
1874 წლის ადრეულ შემოდგომაზე ედუარ მანე პარიზის ლიონის სადგურზე მატარებელში ავიდა თავის ცოლისძმასთან, მხატვარ ჯეიმზ ტისოსთან ერთად, და ალპები გადაკვეთა, რათა ვენეციაში ემოგზაურა, პირველად და ერთადერთხელ ცხოვრებაში. ორმოცდაორი წლის იყო. ზაფხული სენაზე, არჟანტეიში გაატარა, კლოდ მონესა და პიერ-ოგიუსტ რენუარის გვერდით ხატავდა, რომლებმაც ექვსი თვით ადრე ერთად მოაწყვეს პირველი იმპრესიონისტული გამოფენა. მანემ მათთან ერთად გამოფენაზე უარი თქვა: სალონის სჯეროდა და სალონის ოქროს მედლის მოგება სურდა. მაგრამ თვალს ადევნებდა, რას აკეთებდნენ ისინი დაშლილი ფერით და საღებავის პატარა, ცალკეული შეხებებით, რომლებიც სინათლეს იჭერდა. მატარებლით ვენეციაში წავიდა, რომ თავად ეცადა ეს, სხვა ქალაქში, თავისი პარიზული სახელოსნოსგან შორს. დაახლოებით ოთხი კვირა დარჩა. პარიზში დიდი არხის ორი ზეთის ნახატით დაბრუნდა. ეს მანეს ერთადერთი ვენეციური ნახატებია.
ორივე სურათში დომინირებს ერთი ვიზუალური ხერხი, რომელიც მანეს ჩასვლიდან ერთ საათში უნდა შეემჩნია: ზოლიანი მისაბმელი ბოძები. დიდი არხის „პალი“, გონდოლების მისაბმელად ლაგუნის ფსკერში ჩასობილი ხის ბოძები, ფერადი დიაგონალური ზოლებითაა შეღებილი იმ ოჯახის ჰერალდიკის მიხედვით, რომლის სასახლეც არხზე მათ უკან დგას. ლურჯი და თეთრი ერთი პალაცოსთვის, წითელი და თეთრი შემდეგისთვის, მუქი მწვანე და ოხრა მესამისთვის. ბოძები ყოველი სასახლის წინ სამ-ოთხ ერთად დგას და ფერები წყლის გაყოლებით თითოეული ოჯახის ტერიტორიას აღნიშნავს. მანე ამას ჩაეჭიდა. ორივე ვენეციურ ნახატში ბოძები სტრუქტურული ხერხია. ისინი ვერტიკალურია, კაშკაშა ფერისა და არხის რბილ ჰორიზონტალზე ისე იკითხება, რომ წყვეტს მხატვრულ პრობლემას, რომელზეც ის ათი წელი მუშაობდა: როგორ დაამაგროს თავისუფალი მონასმებით შექმნილი კომპოზიცია რამდენიმე მკვეთრი გრაფიკული აქცენტით.
კავშირი ტისოსთან
1874 წლის სექტემბერში მანე ვენეციაში საერთოდ ტისოს გამო აღმოჩნდა. ჯეიმზ ტისო ფრანგი მხატვარი იყო, რომელიც 1871 წლის კომუნის დროს პარიზიდან გაიქცა: პოლიტიკურად კომპრომეტირებული იყო, რადგან თავის პარიზულ სახელოსნოში კომუნარი ოფიცრების პორტრეტებს ხატავდა. ლონდონში გადავიდა, სადაც სამი წლის განმავლობაში მცირე ქონება დააგროვა ინგლისური მაღალი საზოგადოების ქალების ხატვით ზოლიან აბრეშუმის კაბებში, იახტებზე, გაზონებზე და გემბანებზე. 1874 წლისთვის ტისო მდიდარი იყო, კარგი კავშირები ჰქონდა და შვებულებას ეძებდა. მან მანე მიიწვია, რომელიც 1850-იან წლებში სამხატვრო სკოლაში (École des Beaux-Arts) მისი თანაკურსელი იყო და რომელიც, ტისოს მსგავსად, წინა ზამთარს სალონისთვის რთული ნამუშევრის წარდგენით ქანცგაწყვეტილი იყო. ორივენი სექტემბრის დასაწყისში პარიზში შეხვდნენ, მატარებლით სამხრეთისკენ წავიდნენ და ერთად ჩავიდნენ ვენეციაში.
