
Το πρώτο πράγμα που κανείς δεν σας λέει για την αίθουσα της Μόνα Λίζα στο Μουσείο του Λούβρου είναι ότι δεν θα μείνετε ποτέ μόνοι μαζί της, καμία στιγμή όσο το μουσείο είναι ανοιχτό. Υπάρχει κόσμος μπροστά της στις 9:02 το πρωί μιας Τετάρτης του Φεβρουαρίου. Υπάρχει κόσμος μπροστά της στις 5:55 το απόγευμα μιας Κυριακής του Αυγούστου. Η ουρά στο Σαλόν Καρέ δεν σταματά. Λυγίζει και ανακατανέμεται ανάλογα με την ώρα, αλλά δεν σταματά.
Το δεύτερο πράγμα που κανείς δεν σας λέει είναι ότι η αίθουσα όπου κρέμεται είναι ένα από τα πιο εχθρικά περιβάλλοντα θέασης σε οποιοδήποτε μεγάλο μουσείο της Ευρώπης. Αλεξίσφαιρο τζάμι. Ένα ξύλινο κιγκλίδωμα ολόκληρα δύο μέτρα από τον πίνακα. Μια φάλαγγα φυλάκων που κατευθύνει την κίνηση σαν υπάλληλοι σε πύλη αεροδρομίου. Το πλήθος που πιέζει προς τα εμπρός και από τις δύο πλευρές. Θα έχετε, κατά μέσο όρο, εξήντα έως ενενήντα δευτερόλεπτα στην πρώτη γραμμή πριν η κοινωνική πίεση από όσους είναι πίσω σας αρχίσει να κάνει την παραμονή σας να μοιάζει αγένεια. Εξήντα έως ενενήντα δευτερόλεπτα δεν είναι πολύς χρόνος για να αφομοιώσετε τον πιο διάσημο πίνακα του κόσμου. Βοηθά να ξέρετε τι ψάχνετε πριν φτάσετε, ή να έχετε το Chiaro να σας αφηγείται τα τρία πράγματα που αξίζει να δείτε ενώ την κοιτάζετε, γιατί είναι αδύνατο να διαβάσετε την πινακίδα στον τοίχο από πέντε μέτρα πίσω μέσα από ένα δάσος από κινητά.
Πού βρίσκεται η Μόνα Λίζα στο Λούβρο
Ορίστε η πιο απλή απάντηση στο ερώτημα της θέσης μέσα στο μουσείο: βρίσκεται στον πρώτο όροφο της πτέρυγας Ντενόν, σε μια αίθουσα που λέγεται Σαλ ντε Ζετά, στην οποία φτάνετε μέσω της Μεγάλης Πινακοθήκης. Το Λούβρο έχει τρεις κύριες εισόδους (από την Πυραμίδα, από το εμπορικό κέντρο Καρουζέλ και από την Πορτ ντε Λιόν) και καθεμία σας οδηγεί σε έναν υπόγειο χώρο έκδοσης εισιτηρίων από τον οποίο διαλέγετε μία από τις τρεις πτέρυγες. Για να φτάσετε στη Μόνα Λίζα θέλετε την Ντενόν. Ακολουθήστε τις πινακίδες για την ιταλική ζωγραφική. Θα ανεβείτε μια σκάλα, θα περάσετε το γλυπτό του Κανόβα με τον Έρωτα και την Ψυχή και θα μπείτε στη Μεγάλη Πινακοθήκη, και από εκεί οι πινακίδες αναλαμβάνουν εντελώς. Δεν υπάρχει καμία διαδρομή που να μην είναι σημαδεμένη. Τα βέλη υποθέτουν ότι ήρθατε γι’ αυτήν. Οι περισσότεροι γι’ αυτήν ήρθαν.
