İçeriğe geç

Orsay'deki Van Gogh Otoportresi Bir Akıl Hastanesinin İçinde Yapıldı

Yayınlanma: • 8 dk okuma

Vincent van Gogh'un 1888'de Arles'da yaptığı ve Gauguin'e ithaf ettiği otoportre; bugün Musée d'Orsay'de asılı olan Saint-Rémy versiyonundan bir yıl önce yapıldı

Ağustos 1889’un son haftasında Vincent van Gogh, Saint-Rémy-de-Provence’taki Saint-Paul-de-Mausole akıl hastanesinde kilitli odasından çıktı, bahçeye gitti ve altı haftadır ilk kez eline bir fırça aldı. Bütün bedenini sarsan bir nöbetin onu parçalayıp yeniden tecrit hücresine soktuğu Temmuz ortasından beri resim yapmamıştı. Şimdi, iyileşirken, yapmayı seçtiği ilk şey kendi yüzünün bir resmiydi. Bir hafta sonra bitirdi. Bugün Musée d’Orsay’nin beşinci katında asılı olan tablo bu ve Orsay ziyaretçilerinin görmek için kuyruğa girdiği Van Gogh otoportresinin hikâyesi, tamamen o dört duvarın ve onlardan resim yaparak çıktığı o haftanın hikâyesi.

Orsay’nin onu tuttuğu salonda kendine özgü bir sessizlik var. İkinci yürüyen merdivenden çıkar, Monet’nin nilüfer etütlerinin ve Cézanne’ın elmalarının önünden geçerek tepeden aydınlatılan küçük bir galeriye girersiniz. Tablo altmış beş santimetre yüksekliğinde ve elli dört santimetre genişliğinde. Arka plan, sıkı, yılankavi fırça darbeleriyle işlenmiş, neredeyse fosforlu bir turkuaz mavi; yakından bakıldığında, yukarıdan görülen sığ bir nehrin yüzeyi gibi görünüyor. Bu girdabın içinden, gri bir ceket giymiş, elinde bir palet ve bir fırça tutan, kızıl sakallı, zayıf bir adam çıkıyor. Tam size değil, biraz ötenize bakıyor. Otuz altı yaşında. Yaşayacak on ayı daha var.

Van Gogh en az otuz altı otoportre yaptı. Bunlardan yalnızca biri Orsay’de. Bu, on sekiz otoportreye sahip Amsterdam’daki Van Gogh Müzesi’nin ya da sargılı kulaklı olanı barındıran Londra’daki Courtauld’un daha ünlü otoportre koleksiyonlarıyla kıyaslandığında küçük bir sayı. Ama Orsay, son yılın hikâyesi için en önemli olanına sahip; çünkü bu, hâlâ resim yapabildiğinin kanıtı olarak yaptığı tablo.

Van Gogh’un fırçalarına yeniden kavuştuğu hafta

Sıralama şöyle, çünkü tarihler önemli. Van Gogh, 23 Aralık 1888’deki kulak kesme olayını da içeren, Arles’da geçen sekiz aylık krizlerin ardından 8 Mayıs 1889’da kendi isteğiyle Saint-Rémy’deki Saint-Paul akıl hastanesine yattı. Hastanedeki ilk iki ayında verimliydi. Süsenler’i yaptı. Zeytinlikleri yaptı. Haziran ortasında ikinci kattaki yatak odasının penceresinden Yıldızlı Gece’yi yaptı.

Sonra Temmuz ortasında bir nöbet geçirdi. Dr. Théophile Peyron’un hastane kayıtları, onu konuşamaz hâle getiren tam bir krizi anlatıyor. Kilitli bir odaya alındı. Fırçalarına ve boyalarına kendi güvenliği için el kondu, çünkü önceki krizler sırasında boyalarını yemeye çalışmıştı. O odada beş buçuk hafta kaldı. Hiç mektup yazmadı. Hiç çizim yapmadı. Sonunda, Ağustos’un son günlerinde iyileştiğinde, 22 Ağustos’ta kardeşi Theo’ya “son altı haftayı anlayamamaktan dolayı şaşkına döndüğünü” yazdı.

