Przejdź do treści

Autoportret Van Gogha z Musée d'Orsay powstał w zakładzie dla obłąkanych

Opublikowano: • 10 min czytania

Autoportret Vincenta van Gogha z 1888 roku dedykowany Gauguinowi, namalowany w Arles rok przed wersją z Saint-Rémy, która wisi dziś w Musée d'Orsay

W ostatnim tygodniu sierpnia 1889 roku Vincent van Gogh wyszedł ze swojego zamkniętego pokoju w zakładzie Saint-Paul-de-Mausole w Saint-Rémy-de-Provence, poszedł do ogrodu i po raz pierwszy od sześciu tygodni wziął do ręki pędzel. Nie malował od połowy lipca, kiedy przeszył go atak drgawek całego ciała i znów trafił do izolatki. Teraz, dochodząc do siebie, jako pierwszy obraz wybrał własną twarz. Skończył go tydzień później. To obraz, który wisi dziś na piątym piętrze Musée d’Orsay, a historia autoportretu Van Gogha, do którego ustawiają się kolejki w Orsay, to w całości historia tych czterech ścian i tygodnia, w którym wymalował się na zewnątrz.

W sali, w której Orsay go przechowuje, panuje szczególny rodzaj ciszy. Wjeżdżasz drugimi schodami ruchomymi, mijasz studia nenufarów Moneta i jabłka Cézanne’a i wchodzisz do niewielkiej galerii oświetlonej od góry. Obraz ma sześćdziesiąt pięć centymetrów wysokości i pięćdziesiąt cztery szerokości. Tło to niemal fluorescencyjny turkusowy błękit, przepracowany ciasnymi, wężowymi pociągnięciami pędzla, które z bliska wyglądają jak powierzchnia płytkiej rzeki widziana z góry. Z tego wiru wyłania się chudy rudobrody mężczyzna w szarej marynarce, z paletą i pędzlem. Patrzy lekko obok ciebie, nie na ciebie. Ma trzydzieści sześć lat. Zostało mu jeszcze dziesięć miesięcy życia.

Van Gogh namalował co najmniej trzydzieści sześć autoportretów. Tylko jeden z nich jest w Orsay. To niewiele w porównaniu ze słynniejszymi zbiorami autoportretów Muzeum Van Gogha w Amsterdamie, które ma ich osiemnaście, czy Courtauld w Londynie, które ma ten z zabandażowanym uchem. Ale Orsay ma ten, który najbardziej liczy się dla historii ostatniego roku, bo to ten, który namalował jako dowód, że w ogóle wciąż potrafi malować.

Tydzień, w którym Van Gogh odzyskał pędzle

Oto kolejność zdarzeń, bo daty mają znaczenie. Van Gogh dobrowolnie oddał się do zakładu Saint-Paul w Saint-Rémy 8 maja 1889 roku, po ośmiu miesiącach kryzysów w Arles, do których należało obcięcie ucha 23 grudnia 1888 roku. Przez pierwsze dwa miesiące w zakładzie był płodny. Namalował Irysy. Namalował gaje oliwne. W połowie czerwca namalował Gwiaździstą noc z okna swojej sypialni na drugim piętrze.

Potem, w połowie lipca, miał atak. Dokumentacja szpitalna doktora Théophile’a Peyrona opisuje pełny atak, po którym nie mógł mówić. Przeniesiono go do zamkniętego pokoju. Pędzle i farby skonfiskowano mu dla jego własnego bezpieczeństwa, bo podczas wcześniejszych epizodów próbował jeść farby. Spędził w tym pokoju pięć i pół tygodnia. Nie napisał żadnego listu. Nie zrobił żadnego rysunku. Kiedy w końcu doszedł do siebie, w ostatnich dniach sierpnia, napisał 22 sierpnia do brata Thea, że jest „zdumiony, iż nie potrafi zrozumieć ostatnich sześciu tygodni”.

5 albo 6 września Peyron oddał mu przybory malarskie. Pierwszą rzeczą, jaką zrobił, był autoportret. Trzy dni później namalował drugi. Ten drugi jest w Orsay.

Co Van Gogh naprawdę o nim napisał

Nie musisz zgadywać, jakie miał zamiary wobec tego obrazu. Mamy list. 10 września 1889 roku, dwa dni po ukończeniu obrazu, Van Gogh napisał do Thea i szczegółowo go opisał.

„Zobaczysz, mam nadzieję – pisał – że moja twarz jest znacznie spokojniejsza, choć wydaje mi się, że spojrzenie mam bardziej nieobecne niż przedtem”. Opisał tło: najpierw „twarda popielata szarość”, przechodząca w „bladą malachitową” zieleń. Marynarka, zauważył, była „fioletowa, przyciemniona do czystego błękitu pruskiego”. Był dumny z jednego konkretnego szczegółu: „Trzeba patrzeć na to z daleka”. Mówił, że chaos pociągnięć pędzla z bliska ma się układać w coś spójnego z odległości dwóch, dwóch i pół metra.

