Μετάβαση στο περιεχόμενο

Την Πινακοθήκη Μποργκέζε την έχτισε ένας καρδινάλιος που έκλεβε έργα τέχνης με νομικά τερτίπια

Δημοσίευση: • 12 λεπτά ανάγνωσης

Η Πινακοθήκη Μποργκέζε στη Ρώμη, η Βίλα Μποργκέζε Πιντσιάνα που στεγάζει τη συλλογή τέχνης του καρδινάλιου Σιπιόνε Μποργκέζε

Η ιστορία της Πινακοθήκης Μποργκέζε ξεκινά ένα πρωινό του Σεπτεμβρίου του 1605, όταν ένας πενηντατριάχρονος Τοσκανός ονόματι Καμίλλο Μποργκέζε έγινε ο πάπας Παύλος Ε΄. Εννιά μέρες αργότερα έκανε καρδινάλιο τον εικοσιοκτάχρονο ανιψιό του, τον Σιπιόνε Καφαρέλλι. Δύο μήνες μετά, ο Σιπιόνε πήρε το οικογενειακό όνομα και, μαζί του, πρόσβαση στο θησαυροφυλάκιο του Βατικανού. Μέσα σε έναν χρόνο είχε παραγγείλει μια βίλα στον λόφο Πίντσιο, βόρεια από το παλιό τείχος της πόλης, για να στεγάσει την τέχνη που σκόπευε να αποκτήσει. Με το «να αποκτήσει», ο νεαρός καρδινάλιος εννοούσε πολλά πράγματα ταυτόχρονα. Εννοούσε την αγορά, όταν η αγορά τον βόλευε. Εννοούσε την αποδοχή δώρων από ανθρώπους που ήθελαν χάρες. Και εννοούσε, σε μια καλά τεκμηριωμένη περίπτωση, την αποστολή ενός παπικού δικαστικού κλητήρα για να κατάσχει εκατόν πέντε πίνακες από το εργαστήριο ενός αντίπαλου συλλέκτη μέσα στη νύχτα, με την κατηγορία απλήρωτων φόρων που ο συλλέκτης δεν χρωστούσε.

Ο αντίπαλος ήταν ο Τζουζέππε Τσεζάρι. Ανάμεσα στους πίνακες ήταν και ένας Καραβάτζο. Βρίσκονται ακόμα στην ίδια βίλα, τετρακόσια είκοσι ένα χρόνια αργότερα, και ένας από αυτούς είναι μια αυτοπροσωπογραφία του Καραβάτζο ως άρρωστου νεαρού με σταφύλια στα μαλλιά.

Γιατί η Πινακοθήκη Μποργκέζε λειτουργεί ως μουσείο

Οι περισσότερες ευρωπαϊκές συλλογές τέχνης συγκροτήθηκαν μέσα σε γενιές, από οικογένειες που έχασαν το ενδιαφέρον τους, κληρονόμους που πούλησαν κομμάτια και επιμελητές που ξαναστήσανε τους τοίχους για να ταιριάξουν στο γούστο που άλλαζε. Η βίλα στον λόφο Πίντσιο είναι η σπάνια εξαίρεση. Χτίστηκε σε περίπου δεκαπέντε χρόνια, από έναν άνθρωπο, με ένα βιβλιάριο επιταγών, γύρω από έναν γλύπτη. Ο άνθρωπος ήταν ο καρδινάλιος Σιπιόνε Μποργκέζε. Το βιβλιάριο επιταγών ήταν η παπική θητεία του θείου του, που κράτησε από το 1605 ως το 1621. Ο γλύπτης ήταν ο Τζαν Λορέντσο Μπερνίνι, τον οποίο ο Σιπιόνε άρχισε να απασχολεί το 1615, όταν ο Μπερνίνι ήταν δεκαεπτά ετών, και τον κράτησε στη μισθοδοσία του ως τον θάνατο του καρδινάλιου το 1633.