5 ya da 6 Eylül’de Peyron resim malzemelerini geri verdi. Yaptığı ilk şey bir otoportreydi. Üç gün sonra ikincisini yaptı. Orsay’deki ikincisi.

Van Gogh onun hakkında gerçekte ne yazdı

Bu tabloyla ilgili niyetlerini tahmin etmek zorunda değilsiniz. Mektup elimizde. 10 Eylül 1889’da, tabloyu bitirdikten iki gün sonra, Van Gogh Theo’ya yazdı ve resmi ayrıntılı olarak anlattı.

“Göreceksin, umarım,” diye yazdı, “yüzüm çok daha sakin, gerçi bana bakışım eskisinden daha belirsizmiş gibi geliyor.” Arka planı anlattı: başta “sert bir kül grisi”, ardından “soluk bir malakit” yeşiline yükseliyor. Ceketin “saf Prusya mavisine koyulaşmış menekşe” renginde olduğunu not etti. Belirli bir ayrıntıyla gurur duyuyordu: “Ona uzaktan bakmak gerekir.” Söylemek istediği, fırça işçiliğinin yakından görünen karmaşasının iki üç metre geriden bakıldığında tutarlı bir şeye dönüşmesinin amaçlandığıydı.

O gün Theo’ya başka bir şey daha söyledi. “İnsanlar, kendini tanımanın zor olduğunu söylüyor ve buna inanmaya da pekâlâ hazırım; ama kendini resmetmek de kolay değil.” O belirli haftada kendini, hâlâ orada olup olmadığını kontrol etmenin bir yolu olarak resmetmişti.

Orsay’deki tablo, kendini bir ressam olarak, yani elinde palet ve fırçayla, aleti göstererek yaptığı tek otoportre. Diğerlerinin hepsi yalnızca yüz. Kendini çalışırken gösterdiği tek tablo bu.

Orsay’deki Van Gogh otoportresi ve ayna

Bir buçuk metre geri çekilin ve yüze bakın. Yanaklar sıkıca içe çökmüş, alın yüksek ve kemikli. Sakal Arles otoportrelerindekinden daha kısa, neredeyse kirli sakal boyuna kadar kesilmiş. Gözler derine yerleşmiş ve izleyicinin solundan, elindeki paletin üzerindeki pigmentlerle uyuşan soluk bir sarıyla aydınlatılmış. Akıl hastanesine geldiğinde giydiği gri ceketi giyiyor. Yakası sonuna kadar iliklenmiş; Arles’da gömlekle dolaşan bir adam için resmî bir ayrıntı.

Tablonun enerjisinin büyük kısmı arka planda. Van Gogh onu tarihçilerin bugün “Saint-Rémy fırça darbesi” dediği şekilde işledi: paralel dizilmiş ve neredeyse birbirine değen kısa, kıvrımlı izler; bütün alana yavaşça dönen bir hava durumu gibi bir nitelik veriyor. Aynı izleri, daha büyük ve daha şiddetli hâlleriyle, üç ay önce yaptığı Yıldızlı Gece’de görebilirsiniz. Burada daha küçük, daha sakin, neredeyse dekoratifler. Theo’ya rengin “fırtınadan sonra bir yaz göğünün soluk malakit yeşili” olduğunu söyledi. Theo’ya söylemediği şey, her fırça darbesinde elinin fiziksel baskısını görebileceğinizdi. Hızlı çalışıyordu.