დიდ არხზე, სასტუმრო „ევროპაში“ დაბინავდნენ, სალუტეს ეკლესიასა და არხის ლაგუნაში შესართავს შორის, რამაც მანეს წყალზე სამუშაო ფანჯარა მისცა. ის ღია ცის ქვეშ, არხის კიდეზე მუშაობდა, პატარა ტილოებზე, რომელთა იღლიაში ამოჩრით ტარებაც შეეძლო. ცნობილ ტურისტულ ხედებს არ ხატავდა: არც სან-მარკოს, არც დოჟების სასახლეს, არც რიალტოს ხიდს. არხის ორი მონაკვეთი აირჩია უცნობი სასახლეების წინ და ბოძები დახატა.
რას აკეთებდა ტექნიკურად
მანეს დიდი არხის ნახატი, რომელსაც ყველა „ხედს ვენეციაში“ უწოდებს, ორიდან უფრო დიდი, ახლა პოლ ჯ. ალენის კოლექციაში, არხს პალაცო და მულას წინ აჩვენებს, სალუტეს ეკლესიის მახლობლად. წყალი ერთიანი დაშლილი ლურჯია, ჰორიზონტალური შეხებებით დახატული, რომლებიც ლაგუნის აღელვებულ სინათლეს იჭერს. მოპირდაპირე მხარეს მდგარი პალაცო ფერის სამი ბრტყელი ჰორიზონტალური ზოლითაა აგებული: ქვედა ნაწილში აგურის წითელ-ყავისფერი, ზედა სართულების კრემისფერ-თეთრი და კრამიტის სახურავის ხაზის მუქი წითელი, თითქმის ყოველგვარი არქიტექტურული დეტალის გარეშე. ფანჯრები მუქი ხაზებია. ბოძები წინა პლანზე ლურჯ-თეთრია. შუა პლანზე ერთი გონდოლა მიცურავს, კიჩოზე შავმოსასხამიანი მენავით, ორი სწრაფი მონასმით დახატული.
ტექნიკა ის არის, რაც მანემ 1874 წლის ზაფხულში არჟანტეიში მონესთვის თვალის დევნებით ისწავლა. ფუნჯზე ფერის ცალკეული ლაქებია აღებული და არა პალიტრაზე შერეული. წყალი ლურჯის, ლურჯ-მწვანისა და კრემისფრის ათობით პატარა შეხებითაა აგებული, თითოეული ტალღის, ანარეკლის ან ჩრდილის ლაქის მიახლოებაა. ნახატი დასრულებულია, მაგრამ არა გაპრიალებული. მთელი ტილო დაახლოებით ოთხმოცდაათი სანტიმეტრის სიგანისაა და სამოგზაურო ზანდუკში ჩაეტეოდა. მხატვარმა ბერტ მორიზომ, მანეს რძალმა და მისი კარიერის ყველაზე ყურადღებიანმა დამკვირვებელმა, ნახატის პარიზში ნახვის შემდეგ თავის დას, ედმას მისწერა, რომ ეს იყო „ედუარი იმ მომენტში, როცა იწყებს აღიარებას, რომ სხვები მართლები იყვნენ“, სხვებში კი მონესა და რენუარს გულისხმობდა.