Η διαδρομή ως εκείνη μετράει εξαιτίας όσων συμβαίνουν στον δρόμο. Η Μεγάλη Πινακοθήκη είναι ένας διάδρομος τετρακοσίων μέτρων με ιταλικά αριστουργήματα: Λεονάρντο, Ραφαήλ, Τιτσιάνο, Καραβάτζο. Αν τον περπατήσετε χωρίς να σταματήσετε, θα τον έχετε διασχίσει σε πέντε λεπτά και θα φτάσετε στη Σαλ ντε Ζετά ακόμα ξεκούραστοι. Αν κοιτάξετε πραγματικά τους πίνακες, η Μεγάλη Πινακοθήκη μπορεί να σας φάει δύο ώρες πριν καν φτάσετε σε αυτήν. Αυτό είναι το παράδοξο: η διαδρομή ως τον πίνακα είναι, κατά κάποιον τρόπο, πιο ανταποδοτική από τον ίδιο τον πίνακα, γιατί στη διαδρομή μπορείτε πραγματικά να σταθείτε μπροστά στην τέχνη.

Τι σχεδιάστηκε να κάνει η αίθουσα
Η Σαλ ντε Ζετά ανακαινίστηκε το 2005 με κόστος 4,8 εκατομμύρια ευρώ ειδικά για να διαχειρίζεται τα πλήθη που έρχονται να τη δουν. Πριν από την ανακαίνιση, κρεμόταν σε μια κολόνα στη μέση της αίθουσας. Ο κόσμος έκανε κύκλους γύρω της. Το πλήθος μπλοκάριζε. Ήταν χάος. Ο νέος σχεδιασμός τη μετέφερε στον δικό της τοίχο, έσπρωξε πιο πίσω το κιγκλίδωμα, τοποθέτησε νέο τζάμι και κρέμασε τον Γάμο στην Κανά του Βερονέζε στον τοίχο ακριβώς απέναντί της: τον μεγαλύτερο πίνακα του Λούβρου και, όχι τυχαία, ένα έργο αρκετά μεγαλειώδες ώστε ο κόσμος υποτίθεται ότι θα το κοίταζε όσο περίμενε.
Δεν πέτυχε. Ο κόσμος στη Σαλ ντε Ζετά δεν κοιτάζει τον Βερονέζε. Κοιτάζει τη Μόνα Λίζα και μετά κοιτάζει ο ένας τα κινητά του άλλου, και όταν ο φύλακας του κάνει νόημα να προχωρήσει, γυρίζει και φεύγει χωρίς να στρίψει το κεφάλι. Ο Γάμος στην Κανά είναι ο πίνακας με τη μεγαλύτερη προσέλευση που αγνοείται στην ιστορία της τέχνης. Η αίθουσα σχεδιάστηκε για να λύσει ένα κυκλοφοριακό πρόβλημα, και αυτό που αποκάλυψε αντί γι’ αυτό είναι ότι η κίνηση είναι αυτό για το οποίο ήρθε ο κόσμος.
Ένα κόλπο: αν θέλετε να δείτε σωστά τον Βερονέζε, πλησιάστε την αίθουσα από την αντίθετη κατεύθυνση. Περάστε πρώτα από τη γαλλική ζωγραφική, μπείτε στη Σαλ ντε Ζετά από το νότιο άκρο, και θα βρεθείτε μπροστά στον Γάμο στην Κανά με την πλάτη στην ουρά. Σχεδόν κανείς δεν το κάνει. Θα έχετε έναν από τους πιο μεγαλειώδεις καμβάδες της Ευρώπης σχεδόν μόνο για εσάς, ενώ καμιά διακοσαριά άνθρωποι σπρώχνονται πίσω σας για να δουν κάτι μικρότερο.
Τα ενενήντα δευτερόλεπτα στην πρώτη γραμμή
Ορίστε τι να κάνετε όταν έρθει η σειρά σας.
