
In de laatste week van augustus 1889 liep Vincent van Gogh zijn afgesloten kamer in de inrichting Saint-Paul-de-Mausole in Saint-Rémy-de-Provence uit, ging de tuin in en pakte voor het eerst in zes weken een penseel op. Hij had niet meer geschilderd sinds half juli, toen een aanval door zijn hele lichaam was geslagen en hem terug in de isoleercel had gebracht. Nu, herstellend, koos hij als eerste onderwerp zijn eigen gezicht. Een week later was het af. Het is het schilderij dat vandaag op de vijfde verdieping van het Musée d’Orsay hangt, en het verhaal van het zelfportret van Van Gogh waarvoor bezoekers in de rij staan, is helemaal het verhaal van die vier muren en de week waarin hij zich eruit schilderde.
Er hangt een bijzonder soort stilte in de zaal waar het Orsay het bewaart. Je komt via de tweede roltrap boven, langs de waterleliestudies van Monet en de appels van Cézanne, een kleine zaal in die van bovenaf wordt verlicht. Het schilderij is vijfenzestig centimeter hoog en vierenvijftig breed. De achtergrond is een bijna fluorescerend turkooisblauw, bewerkt met strakke, kronkelende penseelstreken die er van dichtbij uitzien als het oppervlak van een ondiepe rivier, van bovenaf gezien. Uit die werveling komt een magere man met een rode baard in een grijs jasje tevoorschijn, met een palet en een penseel in zijn handen. Hij kijkt een beetje langs je heen, niet naar je. Hij is zesendertig jaar oud. Hij heeft nog tien maanden te leven.
Van Gogh schilderde minstens zesendertig zelfportretten. Er hangt er maar één in het Orsay. Dat is weinig vergeleken met de bekendere zelfportretten in het Van Gogh Museum in Amsterdam, dat er achttien heeft, of het Courtauld in Londen, dat dat met het verbonden oor heeft. Maar het Orsay heeft het zelfportret dat het meest betekent voor het verhaal van dat laatste jaar, want het is het portret dat hij schilderde als bewijs dat hij überhaupt nog kon schilderen.
De week waarin Van Gogh zijn penselen terugkreeg
Hier is de volgorde, want de data doen ertoe. Van Gogh liet zich op 8 mei 1889 vrijwillig opnemen in de inrichting Saint-Paul in Saint-Rémy, na acht maanden van crises in Arles, waaronder het afsnijden van zijn oor op 23 december 1888. In zijn eerste twee maanden in de inrichting was hij productief. Hij schilderde de Irissen. Hij schilderde de olijfgaarden. Hij schilderde De sterrennacht midden in juni vanuit het raam van zijn slaapkamer op de tweede verdieping.
Toen kreeg hij half juli een aanval. Het ziekenhuisdossier van dokter Théophile Peyron beschrijft een volledige aanval waarna hij niet meer kon spreken. Hij werd overgebracht naar een afgesloten kamer. Zijn penselen en verf werden voor zijn eigen veiligheid in beslag genomen, omdat hij tijdens eerdere episodes had geprobeerd zijn verf op te eten. Hij bleef vijfenhalve week in die kamer. Hij schreef geen brieven. Hij maakte geen tekeningen. Toen hij in de laatste dagen van augustus eindelijk herstelde, schreef hij op 22 augustus aan zijn broer Theo dat hij ‘verbijsterd was dat hij de afgelopen zes weken niet kon begrijpen’.
Op 5 of 6 september gaf Peyron hem zijn schildersgerei terug. Het allereerste wat hij maakte, was een zelfportret. Drie dagen later maakte hij een tweede. Het tweede is het portret in het Orsay.
Wat Van Gogh er zelf over schreef
Naar zijn bedoelingen met dit schilderij hoef je niet te raden. We hebben de brief. Op 10 september 1889, twee dagen nadat het af was, schreef Van Gogh aan Theo en beschreef hij het schilderij tot in detail.
‘Je zult zien, hoop ik,’ schreef hij, ‘dat mijn gezicht veel rustiger is, al lijkt het me dat mijn blik vager is dan vroeger.’ Hij beschreef de achtergrond: eerst ‘hard asgrijs’, dan opklimmend naar een ‘bleek malachiet’-groen. Het jasje, merkte hij op, was ‘violet, verdonkerd tot zuiver pruisisch blauw’. Hij was trots op één specifiek detail: ‘Men moet het van een afstand bekijken.’ De wirwar van penseelstreken van dichtbij, bedoelde hij, moest zich op twee à drie meter afstand oplossen tot iets samenhangends.
Hij vertelde Theo die dag nog iets. ‘Men zegt, en ik wil het graag geloven, dat het moeilijk is zichzelf te kennen, maar het is ook niet makkelijk zichzelf te schilderen.’ Hij had zichzelf in juist die week geschilderd om na te gaan of hij er nog was.