„ლურჯი ვენეცია“ უფრო თამამი სურათია
მეორე ვენეციური ნახატი, უფრო პატარა და უფრო თავისუფალი, „ლურჯი ვენეციაა“ (Le Grand Canal à Venise). ის შელბერნის მუზეუმშია, შელბერნში, ვერმონტში, ელექტრა ჰევმეიერ უების კოლექციაში, ამერიკელი შაქრის მემკვიდრისა, რომელმაც ის 1925 წელს პარიზელი დილერისგან თავისი კერძო მუზეუმისთვის იყიდა. ნახატი არხის სხვა მონაკვეთს აჩვენებს, მოსახვევს აკადემიის ზემოთ, სალუტესკენ ხედით, წინა პლანზე პატარა თეთრი გონდოლით და სამი ზოლიანი ბოძით, რომლებიც წინა პლანს აღნიშნავს. ლურჯი უფრო გაჯერებულია, ვიდრე დიდ სურათზე, წყალი უფრო აღელვებული, მარჯვენა მხარეს სასახლეების ფასადები კიდევ უფრო ნაკლები მონასმითაა აგებული. მხატვრის შემდგომი მონათხრობის მიხედვით, რომელიც მან მეგობარს, ანტონენ პრუსტს უამბო, „ლურჯი ვენეცია“ სამ ნაშუადღევს დახატა, იმავე კვირაში, რა კვირაშიც დიდი ნახატი. ის უფრო უხეშია. და, XX საუკუნის კრიტიკოსების უმეტესობის აზრით, უკეთესი სურათიც.

„ლურჯ ვენეციას“ უკეთეს სურათად ზოლიანი ბოძები აქცევს. მანემ ტილოს ქვედა მარჯვენა კუთხეში წინა პლანის სამი ბოძი თავდაჯერებული ვერტიკალური მონასმებით დახატა, კობალტის ლურჯი მონასმები ტიტანის თეთრს ენაცვლება, თითოეული ზოლი ნახატზე დაახლოებით ორნახევარი სანტიმეტრის სიმაღლისაა. ბოძები ოდნავ გადახრილია, როგორც ნამდვილი მისაბმელი ბოძები ყოველთვის არის ლაგუნაში რამდენიმე ზამთრის შემდეგ. ისინი ტილოს აძლევს წინა პლანს, რომელსაც ნახატის დანარჩენი ნაწილი, თავისუფალი წყალი, თავისუფალი ფასადები, პატარა გონდოლა შუა პლანზე, შეიძლება დაეყრდნოს. მხატვრები ორასი წლის განმავლობაში ებრძოდნენ ვენეციური სურათის კომპოზიციის პრობლემას, კანალეტოს XVIII საუკუნის ვედუტებიდან მოყოლებული. კანალეტომ ის არქიტექტურული სიზუსტით გადაჭრა: დოჟების სასახლის ყველა სვეტი დათვლილი, გონდოლაში ყოველი ფიგურა მაყურებლიდან დაშორების შესაბამისი ზომისა. მანემ ის ორი ზოლიანი ბოძით გადაჭრა. ეკონომიაშია ხრიკი.
სხვა მხატვრები ქალაქში
1874 წლის შემოდგომაზე მანე ვენეციაში ერთადერთი უცხოელი მხატვარი არ იყო. ჯეიმზ მაკნილ უისლერი რამდენიმე კვირით ადრე ჩამოვიდა და თოთხმეტი თვე დარჩებოდა, შექმნიდა ვენეციურ ოფორტებს და ლაგუნის ნოქტიურნების პატარა პასტელებს, რომლებიც მისი კარიერის ერთ-ერთ საუკეთესო ნამუშევრებად იქცა. უისლერი ნისლსა და მწუხრს ხატავდა: რბილ შუალედურ საათებს, როცა ქალაქი ნაცრისფერდებოდა. მანე შუადღეს ხატავდა. ორივე მხატვარი ერთმანეთს იცნობდა: ორივემ 1863 წელს უარყოფილთა სალონში (Salon des Refusés) გამოიფინა, ალტერნატიულ გამოფენაზე, სადაც მანეს „ბალახზე საუზმეც“ და უისლერის „სიმფონია თეთრშიც“ დასცინეს, და შესაძლოა იმ შემოდგომას ვენეციაში შეხვდნენ კიდეც, შესაძლოა არა. ჩანაწერები გაურკვეველია. ორივე ერთსა და იმავე ქალაქში, ერთსა და იმავე არხზე, ერთსა და იმავე ექვს კვირაში მუშაობდა და თითქმის საპირისპირო სურათები შექმნა.