Το αποτέλεσμα είναι ένα μουσείο όπου μπορείτε να σταθείτε σε μία αίθουσα και να δείτε τέσσερα γλυπτά του Μπερνίνι που σκαλίστηκαν όταν ήταν από είκοσι ως είκοσι έξι ετών. Όπου ένας Ραφαήλ κρέμεται στην αμέσως επόμενη αίθουσα. Όπου ο σπουδαιότερος Τιτσιάνο της Ρώμης βρίσκεται απέναντι από έναν Κορρέτζο στον ίδιο τοίχο. Είναι, με κάθε τίμιο μέτρο, η πιο πυκνή ώρα ιταλικής τέχνης στην Ευρώπη. Και εξακολουθεί να στεγάζεται ακριβώς στο κτίριο που έχτισε γι’ αυτήν ο Σιπιόνε, τη Βίλα Πιντσιάνα, σχεδιασμένη από έναν Φλαμανδό αρχιτέκτονα ονόματι Γιαν φαν Σάντεν από το 1612 και μετά.

Ο μηχανισμός του ανιψιού του πάπα που πλήρωσε τα πάντα

Για να καταλάβετε πώς συγκροτήθηκε η συλλογή, πρέπει να καταλάβετε έναν ρωμαϊκό θεσμό που οι ταξιδιωτικοί οδηγοί σπάνια εξηγούν. Λεγόταν νεποτισμός, από την ιταλική λέξη «nipote», που σημαίνει ανιψιός. Ένας πάπας δεν μπορούσε να έχει νόμιμα παιδιά. Είχε όμως ευρύτερη οικογένεια, και ο άγραφος κανόνας του Βατικανού τον 17ο αιώνα ήταν ότι κάθε πάπας διόριζε έναν ανιψιό σε θέση που έλεγχε τα παπικά οικονομικά. Αυτός ο ανιψιός λεγόταν καρδινάλιος-ανιψιός, «cardinale nipote». Ήταν, στην πράξη, ταυτόχρονα ο προσωπάρχης και ο ταμίας του πάπα.

Ο Σιπιόνε ήταν ο cardinale nipote του Παύλου Ε΄ για ολόκληρα τα δεκαέξι χρόνια της παπικής θητείας. Σε αυτό το διάστημα εισέπραττε, σύμφωνα με μια επιστημονική εκτίμηση, γύρω στα 140.000 σκούδα τον χρόνο. Ένα σκούδο ήταν περίπου ο μηνιαίος μισθός ενός ειδικευμένου Ρωμαίου εργάτη. Ο νεαρός καρδινάλιος, με άλλα λόγια, ξόδευε κάθε χρόνο το ισοδύναμο περίπου έντεκα χιλιάδων ετών δουλειάς ενός τεχνίτη, πέρα από ό,τι απέφεραν τα κτήματα. Η Βίλα Πιντσιάνα του κόστισε περίπου 60.000 σκούδα για να χτιστεί, να τοιχογραφηθεί και να εξοπλιστεί. Για εκείνον ήταν το χαρτζιλίκι οκτώ μηνών.

Έτσι χτίζεις ένα μουσείο σε μια δεκαετία.

Η ενέδρα για τον Καραβάτζο και ο εκβιασμός του Καβαλιέρε

Η μαρμάρινη προτομή του καρδινάλιου Σιπιόνε Μποργκέζε από τον Τζαν Λορέντσο Μπερνίνι, 1632, συλλογή της Πινακοθήκης Μποργκέζε