Van Gogh'un 1887'de Paris'te yaptığı hasır şapkalı otoportre; Orsay koleksiyonundaki diğer Van Gogh otoportresi ve 1889 tarihli eserin karşıtı

Bu tabloyu, yine Orsay koleksiyonunda bulunan ama her zaman sergilenmeyen 1887 tarihli Paris otoportresiyle karşılaştırın. Paris’te Van Gogh kendini, Seurat’dan ödünç alarak, parçalı mavi ve turuncu noktalarla resmetti. Ürkmüş ve genç görünüyor. İki buçuk yıl sonra, Saint-Rémy tablosunda, noktalar yılanlara dönüşmüş ve yüz çökmüş. İki tablo, bir çöküşün farklı kıyılarında, farklı aynalarda kendine bakan aynı adam.

Neden bu kadar çok Van Gogh otoportresi var

Van Gogh'un Yıldızlı Gece'si (1889); Orsay'deki otoportreden üç ay önce Saint-Paul akıl hastanesindeki ikinci kat odasının penceresinden yapıldı

On yılda kendini otuz altı kez resmetti. Nedeninin kısa cevabı basit, neredeyse sıkıcı. Model tutacak parası yoktu. 1880’lerin Paris’inde profesyonel bir model saati elli santimden bir franka mal oluyordu. Van Gogh, Theo’dan aldığı ayda 150 franklık harçlıkla yaşıyordu. İnsan tutamıyordu ve küçük Fransız kasabalarındaki insanlar da tuhaf biri olarak görüldüğü için çoğu zaman ona bedavaya poz vermeyi reddediyordu. Bu yüzden parasız erişebildiği tek modeli kullandı: banyo aynasındaki adamı.

Bir de, kendisinin 1888’de Arles’dan yazdığı bir mektupta adını koyduğu, daha az pratik bir neden var. Otoportrenin “insanın ailesini incelediği gibi kendini incelemenin” bir yolu olduğunu yazdı. Aynayı etnografik bir araç olarak düşünüyordu. Her tablo, zor bir konu üzerine alınmış bir saha notuydu.

Bu Saint-Rémy otoportresi son saha notu. Fiilen, çalışma hayatının son Van Gogh otoportresi. Ondan sonra bir tane daha yaptı, bazen Kasım 1889’a tarihlendirilen daha küçük, bitmemiş bir tane, ve sonra bıraktı. Mayıs 1890’da Auvers-sur-Oise’a giden bir trene bindi. 27 Temmuz 1890’da bir buğday tarlasında kendini vurdu ve iki gün sonra öldü. Orsay’deki tablo, pratikte, aynaya bakıp gördüğünü kaydettiği son sefer.

Tablo Orsay’ye nasıl geldi

Theo, Van Gogh’un atölyesindeki her şeyi miras aldı, sonra Ocak 1891’de frengiden öldü. Eserleri Theo’nun dul eşi Johanna van Gogh-Bonger miras aldı. Yirmi sekiz yaşındaydı, Theo’nun oğluna hamileydi ve sonraki otuz üç yılı, mektuplar yazarak, sergiler düzenleyerek ve müzeler en iyi tabloları gerçek değerleriyle kabul edene kadar onları satmayı reddederek, Vincent’ın ölüm sonrası ününü tek başına inşa etmekle geçirmek üzereydi.

1889 otoportresini kendi kişisel koleksiyonunda tuttu. 1925’te öldüğünde tablo, aile varlıklarını 1949’a kadar yöneten oğlu Vincent Willem van Gogh’a geçti. 1949’da Vincent Willem tabloyu amcası adına Fransız devletine bağışladı. Önce Louvre’a gitti. 1951’den itibaren Tuileries’deki Jeu de Paume galerisinde, Louvre’un nereye koyacağını bir türlü bilemediği Fransız İzlenimcileri salonunda asılı kaldı. Orsay Aralık 1986’da açıldığında, bütün Jeu de Paume koleksiyonu Place de la Concorde’u geçti ve nehir kıyısı boyunca yeni binaya yürüdü. Otoportre de onunla gitti.

1986’dan beri, retrospektifler için verilen birkaç ödünç dönemi dışında, kesintisiz olarak Orsay’nin beşinci katında, büyük saatin arkasında asılı.

