
Το πρωί της 21ης Αυγούστου 1911, ένας άντρας με λευκή μπλούζα εργασίας βγήκε από το Λούβρο με τη Μόνα Λίζα κάτω από το πανωφόρι του. Κανείς δεν το πρόσεξε για 26 ώρες. Πριν από εκείνο το πρωί, το πορτρέτο του Λεονάρντο ήταν ένα έργο που το θαύμαζαν, το επισκέπτονταν, το αντέγραφαν πού και πού. Μετά από αυτό, ήταν η πιο αναγνωρίσιμη εικόνα στη γη.
Όταν λοιπόν ρωτούν γιατί είναι διάσημη η Μόνα Λίζα, η ειλικρινής απάντηση είναι ότι η ερώτηση έχει γενέθλια. Γεννήθηκε μια Δευτέρα, τη μέρα που το Λούβρο ήταν κλειστό για καθαριότητα, όταν ένας ήσυχος Ιταλός τεχνίτης ξεκρέμασε τον πίνακα από ένα άγκιστρο στο Salon Carré, τον τύλιξε σε μια μπλούζα εργάτη και βγήκε από μια πόρτα υπηρεσίας στο παρισινό καλοκαίρι. Όλα όσα νομίζουμε σήμερα ότι ξέρουμε για τη Μόνα Λίζα, τα πλήθη, το αλεξίσφαιρο τζάμι, τα μπαστούνια για σέλφι, οι καρτ ποστάλ, οι παρωδίες, όλα πηγάζουν από εκείνο το πρωί.
Γιατί είναι διάσημη η Μόνα Λίζα; Ξεκινήστε από το 1911
Ο κόσμος ψάχνει στο Google γιατί είναι τόσο διάσημη η Μόνα Λίζα και παίρνει πίσω δοκίμια για το χαμόγελό της, τα φρύδια της, τη στάση της. Η πραγματική απάντηση βρίσκεται σε μια αναφορά της αστυνομίας που υποβλήθηκε ένα ζεστό απόγευμα Τρίτης: η Μόνα Λίζα κλάπηκε, ο πίνακας λείπει, κανένας ύποπτος, κανένας μάρτυρας, καμία απαίτηση για λύτρα. Για να καταλάβετε γιατί η Μόνα Λίζα είναι διάσημη σήμερα, ξεκινήστε από το πόσο σεμνά καθόταν στον τοίχο για τετρακόσια χρόνια πριν υποβληθεί εκείνη η αναφορά. Το πορτρέτο βρισκόταν στις γαλλικές βασιλικές συλλογές από τότε που ο Λεονάρντο το πούλησε στον Φραγκίσκο Α΄ γύρω στο 1519. Είχε κρεμαστεί στο Φοντενεμπλό, στις Βερσαλλίες, στην κρεβατοκάμαρα του Ναπολέοντα στον Κεραμεικό και, από το 1797 και μετά, στο Λούβρο. Οι κριτικοί το θαύμαζαν. Ο Βαζάρι έγραψε ότι το στόμα έμοιαζε να ανασαίνει. Ο Γουόλτερ Πέιτερ την αποκάλεσε μορφή παλαιότερη από τους βράχους, σε ένα φλύαρο δοκίμιο που οι φοιτητές του δέκατου ένατου αιώνα αποστήθιζαν. Τίποτα από αυτά δεν την έκανε τον πιο διάσημο πίνακα του κόσμου. Ήταν ένα αναγνωρισμένο έργο ανάμεσα σε πολλά, κατατασσόμενο, αν κατατασσόταν καθόλου, πίσω από τις Μαντόνες του Ραφαήλ, πίσω από ένα σωρό μεγάλους γαλλικούς ιστορικούς πίνακες, πίσω από τους Γάμους της Κανά του Βερονέζε στον απέναντι τοίχο.
Να πόσο συνηθισμένη ήταν: το πρωί της κλοπής, ένας από τους πρώτους ανθρώπους που μπήκαν στο Salon Carré ήταν ένας ερασιτέχνης ζωγράφος που είχε έρθει να την αντιγράψει. Είδε τα άδεια άγκιστρα στον τοίχο, σήκωσε τους ώμους και υπέθεσε ότι τη φωτογράφιζε το φωτογραφικό εργαστήριο τεκμηρίωσης του μουσείου στον επάνω όροφο. Κάθισε να περιμένει. Λίγες ώρες αργότερα ρώτησε έναν φύλακα πότε θα γύριζε. Ο φύλακας πήγε να ελέγξει. Εκείνη ήταν η στιγμή, γύρω στο μεσημέρι, που η διοίκηση του Λούβρου ανακάλυψε ότι ο πιο διάσημος πίνακας της ιστορίας, ένας πίνακας που δεν ήταν ακόμα ο πιο διάσημος πίνακας της ιστορίας, έλειπε.

