Naar de inhoud

De gestreepte palen: Manets enige reis naar Venetië

Gepubliceerd: • 11 min lezen

Édouard Manet, Gezicht op Venetië – Het Canal Grande (1874), privécollectie, Paul G. Allen Collection

In het vroege najaar van 1874 stapte Édouard Manet in Parijs op het Gare de Lyon in de trein, samen met zijn zwager, de schilder James Tissot, en stak hij de Alpen over voor de enige reis naar Venetië die hij ooit maakte. Hij was tweeënveertig. Hij had de zomer doorgebracht in Argenteuil aan de Seine, waar hij naast Claude Monet en Pierre-Auguste Renoir schilderde, die zes maanden eerder samen de eerste impressionistententoonstelling hadden gehouden. Manet had geweigerd met hen te exposeren (hij geloofde in de Salon en wilde de gouden medaille van de Salon winnen), maar hij had goed gekeken naar wat ze deden met gebroken kleur en de kleine, losse verftoetsen die licht vastlegden. Hij nam de trein naar Venetië om het zelf te proberen, in een andere stad, ver van zijn Parijse atelier. Hij bleef ongeveer vier weken. Hij kwam terug in Parijs met twee olieverfschilderijen van het Canal Grande. Het zijn de enige schilderijen van Venetië die Manet ooit maakte.

Beide schilderijen worden beheerst door één visueel middel dat Manet binnen een uur na aankomst moet zijn opgevallen: de gestreepte meerpalen. De pali in het Canal Grande, de houten palen die in de bodem van de lagune zijn geslagen om gondels aan vast te leggen, zijn beschilderd met schuine kleurbanden volgens de heraldiek van de familie wier palazzo erachter aan het kanaal staat. Blauw en wit voor het ene palazzo, rood en wit voor het volgende, donkergroen en oker voor een derde. De palen staan in groepjes van drie of vier voor elk paleis, en de kleuren markeren langs het water het territorium van elke familie. Manet greep dat aan. In zijn beide Venetiaanse schilderijen zijn de palen het structurele middel. Ze zijn verticaal en fel gekleurd, en ze tekenen zich zo af tegen de zachte horizontaal van het kanaal dat ze een schildersprobleem oplossen waar hij al tien jaar mee worstelde: hoe veranker je een compositie met losse penseelvoering met een paar scherpe grafische accenten?

De band met Tissot

Dat Manet in september 1874 überhaupt in Venetië was, kwam door Tissot. James Tissot was een Franse schilder die tijdens de Commune van 1871 uit Parijs was gevlucht (hij was politiek gecompromitteerd, omdat hij in zijn Parijse atelier portretten van officieren van de Commune had geschilderd) en naar Londen was verhuisd, waar hij in drie jaar een klein fortuin had verdiend met schilderijen van Engelse societyvrouwen in gestreepte zijden jurken op jachten, gazons en dekken. In 1874 was Tissot rijk, had hij goede connecties en zocht hij een vakantie. Hij nodigde Manet uit, die in de jaren 1850 zijn klasgenoot was geweest aan de École des Beaux-Arts en die, net als Tissot, de winter ervoor uitgeput was geraakt door een moeizame inzending voor de Salon. Begin september ontmoetten ze elkaar in Parijs, namen de trein naar het zuiden en gingen samen naar Venetië.

Ze logeerden in het Hotel Europa aan het Canal Grande, tussen de kerk van de Salute en de monding van het kanaal in de lagune, wat Manet een raam gaf om vanuit te werken, met uitzicht op het water. Hij werkte buiten, aan de rand van het kanaal, op kleine doeken die hij onder zijn arm kon meenemen. Hij schilderde niet de beroemde toeristische gezichten: geen San Marco, geen Dogepaleis, geen Rialtobrug. Hij koos twee stukken van het kanaal voor onbekende palazzi en schilderde de palen.

Wat hij technisch deed

Het schilderij van het Canal Grande dat iedereen Gezicht op Venetië noemt, het grootste van de twee en nu in de Paul G. Allen Collection, toont het kanaal voor het Palazzo da Mula, vlak bij de kerk van de Salute. Het water is één gebroken blauw, geschilderd met horizontale toetsen die het onrustige licht van de lagune vangen. Het palazzo aan de overkant is opgebouwd uit drie vlakke horizontale kleurbanden (het roodbruin van het metselwerk onderaan, het crèmewit van de bovenverdiepingen en het diepe rood van de pannendaklijn) zonder noemenswaardig architectonisch detail. De ramen zijn donkere halen. De palen op de voorgrond zijn blauw en wit. Eén gondel vaart door het middenplan, met achterop een gondelier in zwarte mantel, geschilderd met twee snelle streken.

