννας της Αυστρίας. Μοιάζει λιγότερο με μουσείο και περισσότερο με ένα πολύ παλιό κτίριο που κάποιος έχει γεμίσει με πράγματα. Αν θέλετε να νιώσετε το παλάτι κάτω από το μουσείο, αυτή είναι η πτέρυγα.
Η Ρισελιέ είναι η ήσυχη πτέρυγα. Εδώ το Λούβρο κρατά όσα δεν πουλάνε καρτ ποστάλ: βόρεια Αναγέννηση, φλαμανδικά, ολλανδικά, διακοσμητικές τέχνες, τα διαμερίσματα του Ναπολέοντα Γ΄, τα ασσυριακά ανάγλυφα, το Χορσαμπάντ. Είναι σχεδόν πάντα άδεια. Αν έρθετε εδώ ένα απόγευμα Σαββάτου τον Αύγουστο, θα έχετε την Κεντήστρα του Βερμέερ μόνο για σας, και θα είστε δέκα λεπτά από τη Μόνα Λίζα μέσω των διαδρόμων, αλλά θα νιώθετε ότι βρίσκεστε σε άλλο μουσείο. Η Ρισελιέ είναι το μυστικό του Λούβρου, και δεν είναι στην πραγματικότητα μυστικό, απλώς κανείς δεν διαβάζει πέρα από την πρώτη κουκκίδα.
Το δίωρο σχέδιο (και γιατί είναι αίρεση)
Κάθε οδηγός για το «τι να δείτε στο Λούβρο σε 2 ώρες» σας δίνει την ίδια διαδρομή. Μόνα Λίζα, Αφροδίτη της Μήλου, Νίκη της Σαμοθράκης, έξω. Είναι ένας αγώνας ταχύτητας ανάμεσα σε τρία αντικείμενα που χωρίζονται από μακριές μαρμάρινες σκάλες και όρθια πλήθη. Καλύπτετε ίσως τετρακόσια μέτρα διαδρόμου και βλέπετε τρία πράγματα μέσα από ένα στριμωξίδι.
Ιδού ένα αιρετικό δίωρο σχέδιο. Μπείτε από την Πυραμίδα. Μη στρίψετε προς την Ντενόν. Στρίψτε δεξιά, στη Ρισελιέ. Ανεβείτε στον δεύτερο όροφο. Περάστε σαράντα λεπτά στις αίθουσες της βόρειας ζωγραφικής: ο Βερμέερ, οι αδελφοί Λε Νεν, ο κύκλος της Μαρίας των Μεδίκων του Ρούμπενς, ένα προπαγανδιστικό κόμικ είκοσι τεσσάρων πινάκων που μια εν ζωή βασίλισσα παρήγγειλε για τη δική της ζωή και που είναι από τα πιο παράξενα πράγματα του μουσείου. Μετά περάστε από τα διαμερίσματα του Ναπολέοντα Γ΄. Είναι οι διατηρημένες αίθουσες υποδοχής του υπουργού επικρατείας της Δεύτερης Αυτοκρατορίας — επιχρυσώσεις, κόκκινο βελούδο, οροφές δέκα μέτρων, πολυέλαιοι στο μέγεθος μικρού αυτοκινήτου. Δεν χρειάζονται ξεχωριστό εισιτήριο, είναι πάντα άδειες και είναι ό,τι πιο κοντινό υπάρχει στο Παρίσι στο να στέκεστε μέσα σε μια πολιτική φαντασίωση του 19ου αιώνα.
Τώρα σας μένει μία ώρα. Περπατήστε ως τη Συλλί. Κατεβείτε στο μεσαιωνικό Λούβρο, που βρίσκεται στο υπόγειο κάτω από την Πυραμίδα — περπατάτε σε μια ράμπα κατά μήκος του αρχικού τείχους του φρουρίου του 12ου αιώνα, που ήταν θαμμένο κάτω από το παλάτι επί πεντακόσια χρόνια ώσπου οι ανασκαφές της δεκαετίας του 1980 το έφεραν ξανά στο φως. Στέκεστε μέσα στο κάστρο του Φιλίππου Αυγούστου. Το μουσείο είναι πάνω από το κεφάλι σας. Είναι το πιο κοντά που φτάνει ποτέ το Λούβρο στο να είναι μηχανή του χρόνου.
Φύγετε. Γυρίστε μια άλλη μέρα για την Ντενόν. Αν περάσετε μετά απέναντι στο ποτάμι, το Μουσείο Ορσέ θέλει τουλάχιστον τρεις δικές του ώρες, και τις ανταμείβει.