Είκοσι έξι ώρες τίποτα
Το μουσείο ήταν κλειστό τη Δευτέρα. Η κλοπή έγινε νωρίς εκείνο το πρωί. Ο πίνακας δηλώθηκε ότι λείπει μόλις την Τρίτη γύρω στο μεσημέρι. Αυτό το κενό, οι είκοσι έξι ώρες κατά τις οποίες το πιο καλά φυλαγμένο αντικείμενο του Παρισιού βρισκόταν σε μια φτηνή πανσιόν χωρίς να έχει προσέξει κανείς ότι λείπει, είναι η ρωγμή στην ιστορία από την οποία όρμησε μέσα η φήμη της.
Γιατί τώρα υπήρχε ένα μυστήριο, και το μυστήριο είχε φωτογραφία. Οι γαλλικές εφημερίδες τύπωσαν τη Μόνα Λίζα στα πρωτοσέλιδά τους. Το ίδιο και εφημερίδες στο Λονδίνο, τη Νέα Υόρκη, το Μπουένος Άιρες, το Τόκιο. Για τους περισσότερους αναγνώστες του 1911, ήταν η πρώτη φορά που έβλεπαν το πρόσωπο. Είχαν ακούσει για τον πίνακα, ίσως, όπως ένας εγγράμματος άνθρωπος είχε ακούσει για την Καπέλα Σιξτίνα ή την Αφροδίτη της Μήλου. Λίγοι θα μπορούσαν να την αναγνωρίσουν ανάμεσα σε άλλες. Τώρα το πρόσωπό της ήταν στο τραπέζι του πρωινού, κάτω από έναν τίτλο για ένα έγκλημα, σε κάθε πρωτεύουσα που είχε τυπογραφείο. Μέσα σε μια εβδομάδα ήταν η πιο αναπαραγμένη εικόνα στον κόσμο, και το είχε πετύχει όχι με την ομορφιά της αλλά με την απουσία της.
Το Λούβρο έκλεισε για μια εβδομάδα και μετά ξανάνοιξε με έναν γυμνό τοίχο εκεί όπου ήταν εκείνη. Οι επισκέπτες έκαναν ουρά για να κοιτάξουν το άδειο σημείο. Περισσότεροι ήρθαν να δουν το τίποτα από όσους είχαν έρθει να δουν εκείνη τα προηγούμενα χρόνια. Άφηναν λουλούδια. Έγραφαν ποιήματα. Ένας Παριζιάνος εκδότης το χαρακτήρισε «εθνική ταπείνωση» και επεσήμανε ότι ο πίνακας είχε κλαπεί από μια αίθουσα που τη φύλαγε ένας μόνο νυσταγμένος φύλακας, ο οποίος είχε βγει να καπνίσει. Η αστυνομία ανέκρινε τον Γκιγιόμ Απολλινέρ και, μέσω αυτού, έναν νεαρό Ισπανό ζωγράφο που λεγόταν Πάμπλο Πικάσο, οι οποίοι είχαν κάποτε μια έμμεση σχέση με μια προηγούμενη, μικρή κλοπή ιβηρικών πέτρινων κεφαλών από το Λούβρο. Ο Πικάσο έφτασε στο τμήμα τρέμοντας. Αφέθηκε ελεύθερος. Οι εφημερίδες κράτησαν την ιστορία στο πρωτοσέλιδο για μήνες.

Ο τεχνίτης από τη Ντουμέντσα
Ο κλέφτης ήταν ο Βιντσέντσο Περούτζια, τριάντα χρονών, γεννημένος στο ορεινό χωριό Ντουμέντσα κοντά στα ιταλοελβετικά σύνορα. Είχε έρθει στο Παρίσι για δουλειά, όπως εκατοντάδες χιλιάδες Ιταλοί εκείνα τα χρόνια, και την είχε βρει ως τζαμάς στο Λούβρο: ήταν ένας από τους άντρες που προσλήφθηκαν για να φτιάξουν προστατευτικές γυάλινες προθήκες για τους πίνακες του μουσείου. Είχε μάλιστα βοηθήσει να τοποθετηθεί το τζάμι μπροστά στη Μόνα Λίζα. Ήξερε την αίθουσα. Ήξερε τις βίδες. Ήξερε τις σκάλες υπηρεσίας.