Yakından nelere bakmalı

Ona en az üç dakika ayırın. Tablo yavaş bakmayı belirli şekillerde ödüllendiriyor.

Önce elindeki palete bakın. Üzerinde görünen gerçek pigmentler, çoğunlukla arka planı boyamak için kullandığı renklerin aynısı: malakit yeşili, bir gül pembesi, bir limon sarısı ve başparmağının yakınında küçük bir zencefre kırmızısı lekesi. Kendi aletlerini kendi aletleriyle resmetti. Bu, yalnızca dikkatli bakanı ödüllendiren sıkı, küçük bir döngü.

İkinci olarak gözlere bakın. Tam olarak size odaklanmıyorlar. Van Gogh aynada, onun durduğu yerde siz dursaydınız yüzünüzün olacağı yerin yaklaşık on beş santim soluna bakıyor. Tabloya kendine özgü yokluk duygusunu veren şey bu küçük kayma. Orada, ama size değil.

Üçüncü olarak geri çekilin. Galerinin uzak duvarına doğru beş adım yürüyün ve arkanızı dönün. Bütün resim netleşir. Arka plandaki sıkı küçük izler yumuşayarak saf renge dönüşür. Yüz öne çıkar. Ceket maviye döner. Bu, “Ona uzaktan bakmak gerekir” diye yazarken Theo’ya peşinde olduğunu söylediği etki. Ziyaretçilerin çoğu bunu hiç yapmaz. Yakına doluşurlar ve onun gerçekten görmelerini istediği tabloyu kaçırırlar. Nasılsa uzak duvarın önünde duracaksanız, Chiaro siz bakarken Theo’ya yazılan 10 Eylül mektubunu onun kendi sözcükleriyle okur.

Dördüncü olarak zamanlamayı düşünün. Bunu Eylül 1889’un ikinci haftasında yaptı. Saint-Rémy’de sekiz ayı daha, Auvers’de on haftası vardı ve sonra buğday tarlasındaki tabanca sesi. Bu yüzün ressamı bunu bilmiyordu. İyileştiğini düşünüyordu. Aynı hafta Theo’ya yazdığı mektupta, “Umarım kriz geri dönmez” dedi. Sondan önce iki kez daha geri döndü.

Çoğu insanın kaçırdığı diğer Van Gogh otoportresi

Orsay’de ikinci bir Van Gogh otoportresi var. Paris döneminden, 1887 tarihli olan; parçalı mavi ve turuncu noktalı ve hasır kayıkçı şapkalı olan. Daha küçük, daha açık renkli, daha deneysel ve 1889 tarihlisinden farklı bir salonda asılı. Ziyaretçilerin çoğu 1889’u görür ve çıkar. Bütün yayı görmek istiyorsanız, önce 1887’yi arayıp bulun. Hâlâ kendini resmetmeyi öğrenen, hâlâ Parisli Yeni İzlenimcilerden ödünç alan, sakalı biraz dağınık, gözleri hâlâ iyimser bir Van Gogh göreceksiniz. Sonra 1889’a yürüyün. Birbirinden on metre uzaktaki iki tablo, bir aynada değişişini izleyen bir adamın başlangıcı ve sonu.

Son söz

Orsay’deki son Van Gogh otoportresi, hakkında yazılan her etikette bu iki kelime geçse de, akıl hastalığıyla ilgili değil ve trajediyle ilgili değil. Kötü bir yazın ardından Eylül’de bir bahçede oturan, fırçalarını yeniden eline alan, bir aynaya bakan ve hem kendini hem de kardeşini hâlâ bir ressam olduğuna ikna edecek kadar iyi bir resim yapan bir adamla ilgili.

Orsay’nin beşinci katındaki etiket size tarihi söyleyecek. Tablonun hayatının hangi haftasından geldiğini söylemeyecek. Tarihteki herhangi bir ressamdan daha fazla not bıraktı; Orsay portresi, notları bir kenara koyup aleti havaya kaldırdığı o tek hafta.

Görsel kaynakları