ეს კონტრასტი ვენეციური მოგზაურობის „მოიცა, მართლა?“ მომენტია. მანემ თავისი პარიზული რეპუტაცია ბრტყელ ფერზე და ატმოსფერული სიღრმის უარყოფაზე ააშენა. ბარმენი „ფოლი-ბერჟერში“ პირდაპირ დახატა, პიკნიკი ბალახზე პირდაპირ, დანარჩენი შინ პირდაპირ. ვენეციაში ჩავიდა, ნისლისა და ანარეკლის ქალაქში, ქალაქში, რომელიც სამასი წლის განმავლობაში მხატვრებს ატმოსფერულს ხდიდა, და ატმოსფერულობაზე უარი თქვა. არხი ისე დახატა, თითქოს თეატრის ბრტყელი ფერადი დეკორაცია ყოფილიყო, წინა პლანზე სამი ზოლიანი ბოძით, რომლებიც კომპოზიციას იჭერს. უისლერი, რომელმაც კარიერა თავისი ნოქტიურნების რბილ ტონალურ ჰარმონიებზე ააშენა, ვენეციაში ჩავიდა და ის ნისლის პოემად დახატა. თითოეულმა მხატვარმა ვენეციაში ზუსტად ის მიიტანა, რაც ვენეციას მასში უნდა შეერბილებინა. არც ერთი არ შეირყა.
მოგზაურობამ ის არ შეცვალა
მანე 1874 წლის ოქტომბრის შუა რიცხვებში პარიზში დაბრუნდა და სამხრეთით აღარასდროს წასულა. მომდევნო ცხრა წელი, 1883 წლის აპრილში სიკვდილამდე, პარიზელებს ხატავდა პარიზულ გარემოში: ბარს „ფოლი-ბერჟერში“, სენ-ლაზარის რკინიგზის სადგურს, პიკნიკს არჟანტეიში, სატაცურს, ლიმონს, მადამ მანეს პორტრეტს ლურჯ დივანზე. ვენეციური ნახატები მის სახელოსნოში იდო. დიდი მისი სიცოცხლეშივე გაიყიდა დილერზე, სახელად დიურან-რუელი. პატარა, „ლურჯი ვენეცია“, 1880-იან წლებში პარიზელ კოლექციონერს, ანრი ვევერს მიჰყიდეს, შემდეგ კი ოთხჯერ გამოიცვალა მფლობელი, სანამ ელექტრა ჰევმეიერ უები 1925 წელს იყიდდა. ორივე ნახატი ახლა ამერიკულ კოლექციებშია და არც ერთი ვენეციაში არასდროს გამოფენილა.