Tego dnia powiedział Theo jeszcze coś. „Mówi się, i chętnie w to wierzę, że trudno poznać samego siebie – ale namalować samego siebie też nie jest łatwo”. Namalował siebie, właśnie w tamtym tygodniu, po to, żeby sprawdzić, czy wciąż jeszcze istnieje.

Obraz z Orsay to jedyny autoportret, na którym przedstawił się jako malarz – z paletą i pędzlem, z widocznym narzędziem. Wszystkie inne to sama twarz. To jedyny, na którym pokazuje siebie przy pracy.

Lustro autoportretu Van Gogha z Orsay

Stań półtora metra od obrazu i spójrz na twarz. Policzki są mocno zapadnięte, czoło wysokie i kościste. Broda jest krótsza niż na autoportretach z Arles, przycięta niemal do zarostu. Oczy są głęboko osadzone i oświetlone od lewej strony widza bladą żółcią, która pasuje do pigmentów na palecie w jego ręce. Ma na sobie szarą marynarkę, w której przybył do zakładu. Kołnierz zapięty pod samą szyję, formalny szczegół u człowieka, który w Arles chodził w samej koszuli.

To w tle kryje się większość energii obrazu. Van Gogh przepracował je tym, co historycy nazywają dziś „pociągnięciem z Saint-Rémy”: krótkimi zakrzywionymi śladami kładzionymi równolegle i niemal stykającymi się ze sobą, które nadają całej płaszczyźnie coś w rodzaju powoli wirującej pogody. Te same ślady, większe i gwałtowniejsze, widać na Gwiaździstej nocy, którą namalował trzy miesiące wcześniej. Tu są mniejsze, spokojniejsze, niemal dekoracyjne. Napisał Theo, że kolor to „blada malachitowa zieleń letniego nieba po burzy”. Nie napisał mu natomiast, że w każdym pociągnięciu widać fizyczny nacisk jego ręki. Pracował szybko.

Paryski autoportret Van Gogha w słomkowym kapeluszu z 1887 roku, drugi autoportret Van Gogha w zbiorach Orsay i przeciwwaga dla dzieła z 1889 roku

Porównaj ten obraz z autoportretem z Paryża z 1887 roku, który też należy do zbiorów Orsay, ale nie zawsze jest wystawiany. W Paryżu Van Gogh malował siebie rozbitymi niebieskimi i pomarańczowymi kropkami, zapożyczając od Seurata. Wygląda na zaskoczonego i młodego. Dwa i pół roku później, na obrazie z Saint-Rémy, kropki stały się wężami, a twarz się zapadła. Oba obrazy to ten sam człowiek patrzący na siebie w różnych lustrach, na dwóch brzegach załamania.

Dlaczego jest tyle autoportretów Van Gogha

Gwiaździsta noc Van Gogha (1889), namalowana z okna jego pokoju na drugim piętrze w zakładzie Saint-Paul trzy miesiące przed autoportretem z Orsay

Namalował siebie trzydzieści sześć razy w ciągu dziesięciu lat. Krótka odpowiedź na pytanie dlaczego jest prosta i niemal nudna. Nie było go stać na modeli. Zawodowy model w Paryżu w latach 80. XIX wieku kosztował od pięćdziesięciu centymów do franka za godzinę. Van Gogh żył z pensji od Thea w wysokości 150 franków miesięcznie. Nie mógł nikogo wynajmować, a ludzie w małych francuskich miasteczkach często odmawiali pozowania mu za darmo, bo uważano go za dziwaka. Korzystał więc z jedynego modela dostępnego bez pieniędzy, czyli z mężczyzny w lustrze w łazience.

Jest też mniej praktyczny powód, który sam nazwał w liście z Arles w 1888 roku. Napisał, że autoportret to sposób na „badanie siebie tak, jak bada się własną rodzinę”. Traktował lustro jak narzędzie etnograficzne. Każdy obraz był notatką z badań terenowych nad trudnym obiektem.

Ten autoportret Van Gogha z Saint-Rémy to ostatnia taka notatka. To w praktyce ostatni autoportret Van Gogha z jego twórczego życia. Po nim namalował jeszcze jeden, mniejszy i niedokończony, datowany czasem na listopad 1889 roku, a potem przestał. W maju 1890 roku wsiadł do pociągu do Auvers-sur-Oise. 27 lipca 1890 roku postrzelił się na polu pszenicy i zmarł dwa dni później. Obraz z Orsay to, praktycznie rzecz biorąc, ostatni raz, kiedy spojrzał w lustro i zapisał to, co zobaczył.

Jak obraz trafił do Orsay

Theo odziedziczył wszystko, co było w pracowni Van Gogha, a potem zmarł w styczniu 1891 roku na kiłę. Dzieła odziedziczyła wdowa po Theo, Johanna van Gogh-Bonger. Miała dwadzieścia osiem lat, była w ciąży z synem Thea i miała spędzić następne trzydzieści trzy lata, w pojedynkę budując pośmiertną sławę Vincenta: pisząc listy, organizując wystawy i odmawiając sprzedaży najlepszych obrazów, dopóki muzea nie zaczną ich przyjmować za to, czym były.