Η επιδρομή στον Τσεζάρι είναι η διάσημη ιστορία, και αξίζει τη δική της παράγραφο γιατί σας λέει τι λογής συλλέκτης ήταν ο Σιπιόνε. Ο Τζουζέππε Τσεζάρι, γνωστός ως Καβαλιέρε ντ’ Αρπίνο, ήταν ο πιο μοδάτος ζωγράφος της Ρώμης γύρω στο 1600. Είχε απασχολήσει τον Καραβάτζο ως μαθητευόμενο μια δεκαετία νωρίτερα και είχε κρατήσει αρκετά από τα πρώιμα έργα του νεαρού ζωγράφου. Τον Μάιο του 1607, λίγο μετά την εκλογή του Παύλου Ε΄, παπικοί αξιωματούχοι εμφανίστηκαν στο εργαστήριο του Τσεζάρι με ένταλμα. Το επίσημο αδίκημα ήταν μια διαφορά για φορολογικές οφειλές που αφορούσε κάποια πυροβόλα όπλα που ο Τσεζάρι φέρεται να είχε χωρίς άδεια. Ο πραγματικός στόχος ήταν η τέχνη. Ο κλητήρας κατάσχεσε ολόκληρο το απόθεμα του εργαστηρίου, πάνω από εκατό πίνακες, και τους μετέφερε ως «δώρο» στον πάπα, ο οποίος στη συνέχεια τους χάρισε στον ανιψιό του. Ανάμεσα στα έργα ήταν μια νεανική αυτοπροσωπογραφία του Καραβάτζο ως Βάκχου με σταφύλια, και ένα Αγόρι με καλάθι φρούτων που κρέμεται σήμερα στην αίθουσα οκτώ της βίλας.

Ο ίδιος ο Καραβάτζο έγινε έξαλλος. Έγραψε μια επιστολή διαμαρτυρίας. Δεν βγήκε τίποτα. Δεκαοκτώ μήνες αργότερα, όταν ο Καραβάτζο σκότωσε έναν άντρα σε έναν καβγά στο Κάμπο Μάρτσιο και έφυγε από τη Ρώμη με θανατική καταδίκη πάνω από το κεφάλι του, ο μόνος Ρωμαίος που ήταν πρόθυμος να μεσολαβήσει για εκείνον στην αυλή ήταν ο Σιπιόνε. Σε αντάλλαγμα, ο Καραβάτζο του ζωγράφισε έναν Δαβίδ και Γολιάθ, όπου το κομμένο κεφάλι του Γολιάθ είναι αυτοπροσωπογραφία του ζωγράφου. Αυτός ο καμβάς, ο τελευταίος Καραβάτζο που γνωρίζουμε ότι ολοκλήρωσε, κρέμεται κι αυτός στη βίλα. Ήταν το τίμημα μιας χάρης που έφτασε πολύ αργά, γιατί ο Καραβάτζο πέθανε σε μια παραλία στο Πόρτο Έρκολε το 1610, στον δρόμο της επιστροφής του στη Ρώμη για να τη δεχτεί.

Ο έφηβος γλύπτης στη μισθοδοσία

Ο Σιπιόνε πρόσεξε για πρώτη φορά τον Μπερνίνι γύρω στο 1615, όταν ο γλύπτης ήταν στα τέλη της εφηβείας του και σκάλιζε ήδη προτομές για τον πατέρα του Σιπιόνε, τον Φραντσέσκο. Οι παραγγελίες που ακολούθησαν, από το 1618 ως το 1625, γέννησαν τα τέσσερα γλυπτά που κάνουν τη βίλα αυτό που είναι.

Ήρθαν με αυτή τη σειρά. Πρώτα ο Αινείας, ο Αγχίσης και ο Ασκάνιος, που σκαλίστηκε το 1618 με 1619, όταν ο Μπερνίνι ήταν είκοσι ετών. Δείχνει τον Αινεία να βγάζει τον ηλικιωμένο πατέρα του από την Τροία που φλέγεται, με τον μικρό του γιο, τον Ασκάνιο, να ακολουθεί δίπλα του. Τρεις γενιές, μία στήλη από σώματα, όλα σε ένα μόνο κομμάτι μαρμάρου της Καρράρα. Μετά η Αρπαγή της Περσεφόνης, 1621 με 1622, όταν ο Μπερνίνι ήταν είκοσι τριών. Μετά ο Δαβίδ, 1623 με 1624, στα είκοσι πέντε, με το πρόσωπο να είναι αυτοπροσωπογραφία του γλύπτη τη στιγμή της ρίψης, με σφιγμένο σαγόνι, συνοφρυωμένο μέτωπο και τη γλώσσα να φαίνεται ανάμεσα στα δόντια. Τέλος ο Απόλλων και Δάφνη, 1622 με 1625, που ολοκληρώθηκε όταν ο Μπερνίνι ήταν είκοσι έξι, με τη νεαρή νύμφη τη στιγμή που μεταμορφώνεται σε δάφνη, τα δάχτυλά της να σκίζονται σε φύλλα και τα δάχτυλα των ποδιών της να βγάζουν ρίζες μέσα στη βάση.

