İçeriğe geç

Çizgili Direkler: Manet'nin Tek Venedik Yolculuğu

Yayınlanma: • 8 dk okuma

Édouard Manet, Venedik'ten Bir Görünüm: Büyük Kanal (1874), özel koleksiyon, Paul G. Allen Koleksiyonu

1874 sonbaharının başlarında Édouard Manet, eniştesi ressam James Tissot ile birlikte Paris’teki Gare de Lyon’da bir trene bindi ve hayatı boyunca yaptığı tek Venedik yolculuğu için Alpleri aştı. Kırk iki yaşındaydı. Yazı Seine kıyısındaki Argenteuil’de, altı ay önce birlikte ilk İzlenimci sergisini açmış olan Claude Monet ve Pierre-Auguste Renoir’ın yanında resim yaparak geçirmişti. Manet onlarla birlikte sergi açmayı reddetmişti (Salon’a inanıyordu ve Salon’un altın madalyasını kazanmak istiyordu) ama onların parçalı renkle ve ışığı kaydeden küçük, ayrık boya dokunuşlarıyla ne yaptıklarını izliyordu. Bunu kendisi denemek için, farklı bir şehirde, Paris’teki atölyesinden uzakta, Venedik’e giden bir trene bindi. Yaklaşık dört hafta kaldı. Paris’e Büyük Kanal’ın iki yağlıboya tablosuyla döndü. Manet’nin yaptığı Venedik tabloları yalnızca bunlar.

İki resme de Manet’nin vardıktan sonraki bir saat içinde fark etmiş olması gereken tek bir görsel unsur hâkim: çizgili bağlama direkleri. Büyük Kanal’daki pali, yani gondolları bağlamak için lagünün dibine çakılmış ahşap direkler, arkalarında kanal kıyısında sarayı bulunan ailenin armasına göre çapraz renk şeritleriyle boyanır. Bir palazzo için mavi ve beyaz, bir sonraki için kırmızı ve beyaz, üçüncüsü için koyu yeşil ve aşı boyası. Direkler her sarayın önünde üçlü ya da dörtlü kümeler hâlinde durur; renkler her ailenin su boyunca uzanan bölgesini işaretler. Manet buna sarıldı. İki Venedik tablosunda da direkler yapısal unsur. Dikeyler, parlak renkliler ve kanalın yumuşak yatay çizgisine karşı, on yıldır üzerinde çalıştığı bir resim sorununu çözen bir şekilde okunuyorlar: gevşek fırça işçiliğiyle yapılmış bir kompozisyonu birkaç keskin grafik vurguyla nasıl sabitleyeceği.

Tissot bağlantısı

Manet’nin Eylül 1874’te Venedik’te bulunmasının tek nedeni Tissot’ydu. James Tissot, 1871 Komünü sırasında Paris’ten kaçmış Fransız bir ressamdı (Paris’teki atölyesinde Komüncü subayların portrelerini yaptığı için siyasi olarak itibarı zedelenmişti) ve Londra’ya yerleşmiş, orada üç yıl boyunca yatlarda, çimenliklerde ve güvertelerde çizgili ipek elbiseler giymiş İngiliz sosyete kadınlarını resmederek küçük bir servet kazanmıştı. 1874’e gelindiğinde Tissot zengindi, iyi bağlantıları vardı ve bir tatil arıyordu. 1850’lerde École des Beaux-Arts’ta sınıf arkadaşı olan ve Tissot gibi önceki kışı zorlu bir Salon başvurusuyla bitkin geçirmiş olan Manet’yi davet etti. İkisi Eylül başında Paris’te buluştu, güneye giden trene bindi ve birlikte Venedik’e gitti.

Büyük Kanal üzerinde, Salute kilisesi ile kanalın lagüne açılan ağzı arasındaki Hotel Europa’da kaldılar; bu da Manet’ye suya bakan, çalışabileceği bir pencere sağladı. Dışarıda, kanalın kenarında, koltuğunun altında taşıyabileceği küçük tuvaller üzerinde çalıştı. Ünlü turistik manzaraları resmetmedi: ne San Marco, ne Doçlar Sarayı, ne Rialto Köprüsü. Kanalın ünlü olmayan sarayların önündeki iki kesimini seçti ve direkleri resmetti.

Teknik olarak ne yapıyordu

Herkesin Venedik’ten Bir Görünüm dediği, Manet’nin Büyük Kanal tablosu (ikisinin büyüğü, bugün Paul G. Allen Koleksiyonu’nda) Salute kilisesinin yakınındaki Palazzo da Mula’nın önündeki kanalı gösteriyor. Su, dalgalı lagün ışığını yakalayan yatay dokunuşlarla boyanmış, tek ve parçalı bir mavi. Karşı kıyıdaki palazzo, kayda değer hiçbir mimari ayrıntı olmadan, üç düz yatay renk şeridiyle kurulmuş: tabandaki tuğla işçiliğinin kırmızımsı kahverengisi, üst katların krem beyazı ve kiremitli çatı hattının koyu kırmızısı. Pencereler karanlık sıyrıklar. Ön plandaki direkler mavi ve beyaz. Orta mesafede tek bir gondol ilerliyor; kıçında siyah pelerinli bir gondolcu, iki hızlı fırça darbesiyle boyanmış.