Μην ξεκινήσετε από τα μάτια της. Όλοι ξεκινούν από τα μάτια της. Τα μάτια της είναι το πιο φωτογραφημένο χαρακτηριστικό οποιουδήποτε προσώπου στη γη και θα σας δώσουν πίσω ακριβώς ό,τι ήδη ξέρετε. Ξεκινήστε από τα χέρια της. Είναι σταυρωμένα στην ποδιά της, το ένα ακουμπισμένο πάνω στο άλλο, και είναι ζωγραφισμένα με μια ακινησία που σχεδόν τίποτα στην προσωπογραφία δεν φτάνει. Ο Λεονάρντο ήταν ο πρώτος ζωγράφος που κατάλαβε ότι ένα χέρι σε ανάπαυση είναι κι αυτό πορτρέτο, και αυτά τα συγκεκριμένα χέρια (ήρεμα, χωρίς δαχτυλίδια, τοποθετημένα με αβίαστη χάρη) είναι εκεί όπου κατοικεί η διάθεση ολόκληρου του πίνακα.
Μετά κοιτάξτε το πέπλο. Είναι τόσο λεπτό που βλέπετε τη γραμμή των μαλλιών της μέσα από αυτό. Το φως πέφτει πάνω του όπως πέφτει το φως σε πραγματικό ύφασμα, όχι όπως πέφτει σε ζωγραφισμένο ύφασμα. Αυτό είναι το χαρακτηριστικό τέχνασμα του Λεονάρντο, το σφουμάτο, μια αναγεννησιακή λέξη για τις απαλές, καπνώδεις μεταβάσεις ανάμεσα στο φως και το σκοτάδι που πέρασε τη ζωή του τελειοποιώντας. Στις αναπαραγωγές δεν φαίνεται. Από κοντά, στα ενενήντα δευτερόλεπτα που έχετε, είναι αυτό που θα θυμάστε.
Μετά πηγαίνετε στο τοπίο. Το φόντο πίσω της δεν έχει κανένα γεωλογικό νόημα: ένας φιδωτός δρόμος, μια γέφυρα, ένα ποτάμι που κυλά σε δύο διαφορετικά ύψη αριστερά και δεξιά της. Είναι ένας κόσμος που επινόησε ο Λεονάρντο. Δεν ζωγράφιζε έναν τόπο· ζωγράφιζε την ιδέα ενός τόπου, με την ίδια φροντίδα που έδωσε στο πρόσωπο. Η μισή παραξενιά του πίνακα προέρχεται από το ότι δεν μπορείτε να καταλάβετε πού κάθεται. Κάπου ανάμεσα σε ένα μπαλκόνι και το τέλος του κόσμου.
Μόνο τότε κοιτάξτε το στόμα της. Θα σας μένουν περίπου είκοσι δευτερόλεπτα. Το στόμα είναι εκεί όπου κατοικεί η διάσημη αμφισημία, και θα σας δώσει ό,τι δίνει σε όλους: ένα χαμόγελο, ή κάτι που μοιάζει με χαμόγελο, που αλλάζει ανάλογα με το πού στέκεστε. Μεταφέρετε το βάρος σας στο αριστερό πόδι και μετά στο δεξί. Η έκφραση κινείται. Δεν είναι κόλπο των ματιών σας. Ο Λεονάρντο το έχτισε μέσα στο χρώμα, με την ίδια τεχνική που θολώνει τις άκρες του πέπλου: οι γωνίες του στόματός της διαλύονται στη σκιά, έτσι η περιφερειακή σας όραση, με την οποία διαβάζετε τις εκφράσεις, βλέπει διαφορετικό πρόσωπο από αυτό που βλέπει το ευθύ σας βλέμμα.
Ενενήντα δευτερόλεπτα. Αυτό είναι όλο. Χρησιμοποιήστε τα.

Πριν και μετά: η υπόλοιπη πτέρυγα Ντενόν
Ήρθατε στο Λούβρο γι’ αυτήν, αλλά απέχετε είκοσι λεπτά με τα πόδια από τα περισσότερα μεγάλα έργα του μουσείου, και θα μετανιώσετε αν τα παραλείψετε.
