
Την τελευταία εβδομάδα του Αυγούστου του 1889, ο Βίνσεντ βαν Γκογκ βγήκε από το κλειδωμένο δωμάτιό του στο άσυλο Σεν-Πολ-ντε-Μοζόλ στο Σεν-Ρεμί-ντε-Προβάνς, πήγε στον κήπο και έπιασε πινέλο για πρώτη φορά μετά από έξι εβδομάδες. Δεν είχε ζωγραφίσει από τα μέσα Ιουλίου, όταν μια κρίση που τον τράνταξε ολόκληρο τον έστειλε ξανά στο κελί απομόνωσης. Τώρα, αναρρώνοντας, το πρώτο πράγμα που διάλεξε να φτιάξει ήταν μια εικόνα του δικού του προσώπου. Την τελείωσε μια εβδομάδα αργότερα. Είναι ο πίνακας που κρέμεται σήμερα στον πέμπτο όροφο του Μουσείου Ορσέ, και η ιστορία της αυτοπροσωπογραφίας του Βαν Γκογκ για την οποία οι επισκέπτες του Ορσέ στέκονται στην ουρά είναι ολόκληρη η ιστορία εκείνων των τεσσάρων τοίχων και της εβδομάδας που βγήκε από αυτούς ζωγραφίζοντας.
Υπάρχει ένα ιδιαίτερο είδος ησυχίας στην αίθουσα όπου το Ορσέ τον φυλάει. Ανεβαίνετε τη δεύτερη κυλιόμενη σκάλα, περνάτε τις μελέτες του Μονέ με τα νούφαρα και τα μήλα του Σεζάν, και μπαίνετε σε μια μικρή αίθουσα φωτισμένη από πάνω. Ο πίνακας έχει ύψος εξήντα πέντε εκατοστά και πλάτος πενήντα τέσσερα. Το φόντο είναι ένα σχεδόν φθορίζον τιρκουάζ μπλε, δουλεμένο με σφιχτές φιδωτές πινελιές που, από κοντά, μοιάζουν με την επιφάνεια ενός ρηχού ποταμού ιδωμένη από ψηλά. Μέσα από αυτή τη δίνη αναδύεται ένας λεπτός άντρας με κόκκινα γένια και γκρίζο σακάκι, που κρατά μια παλέτα και ένα πινέλο. Κοιτάζει λίγο δίπλα σας, όχι εσάς. Είναι τριάντα έξι χρονών. Του μένουν δέκα μήνες ζωής.
Ο Βαν Γκογκ ζωγράφισε τουλάχιστον τριάντα έξι αυτοπροσωπογραφίες. Μόνο μία από αυτές βρίσκεται στο Ορσέ. Είναι μικρός αριθμός σε σύγκριση με τις πιο γνωστές συλλογές αυτοπροσωπογραφιών του Μουσείου Βαν Γκογκ στο Άμστερνταμ, που έχει δεκαοκτώ, ή του Courtauld στο Λονδίνο, που έχει αυτήν με το δεμένο αυτί. Όμως το Ορσέ έχει αυτήν που μετρά περισσότερο για την ιστορία του τελευταίου χρόνου, γιατί είναι αυτή που ζωγράφισε ως απόδειξη ότι μπορούσε ακόμα να ζωγραφίζει.
Η εβδομάδα που ο Βαν Γκογκ πήρε πίσω τα πινέλα του
Ορίστε η σειρά των γεγονότων, γιατί οι ημερομηνίες μετράνε. Ο Βαν Γκογκ μπήκε οικειοθελώς στο άσυλο Σεν-Πολ στο Σεν-Ρεμί στις 8 Μαΐου 1889, μετά από οκτώ μήνες κρίσεων στην Αρλ που περιλάμβαναν και το κόψιμο του αυτιού στις 23 Δεκεμβρίου 1888. Τους πρώτους δύο μήνες του στο άσυλο ήταν παραγωγικός. Ζωγράφισε τις Ίριδες. Ζωγράφισε τους ελαιώνες. Ζωγράφισε την Έναστρη Νύχτα από το παράθυρο του υπνοδωματίου του στον δεύτερο όροφο στα μέσα Ιουνίου.