Het schilderij in het Orsay is het enige zelfportret dat hij ooit van zichzelf als schilder maakte: met palet en penseel, het gereedschap in beeld. Alle andere tonen alleen het gezicht. Dit is het enige waarop hij zichzelf aan het werk laat zien.
De spiegel van het zelfportret in het Orsay
Ga anderhalve meter terug staan en kijk naar het gezicht. De wangen zijn strak ingetekend, met een hoog, benig voorhoofd. De baard is korter dan op de zelfportretten uit Arles, teruggeknipt tot bijna stoppels. De ogen liggen diep en worden van links (vanuit de kijker gezien) verlicht met een bleek geel dat overeenkomt met de pigmenten op het palet in zijn hand. Hij draagt het grijze jasje waarin hij in de inrichting aankwam. Zijn kraag is helemaal dichtgeknoopt, een formeel detail voor een man die in Arles in hemdsmouwen leefde.
In de achtergrond zit de meeste energie van het schilderij. Van Gogh bewerkte die met wat historici nu de ‘penseelstreek van Saint-Rémy’ noemen: korte, gebogen streken die parallel en bijna tegen elkaar aan liggen, waardoor het hele vlak een soort traag draaiend weer krijgt. Dezelfde streken, groter en heftiger, zie je in De sterrennacht die hij drie maanden eerder had geschilderd. Hier zijn ze kleiner, rustiger, bijna decoratief. Hij schreef Theo dat de kleur ‘het bleke malachietgroen van een zomerlucht na een onweer’ was. Wat hij Theo niet vertelde, is dat je in elke streek de fysieke druk van zijn hand kunt zien. Hij werkte snel.

Vergelijk dit schilderij met het zelfportret uit 1887 uit Parijs, dat ook tot de collectie van het Orsay behoort maar niet altijd te zien is. In Parijs schilderde Van Gogh zichzelf in gebroken blauwe en oranje stippen, geleend van Seurat. Hij ziet er verschrikt en jong uit. Tweeënhalf jaar later, op het schilderij uit Saint-Rémy, zijn de stippen slangen geworden en is het gezicht hol. De twee schilderijen tonen dezelfde man die naar zichzelf kijkt in verschillende spiegels, aan weerszijden van een inzinking.
Waarom er zoveel zelfportretten van Van Gogh zijn

Hij schilderde zichzelf zesendertig keer in tien jaar. Het korte antwoord op de vraag waarom is simpel en bijna saai. Hij kon geen modellen betalen. Een beroepsmodel kostte in het Parijs van de jaren 1880 vijftig centiem tot een frank per uur. Van Gogh leefde van een toelage van Theo van 150 frank per maand. Hij kon niemand inhuren, en mensen in kleine Franse stadjes weigerden vaak gratis voor hem te poseren, omdat ze hem vreemd vonden. Dus gebruikte hij het enige model dat niets kostte: de man in zijn badkamerspiegel.
Er is ook een minder praktische reden, die hij zelf noemde in een brief uit Arles in 1888. Hij schreef dat het zelfportret een manier was om ‘zichzelf te bestuderen zoals men zijn familie bestudeert’. Hij zag de spiegel als een etnografisch instrument. Elk schilderij was een veldnotitie over een lastig onderwerp.
Dit zelfportret uit Saint-Rémy is de laatste veldnotitie. Het is in feite het laatste zelfportret van zijn werkzame leven. Hij maakte er daarna nog één, een kleiner onvoltooid portret dat soms op november 1889 wordt gedateerd, en toen hield hij op. In mei 1890 stapte hij op de trein naar Auvers-sur-Oise. Op 27 juli 1890 schoot hij zichzelf neer in een korenveld, en twee dagen later stierf hij. Het schilderij in het Orsay is, in alle praktische zin, de laatste keer dat hij in de spiegel keek en vastlegde wat hij zag.
Hoe het schilderij in het Orsay terechtkwam
Theo erfde alles uit Van Goghs atelier en stierf in januari 1891 aan syfilis. Theo’s weduwe, Johanna van Gogh-Bonger, erfde de werken. Ze was achtentwintig jaar oud, zwanger van Theo’s zoon, en stond op het punt de volgende drieëndertig jaar in haar eentje Vincents postume reputatie op te bouwen: door brieven te schrijven, tentoonstellingen te organiseren en te weigeren de beste schilderijen te verkopen tot musea ze zouden aanvaarden voor wat ze waren.