Ο Σιπιόνε παρήγγειλε και τα τέσσερα. Την Αρπαγή της Περσεφόνης τη χάρισε σχεδόν αμέσως, το 1622, στον καρδινάλιο Λουντοβίκο Λουντοβίζι ως διπλωματικό δώρο· επέστρεψε στη βίλα μόλις το 1908, όταν την αγόρασε το ιταλικό κράτος. Σήμερα το καθένα από τα τέσσερα στέκεται στο κέντρο της δικής του αίθουσας στο ισόγειο. Μπορείτε να κάνετε τον γύρο του καθενός σε έναν αργό κύκλο αντίθετα από τους δείκτες του ρολογιού και να δείτε και τα τέσσερα σε περίπου δεκαπέντε λεπτά. Είναι τα πιο πυκνά δεκαπέντε λεπτά γλυπτικής στον δυτικό κόσμο.

Η ζωγραφισμένη οροφή πάνω από το μάρμαρο

Μέρος αυτού που κάνει τη Βίλα Πιντσιάνα διαφορετική από ένα συνηθισμένο μουσείο είναι ότι ο Σιπιόνε αντιμετώπισε το εσωτερικό ως ένα ενιαίο έργο. Ενώ ο Μπερνίνι σκάλιζε, ζωγράφοι όπως ο Τζοβάννι Λανφράνκο και ο Φλαμανδός Πάουλ Μπριλ ζωγράφιζαν τοιχογραφίες στις οροφές για τον Σιπιόνε. Ενάμιση αιώνα αργότερα, τις δεκαετίες του 1770 και του 1780, ο πρίγκιπας Μαρκαντόνιο Δ΄ Μποργκέζε ανακαίνισε τις αίθουσες του ισογείου έτσι ώστε κάθε οροφή να αφηγείται την ιστορία του γλυπτού από κάτω της. Η οροφή πάνω από τον Απόλλωνα και Δάφνη, ζωγραφισμένη από τον Πιέτρο Ανγκελέττι, δείχνει τον ίδιο μύθο. Κοιτάξτε ψηλά. Η αίθουσα είναι το έργο τέχνης. Οι λεζάντες στους τοίχους δεν σας το λένε αυτό και οι περισσότεροι ξεναγοί παραλείπουν τη σύνδεση· το Chiaro αντιμετωπίζει την οροφή και το γλυπτό από κάτω της ως μία ιστορία, γιατί έτσι σχεδιάστηκαν οι αίθουσες. Είναι από τους λίγους ιδιωτικούς θησαυρούς στην Ευρώπη όπου το κτίριο κάνει ακόμα αυτό για το οποίο το έχτισε ο πάτρωνάς του.

Τι απέγινε η συλλογή Μποργκέζε μετά το 1633

Ο Σιπιόνε πέθανε τον Οκτώβριο του 1633, έναν χρόνο μετά τον θείο του τον πάπα. Άφησε τη βίλα και όλο το περιεχόμενό της στην οικογένειά του. Επί εκατόν εβδομήντα χρόνια οι κληρονόμοι συνέχισαν να προσθέτουν, προσεκτικά, και πότε πότε να αφαιρούν. Η μεγαλύτερη αφαίρεση έγινε το 1807. Ένας πρίγκιπας Μποργκέζε ονόματι Καμίλλο είχε παντρευτεί μια αδελφή του Ναπολέοντα, την Πωλίν. Ο Ναπολέων χρειαζόταν τέχνη. Ο Καμίλλο, υπό πίεση, πούλησε στον κουνιάδο του περίπου διακόσια αρχαία γλυπτά και αρκετά ελληνικά αγγεία για περίπου δεκατρία εκατομμύρια φράγκα. Αυτά τα έργα πήγαν στο Παρίσι. Τα περισσότερα βρίσκονται σήμερα στο Λούβρο, σε μια πτέρυγα με την επιγραφή «Collection Borghese». Η βίλα της Ρώμης δεν τα πήρε ποτέ πίσω.