Teknik, Manet’nin 1874 yazında Argenteuil’de Monet’yi izleyerek öğrendiği şey. Fırça, paletin üzerinde karıştırılmak yerine ayrı renk lekeleriyle yüklenmiş. Su, her biri bir dalgayı, bir yansımayı ya da bir gölge parçasını andıran, düzinelerce küçük mavi, mavi-yeşil ve krem dokunuştan oluşuyor. Tablo bitmiş ama cilalanmamış. Bütün tuval yaklaşık doksan santimetre genişliğinde ve bir vapur sandığına sığardı. Manet’nin baldızı ve kariyerinin en dikkatli gözlemcisi olan ressam Berthe Morisot, tabloyu Paris’te gördükten sonra kız kardeşi Edma’ya bunun “diğerlerinin haklı olduğunu kabul etmeye başladığı andaki Édouard” olduğunu yazdı; diğerleri derken Monet ve Renoir’ı kastediyordu.

Mavi Venedik daha cüretkâr olan resim

İkinci Venedik tablosu, daha küçük ve daha gevşek olanı, Mavi Venedik (Le Grand Canal à Venise) adını taşıyor. Vermont’taki Shelburne’de bulunan Shelburne Museum’da, onu 1925’te özel müzesi için Parisli bir sanat tüccarından satın alan Amerikalı şeker varisi Electra Havemeyer Webb’in koleksiyonunda. Tablo kanalın farklı bir kesimini gösteriyor (Accademia’yı hemen geçtikten sonraki dönemeç, Salute’ye doğru geriye bakarak); ön planda küçük beyaz bir gondol ve ön plan düzlemini işaretleyen üç çizgili direk var. Mavi, büyük resimdekinden daha doygun, su daha çalkantılı, sağdaki saray cepheleri daha da az dokunuşla kurulmuş. Ressamın daha sonra arkadaşı Antonin Proust’a anlattığına göre Manet Mavi Venedik’i büyük tabloyla aynı hafta içinde üç öğleden sonrada yaptı. Daha kaba. Aynı zamanda yirminci yüzyıl eleştirmenlerinin çoğuna göre daha iyi resim.

Édouard Manet, Mavi Venedik: Venedik'te Büyük Kanal (1874), Shelburne Museum, Vermont

Mavi Venedik’i daha iyi resim yapan şey çizgili direkler. Manet ön plandaki üç direği tuvalin sağ alt köşesine, titanyum beyazı darbelerle dönüşümlü kobalt mavisi, kendinden emin dikey darbelerle boyadı; her şerit tabloda yaklaşık iki buçuk santim yüksekliğinde. Direkler, gerçek bağlama direklerinin lagünde birkaç kış geçirdikten sonra her zaman olduğu gibi hafifçe eğik. Tuvale, resmin geri kalanının (gevşek su, gevşek cepheler, orta mesafedeki küçük gondol) dayanabileceği bir ön plan veriyorlar. Ressamlar, Canaletto’nun on sekizinci yüzyıl vedutelerinden beri, iki yüz yıldır bir Venedik resminin nasıl kurgulanacağı sorunuyla boğuşuyordu. Canaletto bunu mimari kesinlikle çözmüştü: Doçlar Sarayı’ndaki her sütun sayılmış, bir gondoldaki her figür izleyiciye olan uzaklığına göre boyutlandırılmış. Manet bunu iki çizgili direkle çözdü. Numara bu tutumluluk.

Şehirdeki diğer ressamlar

1874 sonbaharında Venedik’teki tek yabancı ressam Manet değildi. James McNeill Whistler birkaç hafta önce gelmişti ve on dört ay kalarak, kariyerinin en iyi işlerinden bazıları olacak Venedik gravürlerini ve lagündeki gece manzaralarının küçük pastellerini üretecekti. Whistler sisi ve alacakaranlığı, şehrin griye döndüğü yumuşak ara saatleri resmediyordu. Manet öğle vaktini resmediyordu. İki ressam birbirini tanıyordu (ikisi de 1863’te, Manet’nin Çimenlerde Kahvaltı’sının ve Whistler’ın Beyaz Senfoni’sinin yuhalandığı alternatif sergi Salon des Refusés’de eser göstermişti) ve o sonbahar Venedik’te karşılaşmış da olabilirler, karşılaşmamış da. Kayıtlar belirsiz. İkisi aynı altı hafta içinde aynı şehirde, aynı kanal üzerinde çalışıyordu ve neredeyse birbirinin tam tersi resimler ürettiler.