Μετά, στα μέσα Ιουλίου, έπαθε μια κρίση. Τα ιατρικά αρχεία του γιατρού Τεοφίλ Πεϊρόν περιγράφουν μια πλήρη κρίση που τον άφησε ανίκανο να μιλήσει. Μεταφέρθηκε σε ένα κλειδωμένο δωμάτιο. Τα πινέλα και τα χρώματά του κατασχέθηκαν για την ασφάλειά του, γιατί σε προηγούμενα επεισόδια είχε προσπαθήσει να φάει τις μπογιές του. Έμεινε σε εκείνο το δωμάτιο πεντέμισι εβδομάδες. Δεν έγραψε γράμματα. Δεν έκανε σχέδια. Όταν επιτέλους συνήλθε, τις τελευταίες μέρες του Αυγούστου, έγραψε στον αδελφό του τον Τεό στις 22 Αυγούστου ότι ήταν «κατάπληκτος που δεν μπορούσε να καταλάβει τις τελευταίες έξι εβδομάδες».
Στις 5 ή 6 Σεπτεμβρίου, ο Πεϊρόν του επέστρεψε τον εξοπλισμό ζωγραφικής. Το πρώτο απ’ όλα που έφτιαξε ήταν μια αυτοπροσωπογραφία. Τρεις μέρες αργότερα έφτιαξε μια δεύτερη. Η δεύτερη είναι αυτή του Ορσέ.
Τι έγραψε πραγματικά ο Βαν Γκογκ γι’ αυτήν
Δεν χρειάζεται να μαντέψετε τις προθέσεις του για αυτόν τον πίνακα. Έχουμε το γράμμα. Στις 10 Σεπτεμβρίου 1889, δύο μέρες αφού τον τελείωσε, ο Βαν Γκογκ έγραψε στον Τεό και περιέγραψε τον πίνακα λεπτομερώς.
«Θα δεις, ελπίζω», έγραψε, «ότι το πρόσωπό μου είναι πολύ πιο ήρεμο, αν και μου φαίνεται ότι το βλέμμα μου είναι πιο αόριστο από πριν». Περιέγραψε το φόντο: «σκληρό σταχτί γκρίζο» στην αρχή, που υψώνεται σε ένα «χλωμό πράσινο του μαλαχίτη». Το σακάκι, σημείωσε, ήταν «βιολετί σκουρεμένο ως καθαρό μπλε της Πρωσίας». Ήταν περήφανος για μια συγκεκριμένη λεπτομέρεια: «Πρέπει να το κοιτάξει κανείς από απόσταση». Το κουβάρι των πινελιών από κοντά, έλεγε, προοριζόταν να συντεθεί σε κάτι συνεκτικό από δύο ή δυόμισι μέτρα πίσω.
Είπε στον Τεό και κάτι άλλο εκείνη τη μέρα. «Λένε, και είμαι πρόθυμος να το πιστέψω, ότι είναι δύσκολο να γνωρίσει κανείς τον εαυτό του, αλλά δεν είναι εύκολο ούτε να ζωγραφίσει τον εαυτό του». Είχε ζωγραφίσει τον εαυτό του, εκείνη τη συγκεκριμένη εβδομάδα, ως έναν τρόπο να ελέγξει αν ήταν ακόμα εκεί.
Ο πίνακας του Ορσέ είναι η μόνη αυτοπροσωπογραφία που έφτιαξε ποτέ όπου εικονίζεται ως ζωγράφος, κρατώντας την παλέτα και το πινέλο, δείχνοντας το εργαλείο. Όλες οι άλλες είναι μόνο το πρόσωπο. Αυτή είναι η μόνη όπου δείχνει τον εαυτό του να δουλεύει.
Ο καθρέφτης της αυτοπροσωπογραφίας του Βαν Γκογκ στο Ορσέ
Σταθείτε ενάμιση μέτρο πίσω και κοιτάξτε το πρόσωπο. Τα μάγουλα είναι σφιγμένα και το μέτωπο ψηλό με έντονα οστά. Τα γένια είναι πιο κοντά από ό,τι στις αυτοπροσωπογραφίες της Αρλ, κομμένα σχεδόν σαν αξύριστο. Τα μάτια είναι βαθουλωμένα και φωτίζονται από τα αριστερά του θεατή με ένα χλωμό κίτρινο που ταιριάζει με τις χρωστικές στην παλέτα στο χέρι του. Φορά το γκρίζο σακάκι με το οποίο έφτασε στο άσυλο. Ο γιακάς του είναι κουμπωμένος ως πάνω, μια επίσημη λεπτομέρεια για έναν άνθρωπο που στην Αρλ ζούσε με το πουκάμισο.