Το πρωί της 21ης Αυγούστου φόρεσε τη λευκή μπλούζα που έδινε το μουσείο στους εργαζομένους συντήρησης, μπήκε στο Salon Carré ενώ οι αίθουσες ήταν κλειστές για το κοινό, ξεκρέμασε τον πίνακα από τα τέσσερα σιδερένια άγκιστρά του, τον μετέφερε σε ένα κλιμακοστάσιο υπηρεσίας και τον έβγαλε με τη βία από τη βαριά επίχρυση κορνίζα του. Άφησε την κορνίζα στις σκάλες: βρέθηκε αργότερα ακουμπισμένη σε έναν τοίχο, με το τζάμι της άθικτο, σαν ένα παλτό που κάποιος κρέμασε φεύγοντας. Ύστερα έβαλε το γυμνό πάνελ από λεύκα κάτω από τη μπλούζα του, κατέβηκε τις σκάλες, βγήκε από μια πόρτα κοντά στην αυλή και πήγε σπίτι του.
Η ίδια η κλοπή δεν είναι ιστορία ενός ευφυούς εγκληματία. Ο Περούτζια δεν ήταν εγκέφαλος. Δεν είχε αγοραστή. Δεν είχε κανένα σχέδιο πέρα από το να πάει τον πίνακα σπίτι. Για δύο χρόνια και τέσσερις μήνες την κράτησε σε ένα μπαούλο με ψεύτικο πάτο σε ένα νοικιασμένο δωμάτιο στην οδό Ροπιτάλ Σεν Λουί, βγάζοντάς τη πού και πού για να τη δείξει σε φίλους και για να ελέγξει, με την ανήσυχη αγάπη ενός ανθρώπου που δεν ήταν σίγουρος ότι είχε κάνει το σωστό, ότι ήταν ακόμα εκεί.
Γιατί ένας Ιταλός τζαμάς να κλέψει έναν Λεονάρντο
Εδώ η ιστορία πίσω από τον πίνακα της Μόνα Λίζα παύει να είναι αστυνομικό μυστήριο και γίνεται κάτι πιο παράξενο: μια ιστορία για τον εθνικισμό, την ερασιτεχνική ιστορία και το είδος του παράπονου που ξινίζει και γίνεται πράξη.
Ο Περούτζια πίστευε ότι τη Μόνα Λίζα την είχε κλέψει από την Ιταλία ο Ναπολέων. Αυτό είναι λάθος. Ο ίδιος ο Λεονάρντο έφερε τον πίνακα στη Γαλλία, μεταφέροντάς τον πάνω από τις Άλπεις στα σακίδια της σέλας, ένας γέρος που έσβηνε σιγά σιγά υπό τη γαλλική βασιλική προστασία. Ο πίνακας ήταν σε γαλλικά χέρια από πριν υπάρξει Γαλλία με τη σύγχρονη έννοια. Ο Περούτζια όμως είχε μεγαλώσει με μια μυθολογία, πολύ διαδεδομένη στην Ιταλία των αρχών του εικοστού αιώνα, ότι οι στρατιές του Ναπολέοντα είχαν λεηλατήσει την καλλιτεχνική κληρονομιά της χώρας και ότι η Ιταλία δικαιούνταν επανόρθωση. Η εκδοχή της ιστορίας της Μόνα Λίζα που κουβαλούσε ο Περούτζια στο μυαλό του ήταν λάθος, αλλά ήταν αυτή που του είχαν μάθει, και την πήρε αρκετά στα σοβαρά ώστε να κλέψει.
