
Mayıs 1887’de, Louvre’un nehrin karşı yakasında, Quai Malaquais’deki küçük bir müzayede salonunda, Fransız Üçüncü Cumhuriyeti taç mücevherlerini sattı. On yedi günlük açık artırma. Yaklaşık 77.000 tek tek taş. İmparatoriçe Eugénie’nin büyük elmas kolyeleri, Marie Antoinette’in incileri, Bourbon kraliçelerinin zümrüt işlemeli taçları, Napolyon dönemi yıldızları, sıra taşlı kolyeler, diademler. Hepsi gitti. New York’lu kuyumculara, Londralı tüccarlara, Hint prenslerine, bir Osmanlı paşasına, bir Rus grandüküne gitti. Ayın sonunda, Fransız hükümdarlarını dört yüz yıl boyunca taçlandıran şeyin büyük kısmı parçalanmış, yeniden işlenmiş ve üç kıtaya dağılmıştı.
Bugün görebileceğiniz Louvre Müzesi mücevherleri, o açık artırmanın geride bıraktıkları. Bir düzine kadar parça. Cumhuriyetin satmaya kıyamadıkları. Sağlam bir argümanı olan bir küratörün son anda kurtarmayı başardıkları. Bir de, tedirgin bir parlamentonun bırakılamayacak kadar ünlü olduğuna karar verdiği ve açık artırma yasasının kendisinde adlarıyla ayrılmış üç büyük tarihî elmas.
Galerie d’Apollon’un küçük olmasının nedeni bu. Koleksiyon eskiden bir kasayı dolduruyordu. Şimdi tek bir uzun salona sığıyor ve salon size bir cumhuriyetin devirdiği şeyin sembolleriyle ne yaptığının hikâyesini anlatıyor.
Fransa kendi tacını neden sattı
Üçüncü Cumhuriyet, III. Napolyon’un imparatorluğunun Sedan Muharebesi’nde çökmesinin ardından 1870’te kuruldu. Seksen yıl içinde dördüncü Fransız cumhuriyeti denemesiydi (ilk üçü yeni bir imparatorla ya da geri getirilen bir kralla sona ermişti) ve yeni hükümet dördüncüsünün de öyle biteceğinden gerçekten endişeliydi. Sürgünde hâlâ üç kraliyet tahtı talipçisi vardı; her birinin Fransa içinde bir hizbi vardı ve her biri doğru anı bekliyordu.
Taç mücevherleri tehlikeliydi. Servet olarak değil. Sembol olarak. Bir taç giyme töreninde takılmış bir taç, bir süreklilik kanıtıydı: Bakın, Fransa’nın her zaman kralları oldu, işte taktıkları taşlar. Krallık yanlıları bir gün geri dönerse o taşlara ihtiyaçları olacaktı. Bir taht talipçisi kendini sahte camla taçlandıramaz.
Cumhuriyetin on beş yıllık tartışmanın ardından vardığı cevap, sürekliliği bilerek kırmaktı. Mücevherleri sat, yurt dışına dağıt, koleksiyoncular onları yeniden kessin, yeniden işlesin; böylece geri getirilecek bir taç giyme takımı kalmasın. Benjamin Raspail adlı bir avukat yasayı 1882’de hazırladı. Yasa 1886’da kabul edildi. Açık artırma 1887’de geldi. Satışı izleyen bir Reuters muhabiri, son diademin Paris’teki küçük bir dairenin değerinden daha aza bir Amerikalı tüccara satıldığını yazdı.
Üç elmas satıştan muaf tutuldu, çünkü parlamento son oylamada onların adlarını yasa tasarısına ekledi. Régent, Sancy ve Hortensia. Her birinin tarihi Fransa’yla o kadar iç içeydi ki muafiyet sözlü oylamayla geçti. Bu üç taş hâlâ Louvre’da.
Régent, Sancy ve Hortensia
Régent, Galerie d’Apollon’a girdiğinizde gördüğünüz ilk şey. Yüz kırk karat, ceviz büyüklüğünde, yastık kesimli, kusursuz berraklıkta bir elmas. Hindistan’da 1698 civarında bir köle tarafından çıkarıldı; Fransız kuyumcuların anlattığı ve doğru da olabilecek hikâyeye göre köle, onu madenden kaçırmak için kendi baldırını yarıp yaranın içine sakladı. Taşı kendine alan bir gemi kaptanı tarafından bir meyhanede öldürüldü. Kaptan onu Madras’ta bin sterline sattı. Alıcı, Madras’ın İngiliz valisi ve müstakbel bir başbakanın dedesi Thomas Pitt, onu Londra’da iki yıl boyunca kestirip küçülttü ve Fransa Naibi (Régent) Orléans Dükü Philippe’e bugünkü yaklaşık üç milyon dolar karşılığında sattı. Adını da böyle aldı.