James Abbott McNeill Whistler, Mavi ve Gümüş Rengi Nocturne: Lagün, Venedik (1879-80), Museum of Fine Arts, Boston

Bu karşıtlık, Venedik yolculuğunun “dur, gerçekten mi?” anı. Manet Paris’teki ününü düz renk ve atmosferik derinliği reddetme üzerine kurmuştu. Folies-Bergère’deki barmen kızı karşıdan, çimenlerdeki pikniği karşıdan, evde kalanları da karşıdan resmetmişti. Venedik’e, yani sisin ve yansımanın şehrine, üç yüz yıldır ressamları atmosferik yapan şehre gitti ve atmosferik olmayı reddetti. Kanalı, sanki düz renkli bir tiyatro dekoru panosuymuş gibi, ön planda kompozisyonu ayakta tutan üç çizgili direkle resmetti. Kariyerini Nocturne’lerinin yumuşak ton uyumları üzerine kurmuş olan Whistler ise Venedik’e gitti ve onu bir sis şiiri olarak resmetti. Her ressam Venedik’e, Venedik’in onda yumuşatması gereken şeyi tam olarak götürdü. İkisi de yerinden kıpırdamadı.

Yolculuk onu değiştirmedi

Manet Ekim 1874’ün ortasında Paris’e döndü ve bir daha asla güneye gitmedi. Nisan 1883’teki ölümüne kadarki dokuz yılı, Parisli mekânlarda Parislileri resmederek geçirdi: Folies’deki bar, Saint-Lazare’daki tren istasyonu, Argenteuil’deki piknik, kuşkonmaz, limon, mavi bir kanepedeki Madame Manet’nin portresi. Venedik tabloları atölyesinde durdu. Büyük olanı, hayattayken Durand-Ruel adlı bir sanat tüccarına satıldı. Küçük olanı, yani Mavi Venedik, 1880’lerde Henri Vever adlı Parisli bir koleksiyoncuya satıldı ve Electra Havemeyer Webb onu 1925’te satın almadan önce dört kez el değiştirdi. İki tablo da bugün Amerikan koleksiyonlarında ve hiçbiri Venedik’te hiç sergilenmedi.

Venedik yolculuğunun onu değiştirmemesinin nedeni, Manet’nin bir şeylere başlamak yerine bitiriyor olmasıydı. Kırk iki yaşındaydı. Yaşayacak dokuz yılı vardı; bunların birkaçı içinde gençken yakalandığı frengi bacaklarına saldırmaya başlayacaktı ve ününü güvenceye alacak tabloları zaten yapmıştı. Olympia ve Kahvaltı, otuz bir yaşındayken, 1863’te yapılmıştı. Son büyük tuvali Folies-Bergère’de Bir Bar 1882’de yapıldı. Venedik tabloları iki büyük kariyerin, erken ve geç dönemin arasında kalıyor ve hiçbirine ait değil. Tatil işi. Aynı zamanda, tam da tatil işi oldukları için, yaptığı en taze resimlerden. Salon’un baskısı olmadan, İzlenimci sergilerinin siyaseti olmadan, savunması gereken kendi ünü olmadan resim yapıyordu. Büyük Kanal’ın kenarında durdu ve önünde ne varsa onu resmetti.

Nelere bakmalı

İki Venedik tablosu özel koleksiyonlar ile özel sergiler arasında dönüşümlü olarak yer değiştiriyor. Büyük Venedik’ten Bir Görünüm’ü elinde bulunduran Paul G. Allen Koleksiyonu, tabloyu özel sergiler için New York’taki Frick’e, Washington’daki National Gallery’ye ve bizzat Venedik’teki Museo Correr’e ödünç verdi. Shelburne Museum’daki Mavi Venedik, Electra Havemeyer Webb binasının ikinci katındaki küçük, karanlık bir odada, önüne Havemeyerların Paris’teki evinden üç parça mobilya yerleştirilmiş olarak yıl boyu asılı. Tablolardan birini nerede bulursanız bulun, ön plandaki direklere bakın. Onlar tablonun yapısal argümanı. Şeritleri sayın. Genellikle her direkte dönüşümlü dört renk bandı vardır ve renkler, ressamın muhtemelen adını bilmediği Venedikli bir ailenin armasına karşılık gelir. Su ayrı dokunuşlardan oluşuyor. Gondolların her biri iki fırça darbesi. Chiaro, siz tablolardan herhangi birinin önünde dururken Eylül 1874 yolculuğunu, Whistler’ın karşı akımını ve Berthe Morisot’nun mektubunu okur; böylece Manet’nin Büyük Kanal’da geçirdiği dört hafta, çizgili direklere doğru mesafeden anlatılır.

Venedik’i yalnızca bir kez resmeden bir ressamla ilgili tuhaf olan şey, şehrin tekrarla sulanmaması. Monet Venedik’i 1908’de resmetti ve zihninde iki kez daha oraya döndü; sonraki dört yıl boyunca Giverny’de Doçlar Sarayı’nı hafızasından resmetti. Whistler elli Venedik gravürü yaptı. John Singer Sargent Venedik’i bütün hayatı boyunca resmetti. Manet Venedik’i bir kez resmetti. Venedik tabloları bir seri değil. Bir dönem değil. Yaşayacak dokuz yılı olan, şehrin en çok resmedilmiş manzarasına bakıp ön plana üç çizgili direk koyan ve işi bitmiş sayan bir ressamın bir sonbaharda yaptığı iki tuval. Onları kalıcı kılan bu tutumluluk.