Το φόντο είναι εκεί όπου βρίσκεται το μεγαλύτερο μέρος της ενέργειας του πίνακα. Ο Βαν Γκογκ το δούλεψε με αυτό που οι ιστορικοί σήμερα αποκαλούν «πινελιά του Σεν-Ρεμί»: κοντά καμπύλα σημάδια τοποθετημένα παράλληλα και σχεδόν εφαπτόμενα, που δίνουν σε όλο το πεδίο ένα είδος αργού περιστρεφόμενου καιρού. Βλέπετε τα ίδια σημάδια, μεγαλύτερα και πιο βίαια, στην Έναστρη Νύχτα που είχε ζωγραφίσει τρεις μήνες νωρίτερα. Εδώ είναι μικρότερα, πιο ήρεμα, σχεδόν διακοσμητικά. Είπε στον Τεό ότι το χρώμα ήταν «το χλωμό πράσινο του μαλαχίτη ενός καλοκαιρινού ουρανού μετά από καταιγίδα». Αυτό που δεν είπε στον Τεό είναι ότι φαίνεται η σωματική πίεση του χεριού του σε κάθε πινελιά. Δούλευε γρήγορα.

Συγκρίνετε αυτόν τον πίνακα με την αυτοπροσωπογραφία του 1887 από το Παρίσι, που ανήκει επίσης στη συλλογή του Ορσέ αλλά δεν εκτίθεται πάντα. Στο Παρίσι ο Βαν Γκογκ ζωγράφισε τον εαυτό του με σπασμένες μπλε και πορτοκαλί κουκκίδες, δανεισμένες από τον Σερά. Φαίνεται ξαφνιασμένος και νέος. Δυόμισι χρόνια αργότερα, στον πίνακα του Σεν-Ρεμί, οι κουκκίδες έχουν γίνει φίδια και το πρόσωπο έχει βαθουλώσει. Οι δύο πίνακες είναι ο ίδιος άνθρωπος που κοιτάζει τον εαυτό του σε διαφορετικούς καθρέφτες, στις δύο όχθες μιας κατάρρευσης.
Γιατί υπάρχουν τόσες αυτοπροσωπογραφίες του Βαν Γκογκ

Ζωγράφισε τον εαυτό του τριάντα έξι φορές σε δέκα χρόνια. Η σύντομη απάντηση στο γιατί είναι απλή και σχεδόν βαρετή. Δεν μπορούσε να πληρώσει μοντέλα. Ένα επαγγελματικό μοντέλο στο Παρίσι τη δεκαετία του 1880 κόστιζε πενήντα εκατοστά έως ένα φράγκο την ώρα. Ο Βαν Γκογκ ζούσε με ένα επίδομα από τον Τεό 150 φράγκων τον μήνα. Δεν μπορούσε να προσλάβει ανθρώπους, και οι άνθρωποι στις μικρές γαλλικές πόλεις συχνά αρνούνταν να ποζάρουν δωρεάν γιατί τον θεωρούσαν παράξενο. Έτσι χρησιμοποιούσε το μόνο μοντέλο που ήταν διαθέσιμο χωρίς χρήματα: τον άντρα στον καθρέφτη του μπάνιου του.
Υπάρχει και ένας λιγότερο πρακτικός λόγος, που τον κατονόμασε ο ίδιος σε ένα γράμμα από την Αρλ το 1888. Έγραψε ότι η αυτοπροσωπογραφία ήταν ένας τρόπος να «μελετά κανείς τον εαυτό του όπως μελετά την οικογένειά του». Σκεφτόταν τον καθρέφτη ως εθνογραφικό εργαλείο. Κάθε πίνακας ήταν μια σημείωση πεδίου για ένα δύσκολο θέμα.
Αυτή η αυτοπροσωπογραφία του Βαν Γκογκ από το Σεν-Ρεμί είναι η τελευταία σημείωση πεδίου. Είναι ουσιαστικά η τελευταία αυτοπροσωπογραφία της δημιουργικής του ζωής. Έκανε μία ακόμα μετά από αυτήν, μια μικρότερη, ημιτελή, που μερικές φορές χρονολογείται τον Νοέμβριο του 1889, και μετά σταμάτησε. Πήρε το τρένο για το Ωβέρ-σιρ-Ουάζ τον Μάιο του 1890. Αυτοπυροβολήθηκε σε ένα σιταροχώραφο στις 27 Ιουλίου 1890 και πέθανε δύο μέρες αργότερα. Ο πίνακας του Ορσέ είναι, για όλους τους πρακτικούς σκοπούς, η τελευταία φορά που κοιτάχτηκε στον καθρέφτη και κατέγραψε αυτό που είδε.