Τι να δείτε στο Λούβρο αν θέλετε την ιστορία, όχι τη σέλφι

Ιδού τα πράγματα προς τα οποία θα έλεγα σε έναν φίλο να περπατήσει, σε κάθε πτέρυγα, σε μια πρώτη επίσκεψη. Τίποτα από αυτά δεν είναι πλήρης λίστα. Η πλήρης λίστα είναι ψέμα. Αυτά είναι τα αντικείμενα που θα σας δώσουν την καλή ιστορία.
Στην Ντενόν, ο διάδρομος της ιταλικής Αναγέννησης — η Μεγάλη Πινακοθήκη — είναι μια ευθεία γραμμή τετρακοσίων μέτρων με έναν Λεονάρντο σε κάθε άκρη. Περπατήστε την ολόκληρη. Ναι, περάστε από την αίθουσα της Μόνα Λίζα, αλλά μην παλέψετε για το μπροστινό κιγκλίδωμα. Κοιτάξτε τον Μπαλντασάρε Καστιλιόνε του Ραφαήλ στην επιστροφή, ένα πορτρέτο ενός ανθρώπου τόσο ήρεμου και τόσο ζωντανού που έκανε τον Ρέμπραντ να κλάψει τρεις αιώνες αργότερα. Ο Ρέμπραντ αγόρασε μια χαλκογραφία του σε δημοπρασία στο Άμστερνταμ το 1639 και μετά σχεδίασε το δικό του πρόσωπο στην ίδια στάση στο σημειωματάριό του. Είναι κάτι μπροστά στο οποίο μπορείτε να σταθείτε σε τρία μέτρα απόσταση χωρίς να ακούσετε κανέναν άλλον να μιλά γι’ αυτό.
Στη Συλλί, ο Κλέφτης με τον άσο καρό του Ζορζ ντε Λα Τουρ. Ένας μικρός πίνακας σε μια μικρή αίθουσα, συνήθως άδεια. Έναν νεαρό τον μαδάνε σε ένα τραπέζι χαρτοπαιξίας τρία άτομα που κοιτάζουν όλα το ένα το άλλο αντί για εκείνον. Ολόκληρος ο πίνακας είναι για το βλέμμα. Μόλις δείτε τη συνωμοσία των ματιών, δεν μπορείτε να την ξεδείτε. Ο Ντε Λα Τουρ ζωγράφιζε στο φως του κεριού τη δεκαετία του 1630 και ξεχάστηκε εντελώς επί τριακόσια χρόνια, ώσπου ένας ιστορικός τέχνης τον ανακάλυψε ξανά το 1915. Τα μισά μουσεία του κόσμου διαφωνούν σήμερα για την πιστοποίηση της μικρής του παραγωγής. Η Συλλί έχει δύο έργα του.
Στη Ρισελιέ, η Κεντήστρα του Βερμέερ. Έχει ύψος περίπου είκοσι τρία εκατοστά. Είναι ένας από τους μόνο δύο Βερμέερ σε ολόκληρο το Λούβρο. Συνήθως δεν θα υπάρχει κανείς μπροστά του. Σταθείτε πολύ κοντά. Οι κλωστές πάνω στο μαξιλάρι δεν είναι κλωστές — ο Βερμέερ τις ζωγράφισε ως κουκκίδες κίτρινου και κόκκινου χρώματος που το μάτι σας τις συνθέτει σε κλωστές όταν κάνετε ένα βήμα πίσω. Είναι ο μόνος πίνακας στο Λούβρο όπου το κόλπο είναι να κάνετε πίσω, και η μόνη αίθουσα αρκετά ήσυχη ώστε να αφήσετε το Chiaro να τελειώσει όσα έχει να πει γι’ αυτόν πριν προχωρήσετε.
Τα καλύτερα που έχει να δείτε το Λούβρο είναι αυτά που δεν αναγνωρίζετε
Αυτός είναι ο αντισυμβατικός ισχυρισμός και τον υποστηρίζω. Κάθε ένα από τα διάσημα αντικείμενα αυτού του μουσείου έχει φωτογραφηθεί εκατό εκατομμύρια φορές, έχετε δει αυτές τις φωτογραφίες σε όλη σας τη ζωή, και το να σταθείτε μπροστά στο αντικείμενο θα μοιάζει κυρίως με το να συναντάτε έναν διάσημο στην αίθουσα αναμονής ενός οδοντιάτρου: τον αναγνωρίζετε, δεν ξέρετε τι να πείτε, φεύγετε. Οι πίνακες και τα αντικείμενα που θα αλλάξουν πραγματικά τον τρόπο που βλέπετε θα είναι αυτά που δεν ήρθατε εδώ για να δείτε.