De techniek is wat Manet had geleerd door in de zomer van 1874 naar Monet in Argenteuil te kijken. Het penseel is geladen met afzonderlijke kleurtoetsen in plaats van op het palet gemengde kleur. Het water is opgebouwd uit tientallen kleine toetsen blauw, blauwgroen en crème, die elk een golf, een weerspiegeling of een schaduwvlek benaderen. Het schilderij is af, maar niet gepolijst. Het hele doek is ongeveer negentig centimeter breed en had in een scheepskoffer gepast. De schilder Berthe Morisot, Manets schoonzus en de aandachtigste waarnemer van zijn loopbaan, schreef haar zus Edma nadat ze het schilderij in Parijs had gezien dat het ‘Édouard was op het moment dat hij begint toe te geven dat de anderen gelijk hadden’, waarbij ze met de anderen Monet en Renoir bedoelde.

Blauw Venetië is het gedurfdere schilderij

Het tweede Venetiaanse schilderij, kleiner en losser, heet Blauw Venetië (Le Grand Canal à Venise). Het hangt in het Shelburne Museum in Shelburne, Vermont, in de collectie van Electra Havemeyer Webb, de Amerikaanse suikererfgename die het in 1925 voor haar privémuseum bij een Parijse kunsthandelaar kocht. Het schilderij toont een ander stuk van het kanaal, de bocht net voorbij de Accademia, terugkijkend naar de Salute, met op de voorgrond een kleine witte gondel en drie gestreepte palen die het voorste vlak markeren. Het blauw is verzadigder dan op het grotere schilderij, het water woeliger, en de paleisgevels aan de rechterkant zijn opgebouwd uit nog minder streken. Manet schilderde Blauw Venetië, zo vertelde hij later aan zijn vriend Antonin Proust, in drie middagen in dezelfde week als het grotere schilderij. Het is ruwer. Het is volgens de meeste twintigste-eeuwse critici ook het betere schilderij.

Édouard Manet, Blauw Venetië – Het Canal Grande in Venetië (1874), Shelburne Museum, Vermont

Wat Blauw Venetië tot het betere schilderij maakt, zijn de gestreepte palen. Manet schilderde de drie palen op de voorgrond in de rechteronderhoek van het doek met zelfverzekerde verticale streken kobaltblauw, afgewisseld met streken titaanwit, elke streep op het schilderij zo’n tweeënhalve centimeter hoog. De palen staan licht scheef, zoals echte meerpalen altijd staan na een paar winters in de lagune. Ze geven het doek een voorgrond waartegen de rest van het schilderij (het losse water, de losse gevels, de kleine gondel in het middenplan) kan leunen. Schilders worstelden al tweehonderd jaar met de vraag hoe je een Venetiaans schilderij componeert, sinds de achttiende-eeuwse vedute van Canaletto. Canaletto had het opgelost met architectonische precisie: elke zuil van het Dogepaleis geteld, elke figuur in een gondel op maat van zijn afstand tot de kijker. Manet loste het op met twee gestreepte palen. De zuinigheid is de truc.

De andere schilders in de stad

Manet was in het najaar van 1874 niet de enige buitenlandse schilder in Venetië. James McNeill Whistler was een paar weken eerder aangekomen en zou er veertien maanden blijven, waarin hij de Venetiaanse etsen en de kleine pastels van nocturnes op de lagune maakte die tot het beste werk van zijn loopbaan zouden gaan behoren. Whistler schilderde mist en schemering, de zachte tussenuren waarin de stad grijs werd. Manet schilderde het middaguur. De twee schilders kenden elkaar (ze hadden allebei in 1863 geëxposeerd op de Salon des Refusés, de alternatieve tentoonstelling waar zowel Manets Le Déjeuner sur l’herbe als Whistlers Symphony in White werd uitgejouwd) en ze hebben elkaar dat najaar in Venetië misschien ontmoet, misschien ook niet. De bronnen zijn onduidelijk. Ze werkten in dezelfde stad, aan hetzelfde kanaal, in dezelfde zes weken, en maakten bijna tegengestelde schilderijen.

James Abbott McNeill Whistler, Nocturne in blauw en zilver – De lagune, Venetië (1879-80), Museum of Fine Arts, Boston

Het contrast is het wacht-even-moment van de reis naar Venetië. Manet had zijn Parijse reputatie gebouwd op vlakke kleur en de weigering van atmosferische diepte. Hij had de barmeid in de Folies-Bergère frontaal geschilderd, de picknick op het gras frontaal, al het andere thuis frontaal. Hij ging naar Venetië, de stad van mist en weerspiegeling, de stad die schilders driehonderd jaar lang atmosferisch had gemaakt, en hij weigerde atmosferisch te worden. Hij schilderde het kanaal alsof het een vlak beschilderd toneeldecor was, met drie gestreepte palen op de voorgrond die de compositie overeind hielden. Whistler, die zijn loopbaan had gebouwd op de zachte tonale harmonieën van zijn Nocturnes, ging naar Venetië en schilderde het als een gedicht van mist. Elke schilder bracht naar Venetië precies datgene mee wat Venetië bij hem had moeten verzachten. Geen van beiden gaf een duimbreed toe.