Ze hield het zelfportret uit 1889 in haar eigen collectie. Toen ze in 1925 stierf, ging het over op haar zoon Vincent Willem van Gogh, die het familiebezit tot 1949 beheerde. In 1949 schonk hij het schilderij uit naam van zijn oom aan de Franse staat. Het ging eerst naar het Louvre. Vanaf 1951 hing het in de Jeu de Paume in de Tuilerieën, in de zaal met Franse impressionisten waarvan het Louvre nooit had geweten waar het die moest laten. Toen het Orsay in december 1986 openging, trok de hele collectie van de Jeu de Paume over de Place de la Concorde en langs de rivieroever naar het nieuwe gebouw. Het zelfportret ging mee.
Sinds 1986 hangt het onafgebroken op de vijfde verdieping van het Orsay, achter de grote klok, op een paar periodes na waarin het werd uitgeleend aan overzichtstentoonstellingen.
Waar je van dichtbij op let
Geef het minstens drie minuten. Het schilderij beloont langzaam kijken op een paar specifieke manieren.
Kijk eerst naar het palet in zijn hand. De pigmenten die erop te zien zijn, zijn grotendeels dezelfde kleuren waarmee hij de achtergrond schilderde: het malachietgroen, een rozeroze, een citroengeel en een klein vlekje vermiljoenrood bij zijn duim. Hij schilderde zijn eigen gereedschap met zijn eigen gereedschap. Het is een strak klein kringetje dat alleen de nauwkeurige kijker beloont.
Kijk dan naar de ogen. Ze zijn niet helemaal op jou gericht. Van Gogh kijkt naar een punt in de spiegel zo’n vijftien centimeter links van waar jouw gezicht zou zijn als je stond waar hij stond. Die kleine verschuiving geeft het schilderij zijn bijzondere gevoel van afwezigheid. Hij is aanwezig, maar niet bij jou.
Stap daarna terug. Loop vijf passen naar de achterwand van de zaal en draai je om. Het hele schilderij valt op zijn plaats. De strakke streepjes in de achtergrond verzachten tot pure kleur. Het gezicht komt naar voren. Het jasje wordt blauw. Dit is het effect waar hij volgens zijn brief aan Theo op uit was, toen hij schreef: ‘Men moet het van een afstand bekijken.’ De meeste bezoekers doen dat nooit. Ze dringen dicht op elkaar en missen het schilderij dat hij ze eigenlijk wilde laten zien. Ga je toch bij de achterwand staan, dan laat Chiaro je de brief van 10 september aan Theo in zijn eigen woorden horen terwijl je kijkt.
Denk ten slotte na over het moment. Hij schilderde dit in de tweede week van september 1889. Hij had nog acht maanden in Saint-Rémy, tien weken in Auvers, en dan het pistoolschot in het korenveld. De schilder van dit gezicht wist dat niet. Hij dacht dat hij aan de beterende hand was. In zijn brief aan Theo uit dezelfde week schreef hij: ‘Ik hoop dat de aanval niet terugkomt.’ Die kwam terug, nog twee keer, voor het einde.
Het andere zelfportret van Van Gogh dat de meeste mensen missen
Het Orsay heeft een tweede zelfportret van Van Gogh. Het is dat uit 1887, uit zijn Parijse periode, met de gebroken blauwe en oranje stippen en de strohoed. Het is kleiner, lichter, experimenteler, en het hangt in een andere zaal dan dat uit 1889. De meeste bezoekers zien dat uit 1889 en vertrekken. Wil je de hele boog zien, zoek dan eerst dat uit 1887 op. Je ziet Van Gogh die nog leert zichzelf te schilderen, nog leent van de Parijse neo-impressionisten, met een wat wilde baard en ogen die nog optimistisch staan. Loop dan naar dat uit 1889. De twee schilderijen, een meter of tien uit elkaar, zijn het begin en het einde van een man die zichzelf in een spiegel ziet veranderen.
De clou
Het laatste zelfportret van Van Gogh in het Orsay gaat niet over psychische ziekte, en het gaat niet over tragedie, ook al vallen die twee woorden op elk bordje dat erover is geschreven. Het gaat over een man die na een slechte zomer in september in een tuin zit, zijn penselen weer oppakt, in een spiegel kijkt en een schilderij maakt dat goed genoeg is om zichzelf en zijn broer ervan te overtuigen dat hij nog altijd schilder was.
Het bordje op de vijfde verdieping van het Orsay vertelt je de datum. Het vertelt je niet uit welke week van zijn leven het schilderij komt. Hij liet meer notities na dan welke schilder in de geschiedenis ook; het portret in het Orsay is die ene week waarin hij de notities neerlegde en het gereedschap omhooghield.
Beeldverantwoording
- The Starry Night by Vincent Van Gogh (52254965920).jpg: Adrian Scottow uit Londen, Engeland. Bron, CC BY-SA.