Ο Απόλλων και Δάφνη του Τζαν Λορέντσο Μπερνίνι, μαρμάρινο γλυπτό στην Πινακοθήκη Μποργκέζε, παραγγελία του καρδινάλιου Σιπιόνε Μποργκέζε

Όμως οι Μπερνίνι έμειναν. Οι Καραβάτζο έμειναν. Ο Ραφαήλ, ο Τιτσιάνο, ο Κορρέτζο, ο Κανόβα έμειναν. Αυτό που βλέπετε σήμερα στη Βίλα Πιντσιάνα είναι περίπου ό,τι υπήρχε εκεί το 1633, μείον το κομμάτι του Λούβρου και συν δύο αιώνες μετακινήσεων. Είναι περίπου πεντακόσια έργα σε είκοσι αίθουσες. Το ιταλικό κράτος αγόρασε το κτίριο και το περιεχόμενό του από την οικογένεια το 1902, το άνοιξε ξανά ως δημόσιο μουσείο και το λειτουργεί από τότε με περίπου την ίδια κάτοψη.

Εισιτήρια, η δίωρη χρονοθυρίδα και το μουσείο της Βίλας Μποργκέζε

Ιδού το κομμάτι που κάθε πρακτικός οδηγός κάνει λάθος. Η είσοδος λειτουργεί με αυστηρό σύστημα δίωρων χρονοθυρίδων, που κλείνονται από πριν, με παράθυρα εισόδου κάθε δύο ώρες από τις εννιά το πρωί. Δεν μπορείτε να αγοράσετε εισιτήριο στην πόρτα. Δεν μπορείτε να παρατείνετε τη χρονοθυρίδα σας. Στο τέλος του χρόνου σας, ένας φύλακας περνά από τις αίθουσες και σας ζητά να φύγετε. Ο σκοπός του κανόνα δεν είναι ο έλεγχος του πλήθους με τη συνηθισμένη έννοια, είναι η διατήρηση. Το σύστημα κλιματισμού σχεδιάστηκε για έναν χώρο που δεν είχε ποτέ περισσότερους από μερικές δεκάδες επισκέπτες κάθε φορά, και ο περιορισμός του αριθμού επισκεπτών ανά ώρα είναι ο μόνος τρόπος να μην εκτοξεύεται η υγρασία.

Αυτό το δίωρο όριο είναι το πιο συνηθισμένο παράπονο στις κριτικές. Είναι επίσης, αν προγραμματίσετε σωστά, αρκετός χρόνος. Το κτίριο έχει δύο ορόφους και είκοσι αίθουσες. Στο ισόγειο βρίσκονται τα γλυπτά και οι περισσότεροι Καραβάτζο. Ο επάνω όροφος, που λέγεται pinacoteca, είναι εκεί όπου κρέμονται οι πίνακες: η Ενταφίαση του Ραφαήλ, ο Ουράνιος και γήινος έρωτας του Τιτσιάνο, η Δανάη του Κορρέτζο, ένας Άγιος Ιωάννης του Βερονέζε, μια Παναγία με το Βρέφος του Μπελλίνι. Ξεκινήστε από το ισόγειο. Κινηθείτε αντίθετα από τους δείκτες του ρολογιού. Τα έργα του Μπερνίνι είναι μοιρασμένα στις αίθουσες του ισογείου, ένα σε κάθε αίθουσα. Περάστε είκοσι πέντε λεπτά μόνο μαζί τους και μη ζητάτε συγγνώμη από όσους περνούν σέρνοντας τα πόδια τους δίπλα σας. Όταν ανεβείτε επάνω θα έχετε περίπου σαράντα πέντε λεπτά για την pinacoteca, που είναι ο σωστός χρόνος για έναν μικρό επάνω όροφο με κυρίως ιταλική αναγεννησιακή ζωγραφική.