Όταν έγινε η δίκη, αυτή ήταν η υπεράσπισή του: δεν είχε διαπράξει έγκλημα, είχε κάνει επαναπατρισμό. Τα ιταλικά δικαστήρια του επέβαλαν επτά μήνες. Εξέτισε λίγο περισσότερο από έξι. Στην Ιταλία τον αντιμετώπισαν ευρέως και ανοιχτά ως λαϊκό ήρωα: οι εφημερίδες συζητούσαν αν του άξιζε μετάλλιο, άγνωστοι του έστελναν κρασί, μια γυναίκα που δεν είχε γνωρίσει ποτέ προσφέρθηκε να τον παντρευτεί. Τελικά γύρισε στο Παρίσι, υπηρέτησε στον ιταλικό στρατό στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ξαναπιάστηκε με τα χρώματα ως μπογιατζής και πέθανε στην αφάνεια το 1925, χωρίς, όπως φαίνεται, να καταλάβει ποτέ πραγματικά τι είχε θέσει σε κίνηση.
Πώς δημιουργείται στην πραγματικότητα η φήμη
Εδώ είναι το κομμάτι που είναι άβολο να παραδεχτούμε, γιατί θέλουμε η τέχνη να γίνεται διάσημη χάρη στην ποιότητά της. Η Μόνα Λίζα είναι ένας υπέροχος πίνακας. Το sfumato του Λεονάρντο, το απαλό, καπνώδες θόλωμα ανάμεσα στη σκιά και το φως, είναι από τα πιο τεχνικά εκπληκτικά επιτεύγματα στην ιστορία της ευρωπαϊκής προσωπογραφίας. Το αμφίσημο μισό χαμόγελό της, το αδύνατο τοπίο πίσω της, τα χέρια που μοιάζουν να τα ζωγράφισε ένας άλλος, πιο ήρεμος αιώνας από το πρόσωπο, όλα είναι ό,τι καλύτερο μπορεί να δώσει η τέχνη. Τίποτα από αυτά δεν είναι ο λόγος που είναι ο πιο διάσημος πίνακας του κόσμου.
Είναι ο πιο διάσημος πίνακας του κόσμου εξαιτίας κάποιου πράγματος πολύ πιο χαζού και πολύ πιο ανθρώπινου. Για είκοσι οκτώ μήνες, από το καλοκαίρι του 1911, οι εφημερίδες κάθε χώρας που είχε Τύπο δημοσίευαν τη φωτογραφία της ως μυστήριο. Οι άνθρωποι έμαθαν το πρόσωπό της όπως μαθαίνουν το πρόσωπο ενός παιδιού που αγνοείται. Όταν τελικά γύρισε σπίτι, ο Περούτζια πιάστηκε στη Φλωρεντία τον Δεκέμβριο του 1913 αφού προσπάθησε να πουλήσει τον πίνακα στον διευθυντή των Ουφίτσι, ο κόσμος την κοίταζε ήδη δύο χρόνια. Η Ιταλία οργάνωσε μια θριαμβευτική περιοδεία πριν την επιστρέψει στη Γαλλία. Πλήθη έκαναν ουρά στη Φλωρεντία, τη Ρώμη και το Μιλάνο για να τη δουν. Όταν ξαναμπήκε στον τοίχο του Λούβρου τον Ιανουάριο του 1914, τα πλήθη εκεί δεν έμοιαζαν με τίποτα που είχε δει ποτέ το μουσείο. Δεν έχουν σταματήσει ποτέ πραγματικά.
Τη δουλειά την έκανε η φωτογραφία. Τη δουλειά την έκανε το μυστήριο. Τη δουλειά την έκανε ο άδειος τοίχος. Όταν ξανακρεμάστηκε, η φήμη ήταν πια κάτι αυθύπαρκτο, αυτοσυντηρούμενο, αποκομμένο από τον πίνακα πάνω στο πάνελ. Κάθε μεταγενέστερη πράξη φήμης, το μουστάκι του Ντισάν το 1919, τα τυπώματα του Γουόρχολ, η αλεξίσφαιρη προθήκη, οι χρονιές με εκατομμύρια επισκέπτες, χτίστηκε πάνω στα θεμέλια που έριξε η κλοπή. Δεν μπορείτε να αφαιρέσετε το 1911 από την ιστορία και να έχετε τον ίδιο πίνακα.