Ο Καθιστός Γραφέας, μια αιγυπτιακή μορφή από ασβεστόλιθο γύρω στο 2500 π.Χ., σας κοιτάζει πίσω με γυάλινα μάτια που τοποθετήθηκαν στις κόγχες του πριν από τεσσερισήμισι χιλιάδες χρόνια. Λειτουργούν ακόμα. Οι κόρες των ματιών του σας ακολουθούν σε όλη την αίθουσα. Κανείς δεν στέκεται μπροστά του.
Οι Φτερωτοί Ταύροι από το ανάκτορο του Σαργών Β΄, στην είσοδο της ασσυριακής πτέρυγας. Πέντε τόνοι ο καθένας. Πέντε πόδια ο καθένας — τέσσερα για να περπατά όταν τον βλέπεις από το πλάι, ένα επιπλέον ώστε από μπροστά να βλέπεις και πάλι τέσσερα. Το αστείο ενός βασιλιά της Εποχής του Σιδήρου με τη γεωμετρία της γλυπτικής. Πιο άδειο από τις αιγυπτιακές αίθουσες.
Η σαρκοφάγος των συζύγων από το Τσερβέτερι, ένα ετρουσκικό ζευγάρι από τερακότα γύρω στο 520 π.Χ., ξαπλωμένο σε ένα ανάκλιντρο, να χαμογελά ο ένας στον άλλον σαν να βρίσκονται σε δείπνο. Όλοι οι άλλοι βρίσκονται σε δείπνο, απέναντι από κάποιον, σε κάθε αιώνα από τότε. Θα σταθείτε μπροστά σε αυτό το αντικείμενο πέντε λεπτά και θα ξεχάσετε ότι είστε σε μουσείο.
Κανένα από αυτά δεν είναι στην επίσημη λίστα με τα «οπωσδήποτε». Όλα είναι πιο κοντά σε αυτό στο οποίο είναι πραγματικά καλό το Λούβρο.
Μια ακόμα προειδοποίηση για τη Μόνα Λίζα
Θα πάτε να τη δείτε έτσι κι αλλιώς. Δεν θα σας σταματήσω. Θα σας πω όμως πώς να το κάνετε ώστε να μην το μισήσετε.
Μην πάτε πρώτα. Πηγαίνετε τελευταία. Πλησιάστε την από την πλευρά της εξόδου του Σαλόν Καρρέ. Το πλήθος κυλά προς μία κατεύθυνση, και αν πάτε αντίθετα στο ρεύμα έχετε την αίθουσα μισοάδεια πίσω σας. Μην κάνετε ουρά για το κιγκλίδωμα. Σταθείτε στη γωνία δίπλα στον Άντρα με το γάντι του Τιτσιάνο και κοιτάξτε την πάνω από τα κεφάλια, που είναι έτσι κι αλλιώς ο τρόπος που προοριζόταν να τη βλέπει κανείς, από την άλλη άκρη μιας μεγάλης αίθουσας γεμάτης με άλλους πίνακες. Αφιερώστε δύο λεπτά. Προχωρήστε. Είναι ένα σχετικά μικρό ελαιογραφημένο πορτρέτο γύρω στο 1503 που έγινε διάσημο επειδή κάποιος το έκλεψε το 1911. Μόλις μάθετε την ιστορία, το πλήθος γίνεται το νόημα. Ήρθατε να δείτε αυτό που ήρθαν να δουν όλοι οι άλλοι, και αυτό που ήρθαν να δουν όλοι οι άλλοι είναι όλοι οι άλλοι.
Όταν βγείτε
Φύγετε από το Καρουζέλ. Ανεβείτε στο χαλίκι του Κήπου του Κεραμεικού και καθίστε σε μία από τις πράσινες καρέκλες. Τα καλύτερα που έχει να δείτε το Λούβρο σχεδόν ποτέ δεν είναι στη λίστα, γιατί η λίστα είναι μια αντίδραση πανικού σε ένα κτίριο πολύ μεγάλο για να χωρέσει σε μία επίσκεψη. Την επόμενη φορά διαλέξτε μια πτέρυγα. Περπατήστε πιο αργά. Κοιτάξτε όσα δεν κοιτάζει κανείς άλλος.