
Het eerste wat niemand je vertelt over de zaal met de Mona Lisa in het Louvre, is dat je nooit alleen met haar zult zijn, op geen enkel moment dat het museum open is. Er staan mensen voor haar om 9.02 uur op een woensdagochtend in februari. Er staan mensen voor haar om 17.55 uur op een zondag in augustus. De rij in de Salon Carré stopt niet. Ze rekt uit en verdeelt zich opnieuw, afhankelijk van het uur, maar ze stopt niet.
Het tweede wat niemand je vertelt, is dat de zaal waarin ze hangt een van de vijandigste kijkomgevingen is van alle grote musea in Europa. Kogelvrij glas. Een houten balustrade op maar liefst twee meter van het schilderij. Een falanx van suppoosten die het verkeer regelen als grondpersoneel bij een gate. De menigte die van twee kanten naar voren drukt. Je krijgt vooraan in de rij gemiddeld zestig tot negentig seconden voordat de sociale druk van de mensen achter je blijven onbeleefd laat voelen. Zestig tot negentig seconden is niet veel om het beroemdste schilderij ter wereld in je op te nemen. Het helpt als je weet waar je naar zoekt voordat je er bent, of als Chiaro je de drie dingen vertelt die de moeite waard zijn terwijl je naar haar kijkt, want het bordje aan de muur lezen vanaf vijf meter afstand, door een woud van telefoons heen, is onmogelijk.
Waar in het Louvre hangt de Mona Lisa?
Hier is het eenvoudigste antwoord op de vraag waar je haar in het Louvre vindt: ze woont op de eerste verdieping van de Denonvleugel, in een zaal die de Salle des États heet en die je via de Grande Galerie bereikt. Het Louvre heeft drie hoofdingangen (via de Piramide, via het winkelcentrum Carrousel en via de Porte des Lions) en elk ervan leidt je naar een ondergrondse kassahal, vanwaar je een van de drie vleugels kiest. Voor de Mona Lisa moet je in Denon zijn. Volg de bordjes voor Italiaanse schilderkunst. Je loopt één trap op, langs Canova’s beeld van Amor en Psyche, en komt in de Grande Galerie, en vanaf daar nemen de bordjes het volledig over. Er bestaat geen route die niet is aangegeven. De pijlen gaan ervan uit dat je voor haar komt. De meeste mensen doen dat ook.
De wandeling naar haar toe doet ertoe vanwege wat er onderweg gebeurt. De Grande Galerie is een gang van zo’n vierhonderd meter vol Italiaanse meesterwerken: Leonardo, Rafaël, Titiaan, Caravaggio. Loop je er zonder te stoppen doorheen, dan ben je er in vijf minuten doorheen en kom je nog fris aan in de Salle des États. Kijk je echt naar de schilderijen, dan kan de Grande Galerie twee uur opslokken voordat je haar ooit bereikt. Dat is de paradox: de wandeling naar het schilderij is in sommige opzichten lonender dan het schilderij zelf, want onderweg kun je echt voor de kunst staan.

Waarvoor de zaal was ontworpen
De Salle des États werd in 2005 voor 4,8 miljoen euro verbouwd, speciaal om de menigte die haar komt zien in goede banen te leiden. Vóór de verbouwing hing ze aan een pilaar midden in de zaal. Mensen liepen om haar heen. De menigte liep vast. Het was een chaos. Het nieuwe ontwerp gaf haar een eigen wand, zette de afzetting verder terug, plaatste nieuw glas en hing Veronese’s Bruiloft te Kana aan de wand recht tegenover haar: het grootste schilderij van het Louvre en, niet toevallig, een werk dat groots genoeg is om naar te kijken terwijl je wacht.
Het werkte niet. Mensen in de Salle des États kijken niet naar de Veronese. Ze kijken naar de Mona Lisa en dan naar elkaars telefoons, en als de suppoost ze doorwuift, draaien ze zich om en lopen weg zonder hun hoofd te draaien. De Bruiloft te Kana is het best bezochte genegeerde schilderij uit de kunstgeschiedenis. De zaal werd ontworpen om een verkeersprobleem op te lossen, en wat ze in plaats daarvan blootlegde, is dat het verkeer precies is waarvoor mensen kwamen.