Ένας μικρός πίνακας για μια μεγάλη ιδέα
Σταθείτε μπροστά της σήμερα και θα σας εκπλήξουν τρία πράγματα. Είναι μικρότερη από όσο περιμένατε, περίπου 77 επί 53 εκατοστά, στο μέγεθος ενός ντουλαπιού κουζίνας. Είναι πιο σκούρα από όσο δείχνουν οι αναπαραγωγές, γιατί το βερνίκι του Λεονάρντο έχει κιτρινίσει μέσα σε πέντε αιώνες και κανείς δεν τολμά να το αγγίξει. Και είναι πιο μακριά από όσο θα θέλατε, πίσω από ένα στρώμα αλεξίσφαιρου τζαμιού που τη μετατρέπει σε αντανάκλαση του πλήθους μπροστά της.
Αυτό το τελευταίο είναι το πραγματικό σουβενίρ. Οι άνθρωποι δεν έρχονται πια στο Λούβρο για να δουν τη Μόνα Λίζα. Έρχονται για να δουν ο ένας τον άλλον να τη βλέπει: ένα είδος προσκυνήματος σε ένα σημείο του χάρτη που έχουν ήδη επισκεφθεί όλοι οι άλλοι. Η σύγχρονη εκδοχή είναι μια ιστορία για το να είσαι ένας από εκείνους που ήρθαν. Ο πίνακας είναι η πρόφαση.
Αυτό δεν τη μειώνει. Είναι, αν μη τι άλλο, η πιο λεοναρντική κατάληξη που θα μπορούσε να υπάρξει: ένας πίνακας που κατέληξε να αφορά την ίδια την πράξη του να κοιτάζεις, που είναι αυτό που ερεύνησε ο ίδιος ο Λεονάρντο σε όλη του την καριέρα. Θα το έβρισκε διασκεδαστικό. Θα ένιωθε επίσης λίγο προσβεβλημένος που χρειάστηκε ένας τεχνίτης από τη Ντουμέντσα για να κλείσει ο κύκλος.
Τι να προσέξετε μπροστά της
Ξεχάστε για λίγο το χαμόγελο. Όλοι μιλούν για το χαμόγελο. Κοιτάξτε αντίθετα το τοπίο πίσω της: έναν κόσμο που δεν υπάρχει, με ένα ποτάμι που κυλά σε δύο διαφορετικά ύψη αριστερά και δεξιά της και κανέναν εύλογο γεωλογικό τρόπο να ενωθούν. Ο Λεονάρντο ζωγράφιζε το όνειρο ενός τοπίου, όχι ένα πραγματικό, και το όνειρο αποκαλύπτει περισσότερα από το πρόσωπο. Κοιτάξτε τα χέρια της, τοποθετημένα τόσο ήρεμα που μοιάζουν σχεδόν δανεικά από ένα άλλο σώμα. Κοιτάξτε το πέπλο, τόσο λεπτό που βλέπετε το μέτωπό της μέσα από αυτό, τις μεταβάσεις τόσο απαλές που δεν μπορείτε να βρείτε το όριο όπου τελειώνει ένα χρώμα και αρχίζει ένα άλλο. Αυτό είναι το sfumato που ο Γουόλτερ Πέιτερ προσπαθούσε να περιγράψει και τελικά τα παράτησε. Είναι ο λόγος που εξακολουθεί να σταματά ανθρώπους που την έχουν δει χίλιες φορές σε καρτ ποστάλ. Σταθείτε εκεί με το Chiaro στο αυτί σας και το sfumato εξηγείται μέσα στα ενενήντα δευτερόλεπτα που σας δίνει ο φύλακας, που είναι και το μόνο παράθυρο όπου χωρά πραγματικά η εξήγηση.
Και μετά, αφού κοιτάξετε, θυμηθείτε ότι κοιτάζετε μόνο επειδή ένας άντρας που λεγόταν Βιντσέντσο Περούτζια αποφάσισε, ένα πρωί του Αυγούστου, ότι του ανήκε. Δύο χρόνια σε ένα νοικιασμένο δωμάτιο κοντά στον Σταθμό της Ανατολής τη μετέτρεψαν από ένα σπουδαίο αναγεννησιακό πορτρέτο στην εικόνα που ο εικοστός αιώνας δεν μπορούσε να αφήσει από τα χέρια του.
Ήταν πάντα ένας σπουδαίος πίνακας. Η κλοπή ήταν αυτή που την έκανε διάσημη. Αυτή είναι η πραγματική ιστορία πίσω της: το κομμάτι που δεν σας λένε οι πινακίδες του μουσείου, επειδή είναι λίγο ντροπιαστικό για όλους όσοι εμπλέκονται, ακόμα και για εμάς.