Πώς έφτασε ο πίνακας στο Ορσέ
Ο Τεό κληρονόμησε τα πάντα από το εργαστήριο του Βαν Γκογκ, και μετά πέθανε τον Ιανουάριο του 1891 από σύφιλη. Η χήρα του Τεό, η Γιοχάνα βαν Γκογκ-Μπόνγκερ, κληρονόμησε τα έργα. Ήταν είκοσι οκτώ χρονών, έγκυος στον γιο του Τεό, και επρόκειτο να περάσει τα επόμενα τριάντα τρία χρόνια χτίζοντας μόνη της τη μεταθανάτια φήμη του Βίνσεντ, γράφοντας γράμματα, οργανώνοντας εκθέσεις και αρνούμενη να πουλήσει τους καλύτερους πίνακες μέχρι να τους δεχτούν τα μουσεία γι’ αυτό που ήταν.
Κράτησε την αυτοπροσωπογραφία του 1889 στην προσωπική της συλλογή. Όταν πέθανε το 1925, πέρασε στον γιο της Βίνσεντ Βίλεμ βαν Γκογκ, που διαχειριζόταν την οικογενειακή περιουσία ως το 1949. Το 1949 δώρισε τον πίνακα στο γαλλικό κράτος στο όνομα του θείου του. Πήγε πρώτα στο Λούβρο. Κρεμάστηκε στην πινακοθήκη Ζε ντε Πομ στον Κήπο του Κεραμεικού από το 1951, στην αίθουσα των Γάλλων ιμπρεσιονιστών που το Λούβρο δεν είχε ποτέ καταλάβει πού να βάλει. Όταν το Ορσέ άνοιξε τον Δεκέμβριο του 1986, ολόκληρη η συλλογή της Ζε ντε Πομ διέσχισε την Πλατεία της Ομονοίας και ανέβηκε την όχθη του ποταμού ως το νέο κτίριο. Η αυτοπροσωπογραφία πήγε μαζί της.
Κρέμεται στον πέμπτο όροφο του Ορσέ, πίσω από το μεγάλο ρολόι, χωρίς διακοπή από το 1986, εκτός από μερικές περιόδους δανεισμού για αναδρομικές εκθέσεις.
Τι να προσέξετε από κοντά
Δώστε του τουλάχιστον τρία λεπτά. Ο πίνακας ανταμείβει το αργό κοίταγμα με συγκεκριμένους τρόπους.
Πρώτα κοιτάξτε την παλέτα στο χέρι του. Οι χρωστικές που φαίνονται πάνω της είναι κυρίως τα ίδια χρώματα που χρησιμοποίησε για να ζωγραφίσει το φόντο: το πράσινο του μαλαχίτη, ένα ροζ τριανταφυλλί, ένα κίτρινο του λεμονιού και μια μικρή κηλίδα κόκκινο κιννάβαρι κοντά στον αντίχειρά του. Ζωγράφισε τα εργαλεία του με τα ίδια του τα εργαλεία. Είναι ένας σφιχτός μικρός κύκλος που ανταμείβει μόνο τον προσεκτικό θεατή.
Δεύτερον, κοιτάξτε τα μάτια. Δεν είναι ακριβώς εστιασμένα σε εσάς. Ο Βαν Γκογκ κοιτάζει ένα σημείο στον καθρέφτη περίπου δεκαπέντε εκατοστά αριστερά από εκεί που θα ήταν το πρόσωπό σας αν στεκόσασταν εκεί που στεκόταν αυτός. Αυτή η μικρή μετατόπιση είναι που δίνει στον πίνακα την ιδιαίτερη αίσθηση απουσίας. Είναι παρών, αλλά όχι απέναντί σας.