Autoportret z 1889 roku zatrzymała w swojej prywatnej kolekcji. Gdy zmarła w 1925 roku, przeszedł na jej syna Vincenta Willema van Gogha, który zarządzał rodzinnymi zbiorami do 1949 roku. W 1949 roku przekazał obraz państwu francuskiemu w imieniu swojego stryja. Najpierw trafił do Luwru. Od 1951 roku wisiał w galerii Jeu de Paume w Ogrodzie Tuileries, w sali francuskich impresjonistów, dla których Luwr nigdy nie znalazł właściwego miejsca. Kiedy w grudniu 1986 roku otwarto Orsay, cała kolekcja Jeu de Paume przeszła przez Place de la Concorde i wzdłuż nabrzeża do nowego budynku. Autoportret poszedł razem z nią.

Od 1986 roku wisi bez przerwy na piątym piętrze Orsay, za wielkim zegarem, nie licząc kilku okresów wypożyczeń na retrospektywy.

Na co zwrócić uwagę z bliska

Daj mu co najmniej trzy minuty. Obraz w konkretny sposób nagradza powolne patrzenie.

Najpierw spójrz na paletę w jego ręce. Widoczne na niej pigmenty to w większości te same kolory, którymi namalował tło: malachitowa zieleń, różowy, cytrynowa żółć i mała plamka cynobru przy kciuku. Namalował swoje narzędzia swoimi narzędziami. To ciasna mała pętla, którą docenia tylko uważny widz.

Po drugie, spójrz na oczy. Nie są do końca skupione na tobie. Van Gogh patrzy w punkt w lustrze jakieś piętnaście centymetrów na lewo od miejsca, w którym byłaby twoja twarz, gdybyś stał tam, gdzie on. To niewielkie przesunięcie daje obrazowi szczególne poczucie nieobecności. Jest obecny, ale nie dla ciebie.

Po trzecie, cofnij się. Przejdź pięć kroków w stronę przeciwległej ściany galerii i się odwróć. Cały obraz się układa. Ciasne drobne ślady w tle zmiękczają się w czysty kolor. Twarz wysuwa się do przodu. Marynarka przechodzi w błękit. To jest efekt, o który mu chodziło, gdy pisał Theo: „Trzeba patrzeć na to z daleka”. Większość zwiedzających nigdy tego nie robi. Tłoczą się blisko i przegapiają obraz, który naprawdę chciał im pokazać. Jeśli i tak staniesz pod przeciwległą ścianą, Chiaro odczyta ci list do Thea z 10 września jego własnymi słowami, gdy będziesz patrzeć.

Po czwarte, pomyśl o czasie. Namalował to w drugim tygodniu września 1889 roku. Zostało mu jeszcze osiem miesięcy w Saint-Rémy, dziesięć tygodni w Auvers, a potem strzał z pistoletu na polu pszenicy. Malarz tej twarzy o tym nie wiedział. Myślał, że mu się poprawia. W liście do Thea z tego samego tygodnia napisał: „Mam nadzieję, że atak nie wróci”. Wrócił, jeszcze dwa razy, przed końcem.

Drugi autoportret Van Gogha, który większość przegapia

Orsay ma drugi autoportret Van Gogha. To ten z 1887 roku z okresu paryskiego, z rozbitymi niebieskimi i pomarańczowymi kropkami i słomkowym kanotierem. Jest mniejszy, jaśniejszy, bardziej eksperymentalny i wisi w innej sali niż ten z 1889 roku. Większość zwiedzających ogląda ten z 1889 roku i wychodzi. Jeśli chcesz zobaczyć cały łuk, najpierw odszukaj ten z 1887. Zobaczysz Van Gogha, który wciąż uczy się malować siebie, wciąż zapożycza od paryskich neoimpresjonistów, z nieco zmierzwioną brodą i wciąż pełnym optymizmu spojrzeniem. Potem przejdź do tego z 1889. Te dwa obrazy oddalone o dziesięć metrów to początek i koniec człowieka, który obserwuje w lustrze, jak się zmienia.

Puenta

Ostatni autoportret Van Gogha w Orsay nie jest o chorobie psychicznej i nie jest o tragedii, choć oba te słowa pojawiają się na każdej napisanej o nim etykiecie. Jest o człowieku, który we wrześniu, po złym lecie, siedzi w ogrodzie, znów bierze do ręki pędzle, patrzy w lustro i robi obraz na tyle dobry, by przekonać siebie i brata, że wciąż jest malarzem.

Etykieta na piątym piętrze Orsay poda ci datę. Nie powie ci, z którego tygodnia jego życia pochodzi ten obraz. Zostawił więcej notatek niż jakikolwiek malarz w historii; portret z Orsay to ten jeden tydzień, w którym odłożył notatki i podniósł narzędzie.

Źródła ilustracji