De reis veranderde hem niet

Manet keerde half oktober 1874 terug naar Parijs en ging nooit meer naar het zuiden. De negen jaar tot zijn dood in april 1883 schilderde hij Parijzenaars in Parijse omgevingen: de bar in de Folies, het station Saint-Lazare, de picknick in Argenteuil, de asperge, de citroen, het portret van Madame Manet op een blauwe sofa. De Venetiaanse schilderijen bleven in zijn atelier. Het grotere werd nog tijdens zijn leven verkocht aan een kunsthandelaar, Durand-Ruel. Het kleinere, Blauw Venetië, werd in de jaren 1880 verkocht aan een Parijse verzamelaar, Henri Vever, en wisselde daarna vier keer van eigenaar voordat Electra Havemeyer Webb het in 1925 kocht. Beide schilderijen zitten nu in Amerikaanse collecties, en geen van beide is ooit in Venetië tentoongesteld.

Dat de reis naar Venetië hem niet veranderde, komt doordat Manet aan het afronden was, niet aan het beginnen. Hij was tweeënveertig. Hij had nog negen jaar te leven, en binnen een paar daarvan zou de syfilis die hij als jongeman had opgelopen zijn benen gaan aantasten, en hij had de schilderijen die zijn reputatie zouden vestigen al gemaakt. Olympia en Le Déjeuner waren in 1863 geschilderd, toen hij eenendertig was. Een bar in de Folies-Bergère, zijn laatste grote doek, werd in 1882 geschilderd. De Venetiaanse schilderijen liggen ingeklemd tussen de twee grote loopbanen, de vroege en de late, en horen bij geen van beide. Het is vakantiewerk. Het zijn ook enkele van de frisste schilderijen die hij ooit maakte, juist omdat het vakantiewerk was. Hij schilderde zonder de druk van de Salon, zonder de politiek van de impressionistententoonstellingen, zonder een eigen reputatie om te verdedigen. Hij stond aan de rand van het Canal Grande en schilderde wat er voor hem lag.

Waar je op let

De twee Venetiaanse schilderijen rouleren tussen privécollecties en speciale tentoonstellingen. De Paul G. Allen Collection, die het grotere Gezicht op Venetië bezit, heeft het schilderij voor speciale tentoonstellingen uitgeleend aan de Frick in New York, de National Gallery in Washington en het Museo Correr in Venetië zelf. Blauw Venetië in het Shelburne Museum hangt het hele jaar door in een kleine donkere zaal op de eerste verdieping van het Electra Havemeyer Webb-gebouw, met drie meubelstukken uit het Parijse huis van de Havemeyers ervoor opgesteld. Waar je een van de schilderijen ook vindt, kijk naar de palen op de voorgrond. Ze zijn het structurele argument van het schilderij. Tel de strepen. Meestal zijn er per paal vier afwisselende kleurbanden, met kleuren die horen bij de heraldiek van een Venetiaanse familie die de schilder waarschijnlijk niet bij naam kende. Het water is opgebouwd uit afzonderlijke toetsen. De gondels zijn elk twee streken. Chiaro vertelt over de reis van september 1874, de tegenstroom van Whistler en de brief van Berthe Morisot op het moment dat je voor een van beide schilderijen staat, zodat de vier weken die Manet aan het Canal Grande doorbracht worden verteld op de juiste afstand van de gestreepte palen.

Het eigenaardige aan een schilder die Venetië maar één keer schilderde, is dat de stad niet verwatert door herhaling. Monet schilderde Venetië in 1908 en ging er in gedachten nog twee keer heen, toen hij de vier jaar daarna in Giverny het Dogepaleis uit zijn geheugen schilderde. Whistler maakte vijftig etsen van Venetië. John Singer Sargent schilderde Venetië zijn hele leven. Manet deed Venetië één keer. De Venetiaanse schilderijen zijn geen reeks. Ze zijn geen fase. Het zijn twee doeken, in één najaar gemaakt door een schilder die nog negen jaar te leven had, die naar het meest geschilderde uitzicht van de stad keek, drie gestreepte palen op de voorgrond zette en het daarbij liet. De zuinigheid is wat ze laat beklijven.