Przejdź do treści

Klejnoty w Luwrze to to, czego Francja nie sprzedała

Opublikowano: • 8 min czytania

Louis-Léopold Boilly, Publiczność oglądająca Koronację Davida w Luwrze (1810): tłum w strojach empire zgromadzony pod ogromnym obrazem Davida przedstawiającym koronację Napoleona.

W maju 1887 roku, w niewielkiej sali aukcyjnej przy Quai Malaquais, po drugiej stronie rzeki naprzeciw Luwru, III Republika Francuska wyprzedała swoje klejnoty koronne. Siedemnaście dni aukcji. Około 77 000 pojedynczych kamieni. Wielkie diamentowe naszyjniki cesarzowej Eugenii, perły Marii Antoniny, tiary ze szmaragdami królowych z dynastii Burbonów, napoleońskie gwiazdy, naszyjniki rivière, diademy. Poszło wszystko. Trafiło do nowojorskich jubilerów, londyńskich marszandów, indyjskich książąt, osmańskiego paszy, rosyjskiego wielkiego księcia. Pod koniec miesiąca większość tego, co przez czterysta lat koronowało francuskich monarchów, została rozbita, przeoprawiona i rozproszona po trzech kontynentach.

Klejnoty, które możesz dziś zobaczyć w Luwrze, to to, co zostawiła ta aukcja. Kilkanaście przedmiotów. Te, których republika nie potrafiła się zmusić sprzedać. Te, które kustosz z dobrym argumentem zdołał ocalić w ostatniej chwili. I trzy wielkie historyczne diamenty, wyłączone z aukcji z nazwy w samej ustawie, bo zdenerwowany parlament uznał, że są zbyt sławne, by je oddać.

Dlatego Galerie d’Apollon jest niewielka. Kolekcja zajmowała kiedyś cały skarbiec. Teraz mieści się w jednej długiej sali, a ta sala opowiada historię tego, co republika robi z symbolami ustroju, który obaliła.

Dlaczego Francja sprzedała własną koronę

III Republika powstała w 1870 roku, po upadku cesarstwa Napoleona III w bitwie pod Sedanem. Była czwartą w ciągu osiemdziesięciu lat próbą stworzenia republiki francuskiej – trzy pierwsze skończyły się nowym cesarzem albo przywróconym królem – a nowy rząd naprawdę się obawiał, że czwarta skończy się tak samo. Na wygnaniu wciąż przebywało trzech pretendentów do tronu, każdy z własnym stronnictwem we Francji, każdy czekający na swoją chwilę.

Klejnoty koronne były niebezpieczne. Nie jako bogactwo. Jako symbole. Tiara noszona podczas koronacji była dowodem ciągłości: patrzcie, Francja zawsze miała królów, oto kamienie, które nosili. Gdyby rojaliści kiedyś wrócili, potrzebowaliby tych kamieni. Pretendent nie może się koronować imitacją ze strasu.

Odpowiedź, do jakiej republika doszła po piętnastu latach sporów, polegała na celowym zerwaniu tej ciągłości. Sprzedać klejnoty, rozproszyć je za granicą, pozwolić kolekcjonerom je przeszlifować i przeoprawić, a nie będzie już żadnego koronacyjnego kompletu do przywrócenia. Prawnik Benjamin Raspail przygotował projekt ustawy w 1882 roku. Uchwalono ją w 1886 roku. Aukcja odbyła się w 1887 roku. Korespondent Reutera, który obserwował sprzedaż, napisał, że ostatni diadem poszedł pod młotek do amerykańskiego marszanda za mniej, niż wynosiła wartość niewielkiego paryskiego mieszkania.

Trzy diamenty wyłączono ze sprzedaży, bo parlament w ostatnim głosowaniu dopisał ich nazwy do ustawy. Regent, Sancy i Hortensja. Historia każdego z nich była tak spleciona z Francją, że wyłączenie przeszło przez aklamację. Te trzy kamienie wciąż są w Luwrze.

Regent, Sancy i Hortensja

Regent to pierwsze, co widzisz po wejściu do Galerie d’Apollon. Sto czterdzieści karatów, diament w szlifie poduszkowym wielkości orzecha włoskiego, idealnej czystości. Wydobyto go w Indiach około 1698 roku, a niewolnik, który go znalazł – według historii opowiadanej przez francuskich jubilerów, być może prawdziwej – rozciął sobie udo i ukrył kamień w ranie, żeby wynieść go z kopalni. Zabił go w tawernie kapitan statku, który zabrał kamień dla siebie. Kapitan sprzedał go w Madrasie za tysiąc funtów. Kupiec, Thomas Pitt, brytyjski gubernator Madrasu i dziadek przyszłego premiera, przez dwa lata szlifował go w Londynie, a potem odsprzedał regentowi Francji, Filipowi Orleańskiemu, za równowartość mniej więcej trzech milionów dolarów w dzisiejszych pieniądzach. Stąd jego nazwa.