მიზეზი, რის გამოც ვენეციურმა მოგზაურობამ ის არ შეცვალა, ისაა, რომ მანე ამთავრებდა და არა იწყებდა. ორმოცდაორი წლის იყო. სიცოცხლის ცხრა წელი ჰქონდა დარჩენილი, და სულ რამდენიმე წელიწადში სიფილისი, რომელიც ახალგაზრდობაში შეეყარა, ფეხებს შეუტევდა. და უკვე შექმნილი ჰქონდა ნახატები, რომლებიც მის რეპუტაციას უზრუნველყოფდა. „ოლიმპია“ და „საუზმე“ 1863 წელს დაიხატა, როცა ოცდათერთმეტი წლის იყო. „ბარი ფოლი-ბერჟერში“, მისი ბოლო მნიშვნელოვანი ტილო, 1882 წელს დაიხატა. ვენეციური ნახატები ორ დიდ კარიერას, ადრეულსა და გვიანდელს, შორისაა მოქცეული და არც ერთს არ ეკუთვნის. ეს შვებულებისას შექმნილი ნამუშევარია. და სწორედ ამიტომ არის ისინი ყველაზე სუფთა სურათებს შორის, რაც ოდესმე შექმნა. ხატავდა სალონის ზეწოლის გარეშე, იმპრესიონისტული გამოფენების პოლიტიკის გარეშე, დასაცავი საკუთარი რეპუტაციის გარეშე. დიდი არხის კიდეზე იდგა და ხატავდა იმას, რაც თვალწინ ჰქონდა.
რას დააკვირდეთ
ორი ვენეციური ნახატი კერძო კოლექციებსა და სპეციალურ გამოფენებს შორის მოძრაობს. პოლ ჯ. ალენის კოლექციამ, რომელიც დიდ „ხედს ვენეციაში“ ფლობს, ნახატი სპეციალური გამოფენებისთვის ათხოვა ნიუ-იორკის ფრიკის კოლექციას, ვაშინგტონის ეროვნულ გალერეას და თავად ვენეციის მუზეო კორერს. „ლურჯი ვენეცია“ შელბერნის მუზეუმში მთელი წლის განმავლობაში კიდია ელექტრა ჰევმეიერ უების შენობის მეორე სართულზე, პატარა ბნელ ოთახში, მის წინ კი ჰევმეიერების პარიზული სახლის ავეჯის სამი ნივთია განლაგებული. სადაც არ უნდა იპოვოთ რომელიმე ნახატი, წინა პლანის ბოძებს შეხედეთ. ისინი ნახატის სტრუქტურული არგუმენტია. დათვალეთ ზოლები. ჩვეულებრივ, თითო ბოძზე ფერის ოთხი მონაცვლე ზოლია, ფერები კი იმ ვენეციური ოჯახის ჰერალდიკას შეესაბამება, რომლის სახელიც მხატვარმა, სავარაუდოდ, არ იცოდა. წყალი ცალკეული შეხებებითაა აგებული. გონდოლები თითო ორი მონასმია. Chiaro 1874 წლის სექტემბრის მოგზაურობას, უისლერის საპირისპირო დინებას და ბერტ მორიზოს წერილს სწორედ მაშინ გიამბობთ, როცა რომელიმე ნახატის წინ დგახართ, ასე რომ, ოთხი კვირა, რომელიც მანემ დიდ არხზე გაატარა, ზოლიანი ბოძებიდან სწორ მანძილზე მოგეთხრობათ.
ერთჯერადი ვენეციელი მხატვრის თავისებურება ისაა, რომ ქალაქი გამეორებით არ განზავდება. მონემ ვენეცია 1908 წელს დახატა და გონებაში კიდევ ორჯერ დაბრუნდა, მომდევნო ოთხი წელი ჟივერნიში დოჟების სასახლეს მეხსიერებით ხატავდა. უისლერმა ორმოცდაათი ვენეციური ოფორტი შექმნა. ჯონ სინგერ სარჯენტი ვენეციას მთელი ცხოვრება ხატავდა. მანემ ვენეცია ერთხელ დახატა. ვენეციური ნახატები სერია არ არის. არც ეტაპია. ეს ორი ტილოა, ერთ შემოდგომაზე შექმნილი მხატვრის მიერ, რომელსაც სიცოცხლის ცხრა წელი ჰქონდა დარჩენილი, რომელმაც ქალაქის ყველაზე ხშირად დახატულ ხედს შეხედა, წინა პლანზე სამი ზოლიანი ბოძი მოათავსა და თქვა, რომ დასრულებულია. სწორედ ეკონომია ხდის მათ მარადიულს.