Πριν από αυτήν, στη Μεγάλη Πινακοθήκη, περάσατε από τέσσερα άλλα έργα του Λεονάρντο: την Παναγία των Βράχων, τον Άγιο Ιωάννη τον Βαπτιστή, την Ωραία Φερονιέρ και την Παναγία με το Βρέφος και την Αγία Άννα. Και τα τέσσερα κρέμονται ελεύθερα, χωρίς αλεξίσφαιρο τζάμι και χωρίς ουρά, και οποιοδήποτε από αυτά αξίζει περισσότερη από την προσοχή σας από όση θα σας επιτραπεί να δώσετε στη Μόνα Λίζα. Η Παναγία των Βράχων ειδικά είναι από τις πιο παράξενες εικόνες που έφτιαξε ποτέ ο Λεονάρντο: μια νυχτερινή σκηνή σε σπηλιά, με έναν άγγελο που δείχνει έναν μικρό Ιωάννη τον Βαπτιστή ενώ η Παναγία απλώνει το χέρι της σαν να πρόκειται να σηκώσει κάτι εύθραυστο.
Μετά από αυτήν, αν συνεχίσετε να περπατάτε, φτάνετε στους μεγάλους γαλλικούς ιστορικούς πίνακες: τη Στέψη του Ναπολέοντα του Νταβίντ, τη Σχεδία της Μέδουσας του Ζερικό, την Ελευθερία οδηγεί τον λαό του Ντελακρουά. Κρέμονται σε μια αίθουσα που μπορείτε να διασχίσετε σε τριάντα δευτερόλεπτα και στην οποία θα έπρεπε να περάσετε τουλάχιστον είκοσι λεπτά. Είναι τα αξιοθέατα του Λούβρου για τα οποία δεν ήρθατε και για τα οποία θα μιλάτε φεύγοντας.
Αν έχετε περισσότερο χρόνο, κατεβείτε στις αιγυπτιακές αίθουσες. Η αιγυπτιακή συλλογή του Μουσείου του Λούβρου είναι μία από τις δύο ή τρεις καλύτερες εκτός Καΐρου, και τη συγκρότησε ο Ζαν-Φρανσουά Σαμπολιόν, ο άνθρωπος που αποκρυπτογράφησε τα ιερογλυφικά, όταν υπηρέτησε ως ο πρώτος επιμελητής αιγυπτιακών αρχαιοτήτων του μουσείου τη δεκαετία του 1820. Ο Καθιστός Γραφέας, με τα μάτια του από αλάβαστρο να μοιάζουν ακόμα, με κάποιον τρόπο, σε εγρήγορση μετά από 4.500 χρόνια, στέκεται στο ίδιο επίπεδο με οτιδήποτε υπάρχει στους πάνω ορόφους.
Μια ιστορία της Μόνα Λίζα του Μουσείου του Λούβρου
Το αλεξίσφαιρο τζάμι είναι εκεί επειδή κάποιοι έχουν προσπαθήσει να τη βλάψουν. Ένας Βολιβιανός της πέταξε μια πέτρα το 1956 και ξεφλούδισε το χρώμα κοντά στον αγκώνα της. Μια γυναίκα της πέταξε ένα κομμάτι τούρτα γενεθλίων το 2022, που χτύπησε τη θήκη και γλίστρησε στο τζάμι χωρίς να αγγίξει τον πίνακα. Στο ενδιάμεσο, μικρότερα περιστατικά, τα περισσότερα από τα οποία δεν έφτασαν ποτέ στις εφημερίδες. Το μουσείο αντέδρασε κάθε φορά κάνοντας πιο χοντρό το τζάμι, μετακινώντας το κιγκλίδωμα πιο πίσω και προσθέτοντας περισσότερους φύλακες. Αυτό είναι το κομμάτι της ιστορίας της που ο κόσμος σκέφτεται λιγότερο ευχάριστα: ο πιο διάσημος πίνακας του κόσμου, κατά κάποιον τρόπο, προστατεύεται πλέον όχι από κλέφτες αλλά από τους ίδιους τους θαυμαστές του.