Nosił go Ludwik XV podczas swojej koronacji. Ludwik XVI podczas swojej. Maria Antonina, raz, osadzony w czarnym aksamitnym kapeluszu. Napoleon podczas swojej koronacji kazał go osadzić w rękojeści miecza, a nie w koronie, bo miecz to coś, co noszą zdobywcy. Po jego upadku diament posłużył jako zabezpieczenie pożyczki u berlińskiego bankiera. Francja go odkupiła. Ukradziono go w czasie rewolucji i odzyskano pół roku później z dołu wykopanego za budynkiem w Marais. Przetrwał aukcję z 1887 roku, bo wtedy nawet republikanie zgadzali się, że Regent jest obiektem narodowym, a nie prywatnym majątkiem.

Sancy leży za nim w tej samej gablocie. Pięćdziesiąt pięć karatów, w kształcie gruszki, oszlifowany tak dawno, że nikt nie potrafi datować jego pierwotnego kształtu – na pewno XV wiek, może wcześniej, może w Indiach. Należał do Karola Zuchwałego, księcia Burgundii, który zgubił go na polu bitwy w 1477 roku. Szwajcarski najemnik znalazł go i sprzedał księdzu za florena. Potem przechodził przez ręce portugalskiego króla, francuskiego dyplomaty Nicolasa de Sancy (stąd nazwa), królowej Anglii Elżbiety I, Ludwika XIV i trzech kolejnych brytyjskich jubilerów koronnych, zanim w 1865 roku kupiła go rosyjska rodzina przemysłowców, a w 1978 roku Francja odkupiła go od ich potomków. Większość XX wieku spędził w skarbcu w Nowym Jorku. Luwr wystawił go w 1992 roku.

Hortensja jest najmniejsza. Dwadzieścia karatów, brzoskwiniowo-różowa, nazwana na cześć Hortensji de Beauharnais – pasierbicy Napoleona i, przez syna Ludwika Napoleona, matki przyszłego Napoleona III. Wydobyta w Indiach, kupiona przez Ludwika XIV w 1678 roku, noszona w naramiennym węźle surduta Ludwika XV, skradziona podczas tej samej rewolucyjnej kradzieży co Regent, odzyskana z tego samego dołu w Marais, osadzona w koronie cesarskiej Napoleona w 1804 roku i przeoprawiona ponownie przez Burbonów po jego upadku. Różowy diament wielkości winogrona, który przez czterdzieści lat wyłamywano z jednej korony i wciskano w drugą za każdym razem, gdy zmieniał się rząd.

To są trzy diamenty, których republika uznała, że nie może sprzedać. Cała reszta tego, co widzisz, to pozostałości.

Co zostało z kompletu

Słynne posągi i rzeźby Luwru zwykle przyćmiewają Galerie d’Apollon, która jest niewielka i schowana przy schodach skrzydła Denon, a większość zwiedzających przechodzi przez nią, nie zwalniając. To błąd. Zwolnij. Oto na co patrzeć.

Korona cesarzowej Eugenii. Złoto, diamenty, szmaragdy, wykonana w 1855 roku dla żony Napoleona III. To jedyna korona cesarska, której republika nie rozbiła, po części dlatego, że wykonano ją tak kosztownie, że dyrektor Luwru w 1887 roku dowodził w liście do ministerstwa finansów, że sama robocizna jest warta więcej niż kamienie. List zadziałał. Korona została.

Tiara cesarzowej Marii Ludwiki, drugiej żony Napoleona. Pierwotnie osadzono w niej szmaragdy, ale w 1953 roku austriacki spadkobierca wyłamał je wszystkie i sprzedał jubilerom z Van Cleef and Arpels. Luwr odkupił pustą oprawę w 1992 roku i osadził w niej perskie turkusy, co było najlepszym, co kustosze mogli zrobić na podstawie fotografii. Jeśli wiesz, na co patrzysz, zobaczysz różnicę koloru między kamieniami z przodu tiary a tymi z tyłu – przednie dobrano do dawnych szmaragdów, tylne pasują luźniej.