Τρίτον, κάντε πίσω. Περπατήστε πέντε βήματα προς τον απέναντι τοίχο της αίθουσας και γυρίστε. Ολόκληρος ο πίνακας συντίθεται. Τα σφιχτά μικρά σημάδια στο φόντο μαλακώνουν σε καθαρό χρώμα. Το πρόσωπο έρχεται μπροστά. Το σακάκι γίνεται μπλε. Αυτό είναι το αποτέλεσμα που είπε στον Τεό ότι επιδίωκε όταν έγραψε «Πρέπει να το κοιτάξει κανείς από απόσταση». Οι περισσότεροι επισκέπτες δεν το κάνουν ποτέ. Συνωστίζονται από κοντά και χάνουν τον πίνακα που ήθελε πραγματικά να δουν. Αν πάτε πάντως ως τον απέναντι τοίχο, το Chiaro σας διαβάζει το γράμμα της 10ης Σεπτεμβρίου προς τον Τεό με τα δικά του λόγια την ώρα που κοιτάτε.
Τέταρτον, σκεφτείτε τον χρόνο. Το ζωγράφισε τη δεύτερη εβδομάδα του Σεπτεμβρίου του 1889. Είχε άλλους οκτώ μήνες στο Σεν-Ρεμί, δέκα εβδομάδες στο Ωβέρ, και μετά τον πυροβολισμό στο σιταροχώραφο. Ο ζωγράφος αυτού του προσώπου δεν το ήξερε. Νόμιζε ότι γινόταν καλύτερα. Στο γράμμα του στον Τεό την ίδια εβδομάδα έγραψε: «Ελπίζω η κρίση να μην επιστρέψει». Επέστρεψε, άλλες δύο φορές, πριν από το τέλος.
Η άλλη αυτοπροσωπογραφία του Βαν Γκογκ που χάνουν οι περισσότεροι
Το Ορσέ έχει μια δεύτερη αυτοπροσωπογραφία του Βαν Γκογκ. Είναι αυτή του 1887 από την παρισινή του περίοδο, αυτή με τις σπασμένες μπλε και πορτοκαλί κουκκίδες και το ψάθινο καπέλο. Είναι μικρότερη, πιο φωτεινή, πιο πειραματική, και κρέμεται σε άλλη αίθουσα από εκείνη του 1889. Οι περισσότεροι επισκέπτες βλέπουν την αυτοπροσωπογραφία του 1889 και φεύγουν. Αν θέλετε ολόκληρη την καμπύλη, αναζητήστε πρώτα εκείνη του 1887. Θα δείτε τον Βαν Γκογκ να μαθαίνει ακόμα να ζωγραφίζει τον εαυτό του, να δανείζεται ακόμα από τους Παριζιάνους νεοϊμπρεσιονιστές, με τα γένια λίγο άγρια και τα μάτια ακόμα αισιόδοξα. Μετά περπατήστε ως εκείνη του 1889. Οι δύο πίνακες, σε απόσταση δέκα μέτρων, είναι η αρχή και το τέλος ενός ανθρώπου που βλέπει τον εαυτό του να αλλάζει σε έναν καθρέφτη.
Κατακλείδα
Η τελευταία αυτοπροσωπογραφία του Βαν Γκογκ στο Ορσέ δεν αφορά την ψυχική ασθένεια, ούτε την τραγωδία, παρόλο που και οι δύο λέξεις εμφανίζονται σε κάθε λεζάντα που γράφεται γι’ αυτήν. Αφορά έναν άνθρωπο που κάθεται σε έναν κήπο τον Σεπτέμβριο μετά από ένα κακό καλοκαίρι, πιάνει ξανά τα πινέλα του, κοιτάζεται σε έναν καθρέφτη και φτιάχνει μια εικόνα αρκετά καλή ώστε να πείσει τον εαυτό του και τον αδελφό του ότι ήταν ακόμα ζωγράφος.
Η λεζάντα στον πέμπτο όροφο του Ορσέ θα σας πει τη χρονολογία. Δεν θα σας πει από ποια εβδομάδα της ζωής του προήλθε ο πίνακας. Άφησε περισσότερες σημειώσεις από οποιονδήποτε ζωγράφο στην ιστορία· το πορτρέτο του Ορσέ είναι η μία εβδομάδα που άφησε κάτω τις σημειώσεις και σήκωσε ψηλά το εργαλείο.
Πηγές εικόνων
- The Starry Night by Vincent Van Gogh (52254965920).jpg: Adrian Scottow από το Λονδίνο, Αγγλία. Πηγή, CC BY-SA.