XV. Louis onu taç giyme töreninde taktı. XVI. Louis kendi töreninde. Marie Antoinette bir kez, siyah kadife bir şapkaya işletip. Napolyon kendi taç giyme töreninde onu bir taca değil, kılıcının kabzasına işletti, çünkü fatihlerin taktığı şey kılıçtır. Düşüşünden sonra Berlinli bir bankerden alınan bir borç için teminat olarak kullanıldı. Fransa onu geri satın aldı. Devrim sırasında çalındı ve altı ay sonra Marais’de bir binanın arkasına kazılmış bir çukurda bulundu. 1887 açık artırmasından kurtuldu, çünkü o zamana kadar cumhuriyetçiler bile Régent’ın özel bir varlık değil, ulusal bir nesne olduğu konusunda hemfikirdi.
Sancy aynı vitrinde, onun arkasında. Elli beş karat, armut biçimli; o kadar eski bir kesimi var ki özgün biçimlendirilmesini kimse tarihleyemiyor: kesinlikle 15. yüzyıl, belki daha erken, belki Hint işi. Burgonya Dükü Cesur Charles’a aitti ve 1477’de bir savaş alanında onu kaybetti. Bir İsviçreli paralı asker onu buldu ve bir rahibe bir floriniye sattı. Oradan bir Portekiz kralının, Nicolas de Sancy adlı bir Fransız diplomatın (adı buradan geliyor), İngiltere Kraliçesi I. Elizabeth’in, XIV. Louis’nin ve birbirini izleyen üç İngiliz taç kuyumcusunun elinden geçti; ardından 1865’te Rus bir sanayici ailesi onu satın aldı ve Fransa onu 1978’de onların torunlarından geri aldı. 20. yüzyılın büyük kısmını New York’ta bir kasada geçirdi. Louvre onu 1992’de sergiye koydu.
Hortensia daha küçük olanı. Yirmi karat, şeftali pembesi; adını Napolyon’un üvey kızı ve oğlu Louis-Napoléon aracılığıyla III. Napolyon’un annesi olacak Hortense de Beauharnais’den alıyor. Hindistan’da çıkarıldı, 1678’de XIV. Louis tarafından satın alındı, XV. Louis’nin ceketinin omuz düğümünde takıldı, Régent ile aynı devrim hırsızlığında çalındı, Marais’deki aynı çukurdan çıkarıldı, 1804’te Napolyon’un imparatorluk tacına işlendi ve onun düşüşünden sonra Bourbonlar tarafından yeniden işlendi. Kırk yıl boyunca, her hükümet değişikliğinde bir taçtan sökülüp bir başkasına sıkıştırılan, üzüm tanesi büyüklüğünde pembe bir elmas.
Cumhuriyetin satamayacağına karar verdiği üç elmas bunlar. Gördüğünüz geri kalan her şey artakalan.
Takımdan geriye kalanlar
Louvre Müzesi’nin ünlü heykelleri, Denon kanadının merdivenlerinin yanına sıkışmış küçük Galerie d’Apollon’u gölgede bırakma eğiliminde ve ziyaretçilerin çoğu hiç yavaşlamadan içinden geçip gidiyor. Bu bir hata. Yavaşlayın. Nelere bakmanız gerektiği şöyle.
İmparatoriçe Eugénie’nin tacı. Altın, elmas, zümrüt; 1855’te III. Napolyon’un eşi için yapılmış. Cumhuriyetin parçalamadığı tek imparatorluk tacı; kısmen de o kadar pahalıya yapılmıştı ki Louvre’un 1887’deki müdürü maliye bakanlığına yazdığı bir mektupta yalnızca işçiliğin taşlardan daha değerli olduğunu savundu. Mektup işe yaradı. Taç kaldı.
Napolyon’un ikinci eşi İmparatoriçe Marie-Louise’in tacı. Aslen zümrütlerle işlenmişti, ama zümrütlerin hepsi 1953’te Avusturyalı bir mirasçı tarafından sökülüp kuyumcu Van Cleef & Arpels’e satıldı. Louvre boş yuvayı 1992’de geri satın aldı ve küratörlerin fotoğraflardan yola çıkarak yapabildiğinin en iyisi olan İran turkuazıyla yeniden işletti. Neye baktığınızı biliyorsanız tacın önündeki taşlarla arkasındakiler arasındaki renk farkını görebilirsiniz: Öndekiler eski zümrütlere göre eşleştirilmiş, arkadakiler daha gevşek bir uyum.