Diadem i naszyjnik wykonane dla księżnej d’Angoulême, córki Marii Antoniny, która przeżyła matkę, ojca, stryja, męża i każdy ustrój monarchiczny, jaki miała Francja, zanim zmarła na wygnaniu na zamku w Słowenii w 1851 roku. Komplet ocalił z aukcji w 1887 roku w ostatniej chwili kustosz Galerii Apollina, Germain Bapst, który osobiście poszedł do ministra finansów i przekonywał, że klejnoty księżnej to najbardziej naładowane historią przedmioty w kolekcji. Wygrał. Wciąż tam są.

Miecz Karola X, ostatniego króla z dynastii Burbonów, z rękojeścią wysadzaną setkami małych diamentów. Karol abdykował podczas rewolucji lipcowej w 1830 roku i wyjechał na wygnanie do Szkocji. Miecz został, trafił do magazynu, przetrwał II Cesarstwo, przetrwał Komunę, przetrwał aukcję i dziś leży w gablocie na lewej ścianie galerii. Zwykle nikt na niego nie patrzy.

I garść późnodziewiętnastowiecznych przedmiotów wykonanych dla dworu Eugenii, odkupionych od prywatnych kolekcjonerów w latach 70. i 80. XX wieku, kiedy Luwr po cichu uznał, że sprzedanie wszystkiego było błędem, i zaczął odkupywać błędy republiki po cenach kolekcjonerskich.

Tłum przyciągają słynne rzeźby Luwru piętro wyżej

Większość zwiedzających przychodzi do skrzydła Denon dla Wenus z Milo albo Nike z Samotraki – słynnych rzeźb Luwru, które trafiają na pocztówki – i nigdy nie zbacza do klejnotów. Jeśli zboczysz, zarezerwuj dwadzieścia minut. W Galerie d’Apollon liczą się sklepienie i posadzka tak samo jak gabloty. Sklepienie zaczął malować Charles Le Brun w 1661 roku, zostawił je niedokończone, gdy Ludwik XIV postanowił zbudować Wersal, a ukończono je dopiero w 1851 roku centralnym panelem Delacroix przedstawiającym Apollina zabijającego węża Pytona – Apollo zastępuje tu Króla Słońce, a wąż wszystko, co fundator sali najbardziej chciał widzieć pokonanym. Parkiet jest intarsjowany sześcioma różnymi gatunkami drewna tropikalnego. Skala dekoracji miała odpowiadać skarbcowi pełnemu królewskich klejnotów. Republika opróżniła skarbiec. Sali zostało sklepienie.

Wersja z ciekawostkami

Ludzie wpisują w Google ciekawostki o Luwrze i dostają te same dwanaście punktów: budynek był kiedyś twierdzą, Piramida budziła kontrowersje, Mona Lisę ukradziono w 1911 roku, to najczęściej odwiedzane muzeum na świecie. To, że Francja w 1887 roku wystawiła na aukcję własne klejnoty koronne, żeby zapobiec restauracji monarchii, prawie nigdy nie trafia na tę listę. To najbardziej naładowany politycznie fragment historii sztuki, jaki kryje muzeum, i ukrywa się na widoku, w sali, obok której większość zwiedzających przechodzi w drodze do Mony Lisy.

Kiedy kustosz Galerie d’Apollon, Germain Bapst, pisał pod koniec życia wspomnienia, nazwał aukcję „najsmutniejszym miesiącem mojej kariery i miesiącem, w którym zrozumiałem, czym jest republika”. Przez piętnaście lat próbował ją powstrzymać. Udało mu się częściowo: ocalił może jedną dwudziestą tego, co wystawiono na sprzedaż. Wszystko, co widzisz dziś w gablotach, to to, co Bapst i dwóch czy trzech podobnych mu ludzi zdołało ściągnąć z licytacji.

Na co zwrócić uwagę

Wejdź od strony skrzydła Denon. Na szczycie schodów Daru skręć w lewo. Galerie d’Apollon to długa sala z malowanym sklepieniem. Zacznij od drugiego końca, od Regenta. Wracaj w stronę drzwi. Czytaj małe podpisy pod każdym przedmiotem i szukaj dat nabycia – te z napisem „zakupiono w 1976” albo „zakupiono w 1992” to odkupione przedmioty, które republika sprzedała, a sto lat później kupiła ponownie. Podpisy nie powiedzą ci, który kolekcjoner odsprzedał przedmiot ani za ile. Chiaro powie.

Każdy przedmiot, który wciąż leży w gablotach, to decyzja, jaką republika podjęła w sprawie własnej przeszłości. Aukcja była łatwiejszą decyzją. Ocalenia były argumentem.