Een tip: wil je de Veronese goed zien, benader de zaal dan vanaf de andere kant. Loop eerst door de Franse schilderkunst, kom de Salle des États binnen aan de zuidkant, en je staat voor de Bruiloft te Kana met je rug naar de rij. Bijna niemand doet dat. Je hebt een van de grootste doeken van Europa bijna voor jezelf, terwijl een paar honderd mensen achter je dringen om iets kleiners te zien.
De negentig seconden vooraan in de rij
Dit doe je als je aan de beurt bent.
Begin niet bij haar ogen. Iedereen begint bij haar ogen. Haar ogen zijn het meest gefotografeerde kenmerk van welk gezicht ter wereld ook, en ze geven je precies terug wat je al weet. Begin in plaats daarvan bij haar handen. Ze liggen gevouwen in haar schoot, de ene op de andere, en ze zijn geschilderd met een stilte die bijna niets in de portretkunst evenaart. Leonardo was de eerste schilder die begreep dat een hand in rust ook een portret is, en juist deze handen, kalm, zonder ringen, gerangschikt met een onbewuste gratie, zijn waar de stemming van het hele schilderij huist.
Kijk dan naar de sluier. Die is zo dun dat je haar haargrens erdoorheen ziet. Het licht valt erop zoals licht op echte stof valt, niet zoals het op geschilderde stof valt. Dit is Leonardo’s handelsmerk, het sfumato, een renaissancewoord voor de zachte, rokerige overgangen tussen licht en donker die hij zijn hele leven bleef verfijnen. Op reproducties zie je het niet. In het echt, in de negentig seconden die je hebt, is het wat je zult onthouden.
Ga dan naar het landschap. De achtergrond achter haar slaat geologisch nergens op: een kronkelende weg, een brug, een rivier die links en rechts van haar op twee verschillende hoogtes loopt. Het is een wereld die Leonardo verzon. Hij schilderde geen plek; hij schilderde het idee van een plek, met dezelfde zorg die hij aan het gezicht besteedde. De helft van de vreemdheid van het schilderij komt doordat je niet kunt zien waar ze zit. Ergens tussen een balkon en het einde van de wereld.
Kijk pas daarna naar haar mond. Je hebt dan nog zo’n twintig seconden. In de mond zit de beroemde dubbelzinnigheid, en die geeft je wat ze iedereen geeft: een glimlach, of iets wat er in de buurt komt, die verandert afhankelijk van waar je staat. Verplaats je gewicht naar je linkervoet en dan naar je rechter. De uitdrukking beweegt. Dat is geen gezichtsbedrog. Leonardo bouwde het in de verf in, met dezelfde techniek die de randen van de sluier laat vervagen: de mondhoeken lossen op in schaduw, zodat je perifere zicht, waarmee je uitdrukkingen leest, een ander gezicht ziet dan je directe blik.
Negentig seconden. Meer krijg je niet. Gebruik ze.

Ervoor en erna: de rest van de Denonvleugel
Je kwam voor haar naar het Louvre, maar je bent binnen twintig minuten lopen van de meeste topstukken van het museum, en je zult er spijt van krijgen als je ze overslaat.
Vóór haar, in de Grande Galerie, liep je langs vier andere Leonardo’s: de Maagd in de grot, Johannes de Doper, La Belle Ferronnière en de Heilige Anna met Maria en het Christuskind. Alle vier hangen ze in de open lucht, zonder kogelvrij glas en zonder rij, en elk ervan verdient meer van je aandacht dan je aan de Mona Lisa mag geven. Vooral de Maagd in de grot is een van de vreemdste schilderijen die Leonardo ooit maakte: een nachtelijke grotscène met een engel die naar een kleine Johannes de Doper wijst, terwijl Maria haar hand uitsteekt alsof ze iets breekbaars gaat oppakken.