Δεν ήταν πάντα έτσι. Η ιστορία αυτού του συγκεκριμένου πίνακα στο Λούβρο είναι απλή ως τις αρχές του 20ού αιώνα: πριν από το 1911, η Μόνα Λίζα κρεμόταν σε έναν συνηθισμένο τοίχο στο Σαλόν Καρέ χωρίς καθόλου θήκη. Ένας φύλακας υποτίθεται ότι ήταν κοντά αλλά συχνά δεν ήταν. Ο πίνακας κλάπηκε εκείνη τη χρονιά από έναν τζαμά που είχε βοηθήσει να τοποθετηθεί το πρώτο προστατευτικό τζάμι μπροστά του, και έλειπε δυόμισι χρόνια. Όταν επέστρεψε, το μουσείο ξεκίνησε την αργή διαδικασία κατασκευής του φρουρίου μέσα στο οποίο ζει σήμερα. Αν διαβάσετε τον επίσημο ιστότοπο του Μουσείου του Λούβρου, η ιστορία που λένε είναι τακτοποιημένη. Η ιστορία που είναι πράγματι γραμμένη στην αρχιτεκτονική της αίθουσάς της είναι πιο μπερδεμένη.
Ένας οδηγός πεδίου για το πλήθος
Οι διαδικτυακές κριτικές δεν έχουν άδικο για την αίθουσα της Μόνα Λίζα. Έχει πολύ κόσμο. Είναι αγχωτική. Δεν μοιάζει με μουσείο· μοιάζει με πύλη αεροδρομίου. Τα κοντινά αξιοθέατα (ο Κήπος του Κεραμεικού ακριβώς έξω, η Πλας ντι Καρουζέλ, ο Σηκουάνας) προσφέρουν περισσότερη ησυχία και μερικές φορές περισσότερη ομορφιά. Τα σημερινά ρεπορτάζ για το Λούβρο είναι σχεδόν πάντα κάποια παραλλαγή του «ρεκόρ επισκεπτών, προβλήματα συνωστισμού στη Μόνα Λίζα, το μουσείο εξετάζει νέες λύσεις», και πάντα εξετάζεται κάποια νέα λύση.
Ορίστε τι κάνετε στην πράξη. Πηγαίνετε. Στέκεστε στην ουρά. Παίρνετε τα ενενήντα δευτερόλεπτά σας και τα χρησιμοποιείτε σωστά. Βγαίνετε και περνάτε την υπόλοιπη επίσκεψή σας με τους πίνακες για τους οποίους δεν ήρθατε, και όταν φύγετε θα διαπιστώσετε ότι η ανάμνηση που κρατάτε δεν είναι το αλεξίσφαιρο κουτί: είναι ο μικρός ήσυχος Βερμέερ που βρήκατε στον πάνω όροφο, ή ο Βερονέζε που ανακαλύψατε γυρίζοντας, ή η λεπτομέρεια του Ζερικό που σας αιφνιδίασε όταν ήσασταν κουρασμένοι.
Πώς ήταν παλιά η Σαλ ντε Ζετά, τι υπήρχε στα διαμερίσματα του Ναπολέοντα δίπλα, πώς βρέθηκε εξαρχής στη Γαλλία: όλα αυτά προηγούνται των ενενήντα δευτερολέπτων. Τα ενενήντα δευτερόλεπτα είναι το κομμάτι που μπορείτε να κάνετε μόνο εσείς.
Πηγές εικόνων
- Italian paintings in the Louvre, room 711 (15575277199).jpg: Nathanael Burton. Πηγή, CC BY-SA.