Marie Antoinette’in kızı Duchesse d’Angoulême için yapılmış bir diadem ve bir kolye; düşes annesinden, babasından, amcasından, kocasından ve Fransa’nın sahip olduğu bütün monarşik sistemlerden uzun yaşadı ve 1851’de bir Sloven şatosunda sürgünde öldü. Takım, 1887 açık artırmasından son anda Apollon Galerisi’nin küratörü Germain Bapst tarafından kurtarıldı; Bapst bizzat maliye bakanına gitti ve düşesin mücevherlerinin koleksiyondaki tarihî açıdan en yüklü parçalar olduğunu savundu. Kazandı. Hâlâ oradalar.
Son Bourbon kralı X. Charles’ın kabzası yüzlerce küçük elmasla işlenmiş kılıcı. 1830 Temmuz Devrimi sırasında tahttan çekildi ve İskoçya’ya sürgüne gitti. Kılıç geride kaldı, depoya kaldırıldı, İkinci İmparatorluk’tan, Komün’den ve açık artırmadan sağ çıktı; şimdi galerinin sol duvarındaki bir vitrinde duruyor. Genellikle kimse ona bakmıyor.
Bir de Eugénie’nin sarayı için yapılmış ve 1970’lerle 1980’lerde özel koleksiyonculardan geri alınan bir avuç 19. yüzyıl sonu parçası; o dönemde Louvre sessizce her şeyi satmanın bir hata olduğuna karar verdi ve cumhuriyetin hatalarını koleksiyoncu fiyatlarına geri satın almaya başladı.
Kalabalığı yukarıdaki ünlü Louvre heykeli çekiyor
Ziyaretçilerin çoğu Denon kanadına kartpostallarda gördükleri ünlü Louvre heykelleri, Milos Venüsü ya da Semadirek Nike’si için geliyor ve mücevherlere hiç sapmıyor. Saparsanız yirmi dakika ayırın. Galerie d’Apollon’da vitrinler kadar tavan ve zemin de önemli. Tavanı 1661’den itibaren Charles Le Brun boyadı; XIV. Louis Versailles’ı inşa etmeye karar verince yarım kaldı ve sonunda 1851’de, Delacroix’nın Piton yılanını öldüren Apollon’u gösteren orta panosuyla tamamlandı: Apollon Güneş Kral’ın yerine, yılan ise salonun hamisinin en çok yenilmesini istediği şeyin yerine. Parke zemin altı farklı tropik ağaçla kakılmış. Süslemenin ölçeği, kraliyet mücevherleriyle dolu bir kasaya denk düşmesi için düşünülmüştü. Cumhuriyet kasayı boşalttı. Salona tavanı kaldı.
İlginç bilgiler versiyonu
İnsanlar Google’da Louvre müzesi hakkında bilgiler arıyor ve aynı on iki maddeyle dönüyor: Bina eskiden bir kaleydi, Piramit tartışmalıydı, Mona Lisa 1911’de çalındı, dünyanın en çok ziyaret edilen müzesi. Fransa’nın krallığın geri gelmesini önlemek için 1887’de kendi taç mücevherlerini açık artırmayla sattığı bilgisi bu listeye neredeyse hiç girmiyor. Bu, müzenin barındırdığı siyasi açıdan en yüklü sanat tarihi parçası ve ziyaretçilerin çoğunun Mona Lisa’ya giderken önünden geçip gittiği bir salonda, gözler önünde saklanıyor.
Galerie d’Apollon’un küratörü Germain Bapst hayatının sonunda anılarını yazdığında açık artırmayı “kariyerimin en hüzünlü ayı ve bir cumhuriyetin ne olduğunu anladığım ay” olarak andı. On beş yıl boyunca onu durdurmaya çalışmıştı. Satışa çıkanların belki yirmide birini kurtarmakta kısmen başarılı oldu. Bugün vitrinlerde gördüğünüz her şey, Bapst’ın ve onun gibi iki üç kişinin açık artırmadan çekip almayı başardıkları.
Nelere bakmalı
Denon kanadından girin. Daru merdiveninin tepesinde sola dönün. Galerie d’Apollon, boyalı tavanlı uzun salon. En uçtan, Régent’tan başlayın. Kapıya doğru geri gelin. Her parçanın altındaki küçük etiketleri okuyun ve edinim tarihlerine bakın: “1976’da satın alındı” ya da “1992’de satın alındı” yazanlar geri alınanlar; cumhuriyetin satıp bir yüzyıl sonra yeniden satın aldığı parçalar. Etiketler parçayı hangi koleksiyoncunun geri sattığını ya da kaça sattığını söylemeyecek. Chiaro söyleyecek.
Vitrinlerde hâlâ duran her parça, cumhuriyetin kendi geçmişi hakkında verdiği bir karar. Açık artırma kolay olan karardı. Kurtarılanlar ise tartışmanın kendisi.