Na haar kom je, als je doorloopt, bij de grote Franse historiestukken: De kroning van Napoleon van David, Het vlot van de Medusa van Géricault, De Vrijheid leidt het volk van Delacroix. Ze hangen in een zaal die je in dertig seconden kunt oversteken en waar je minstens twintig minuten zou moeten doorbrengen. Het zijn de hoogtepunten van het Louvre waarvoor je niet kwam en waarover je bij vertrek nog zult praten.
Heb je meer tijd, daal dan af naar de Egyptische zalen. De Egyptische collectie van het Louvre is een van de twee of drie beste buiten Caïro, bijeengebracht door Jean-François Champollion, de man die de hiërogliefen ontcijferde, toen hij in de jaren 1820 de eerste conservator van de Egyptische afdeling van het museum was. De zittende schrijver, met zijn albasten ogen die na 4500 jaar op de een of andere manier nog altijd alert staan, kan zich meten met alles wat boven hangt.
Een geschiedenis van de Mona Lisa in het Louvre
Het kogelvrije glas zit er omdat mensen haar hebben geprobeerd te beschadigen. Een Boliviaanse man gooide in 1956 een steen naar haar en sloeg een schilfer verf weg bij haar elleboog. Een vrouw gooide in 2022 een stuk verjaardagstaart naar haar, dat de vitrine raakte en langs het glas omlaag gleed zonder het schilderij te raken. Daartussen kleinere incidenten, waarvan de meeste nooit de krant haalden. Het museum heeft elke keer gereageerd door het glas dikker te maken, de afzetting verder naar achteren te zetten en meer suppoosten neer te zetten. Dit is het deel van haar verhaal waar mensen het minst graag aan denken: het beroemdste schilderij ter wereld wordt in zekere zin niet meer beschermd tegen dieven, maar tegen zijn eigen fans.
Het was niet altijd zo. De geschiedenis van dit schilderij in het Louvre is tot het begin van de twintigste eeuw eenvoudig: vóór 1911 hing de Mona Lisa aan een gewone wand in de Salon Carré, zonder enige vitrine. Er hoorde een suppoost in de buurt te zijn, maar die was er vaak niet. Dat jaar werd het schilderij gestolen door een glazenier die had geholpen het eerste beschermende glas ervoor te plaatsen, en het bleef tweeënhalf jaar weg. Toen het terugkwam, begon het museum aan het langzame proces van het bouwen van de vesting waarin ze nu woont. Lees je de officiële website van het Louvre, dan krijg je een keurig verhaal. Het verhaal dat werkelijk in de architectuur van haar zaal staat geschreven, is rommeliger.
Een veldgids voor de menigte
De online recensies hebben het niet mis over de zaal met de Mona Lisa. Het is er druk. Het is stressvol. Het voelt niet als een museum; het voelt als een gate op een vliegveld. De bezienswaardigheden in de buurt, de Tuilerieën vlak buiten, de Place du Carrousel, de Seine, bieden meer rust en soms meer schoonheid. Nieuws over het Louvre van vandaag is bijna altijd een variant op ‘recordaantal bezoekers, problemen met de drukte bij de Mona Lisa, museum onderzoekt nieuwe oplossingen’, en er wordt altijd wel een nieuwe oplossing onderzocht.
Dit is wat je eigenlijk doet. Je gaat. Je staat in de rij. Je neemt je negentig seconden en je gebruikt ze goed. Je loopt naar buiten en besteedt de rest van je bezoek aan de schilderijen waarvoor je niet kwam, en als je vertrekt, merk je dat de herinnering die je bewaart niet de kogelvrije kast is, maar de kleine, stille Vermeer die je boven vond, of de Veronese die je ontdekte door je om te draaien, of het detail van Géricault dat je overviel toen je moe was.
Hoe de Salle des États er vroeger uitzag, wat er in de appartementen van Napoleon ernaast was, hoe ze überhaupt in Frankrijk terechtkwam: het ligt allemaal stroomopwaarts van de negentig seconden. De negentig seconden zijn het deel dat alleen jij kunt doen.
Beeldverantwoording
- Italian paintings in the Louvre, room 711 (15575277199).jpg: Nathanael Burton. Bron, CC BY-SA.