Όποιος συγγραφέας δημοσιεύει μια λίστα με τα κορυφαία έργα καταλήγει να ονομάζει τα ίδια τέσσερα ή πέντε, και αυτό δεν είναι τεμπελιά, είναι ακρίβεια. Ο Απόλλων και Δάφνη είναι το κορυφαίο. Η Περσεφόνη είναι η τεχνική κορύφωση. Ο Δαβίδ είναι αυτό που μοιάζει ζωντανό. Ο Δαβίδ και Γολιάθ του Καραβάτζο είναι αυτό που θα σας μείνει αφού φύγετε.

Το κτίριο βρίσκεται μέσα στο πάρκο της Βίλας Μποργκέζε, τη μεγάλη πράσινη έκταση βόρεια της Πιάτσα ντελ Πόπολο. Από τη στάση του μετρό Σπάνια είναι δεκαπέντε λεπτά με τα πόδια, ανηφορικά, μέσα από τους κήπους. Το μουσείο της Βίλας Μποργκέζε, όπως το λένε κάποιοι οδηγοί, είναι ένα από τα τέσσερα μουσεία μέσα στο πάρκο, όμως τα άλλα, η Βίλα Τζούλια και η Galleria Nazionale d’Arte Moderna, δεν έχουν καμία σχέση με τη συλλογή του Σιπιόνε. Αν κάποιος πει «μουσείο Μποργκέζε» στη Ρώμη, σχεδόν πάντα εννοεί αυτό.

Τι να προσέξετε μπροστά στα έργα

Στον Απόλλωνα και Δάφνη, βρείτε το σημείο στο απλωμένο δεξί χέρι της Δάφνης όπου το μάρμαρο γίνεται φύλλο. Η μετάβαση γίνεται σε περίπου δύο εκατοστά. Ο Μπερνίνι το σκάλισε στα είκοσι έξι του, χρησιμοποιώντας τρυπάνι για να αδειάσει τον χώρο ανάμεσα σε κάθε φύλλο, σε μια πέτρα που θέλει να ραγίσει. Στην Περσεφόνη, κοιτάξτε το αριστερό χέρι του Πλούτωνα που πιέζει τον μηρό της Περσεφόνης. Το μάρμαρο υποχωρεί. Είναι σκαλισμένο ώστε να μοιάζει με σάρκα. Στον Δαβίδ, κοιτάξτε το κάτω χείλος. Ο Μπερνίνι μασούσε το χείλος του όταν δούλευε, σύμφωνα με τη βιογραφία του Ίρβινγκ Λάβιν, και το πρόσωπο του γλυπτού είναι παγωμένο στη μέση αυτής της κίνησης. Στον Δαβίδ και Γολιάθ του Καραβάτζο, κοιτάξτε το δεξί μάτι του Γολιάθ. Είναι ζωγραφισμένο σαν να θολώνει ήδη, κάπου ανάμεσα στη στιγμή που κόπηκε το κεφάλι και στη στιγμή που έσβησε το φως.

Κατακλείδα

Ο λόγος που η συλλογή λειτουργεί, τετρακόσια χρόνια αφότου τη συγκρότησε ο Σιπιόνε, είναι ότι παρήγγειλε την τέχνη για τις αίθουσες και αρνήθηκε να μετακινήσει οτιδήποτε. Τα γλυπτά του Μπερνίνι βρίσκονται εκεί όπου τα τοποθέτησε. Οι Καραβάτζο κρέμονται εκεί όπου τους κρέμασε. Δύο ώρες μέσα σε μια βίλα σχεδιασμένη γύρω από ένα μόνο απόγευμα θέασης είναι ο σκοπός, όχι ο περιορισμός.

Πηγές εικόνων