
Wczesną jesienią 1874 roku Édouard Manet wsiadł na paryskim Gare de Lyon do pociągu ze swoim szwagrem, malarzem Jamesem Tissotem, i przejechał przez Alpy w jedyną podróż do Wenecji, jaką kiedykolwiek odbył. Miał czterdzieści dwa lata. Lato spędził w Argenteuil nad Sekwaną, malując obok Claude’a Moneta i Pierre’a-Auguste’a Renoira, którzy pół roku wcześniej zorganizowali razem pierwszą wystawę impresjonistów. Manet odmówił wystawiania z nimi – wierzył w Salon i chciał zdobyć jego złoty medal – ale przyglądał się temu, co robili z rozbitym kolorem i drobnymi, osobnymi dotknięciami farby, które rejestrowały światło. Pojechał pociągiem do Wenecji, żeby spróbować tego sam, w innym mieście, z dala od paryskiej pracowni. Został mniej więcej cztery tygodnie. Wrócił do Paryża z dwoma obrazami olejnymi przedstawiającymi Canal Grande. To jedyne weneckie obrazy, jakie Manet kiedykolwiek namalował.
Na obu obrazach dominuje jeden zabieg wizualny, który Manet musiał zauważyć w ciągu godziny od przyjazdu: pasiaste pale cumownicze. Pali w Canal Grande – drewniane słupy wbite w dno laguny, do których przywiązuje się gondole – malowane są w ukośne pasy w barwach heraldycznych rodu, którego pałac stoi nad kanałem za nimi. Niebiesko-białe przy jednym palazzo, czerwono-białe przy następnym, ciemnozielono-ochrowe przy trzecim. Pale stoją w grupach po trzy albo cztery przed każdym pałacem, a kolory wyznaczają na wodzie terytorium każdej rodziny. Manet od razu to chwycił. Na obu jego weneckich obrazach pale są zabiegiem konstrukcyjnym. Są pionowe, jaskrawo kolorowe i odcinają się od miękkiej poziomej linii kanału w sposób, który rozwiązuje malarski problem, nad którym pracował od dziesięciu lat – jak zakotwiczyć kompozycję o luźnym pociągnięciu pędzla kilkoma ostrymi graficznymi akcentami.
Związek z Tissotem
Manet znalazł się we wrześniu 1874 roku w Wenecji w ogóle tylko z powodu Tissota. James Tissot był francuskim malarzem, który uciekł z Paryża podczas Komuny w 1871 roku – był politycznie skompromitowany, bo w swojej paryskiej pracowni malował portrety oficerów Komuny – i przeniósł się do Londynu, gdzie przez trzy lata zbił niemały majątek, malując kobiety z angielskiej socjety w pasiastych jedwabnych sukniach na jachtach, trawnikach i pokładach. W 1874 roku Tissot był bogaty, miał dobre koneksje i szukał wakacji. Zaprosił Maneta, który w latach 50. był jego kolegą ze École des Beaux-Arts i który, tak jak Tissot, spędził poprzednią zimę wyczerpany trudnym zgłoszeniem na Salon. Spotkali się w Paryżu na początku września, pojechali pociągiem na południe i razem wyruszyli do Wenecji.
Zatrzymali się w Hotelu Europa nad Canal Grande, między kościołem Salute a ujściem kanału do laguny, co dało Manetowi okno na wodę, przy którym mógł pracować. Malował na zewnątrz, na brzegu kanału, na małych płótnach, które mógł nosić pod pachą. Nie malował słynnych turystycznych widoków – żadnego San Marco, żadnego Pałacu Dożów, żadnego mostu Rialto. Wybrał dwa odcinki kanału przed niesławnymi pałacami i malował pale.
Co robił od strony technicznej
Obraz Maneta z weneckim Canal Grande, który wszyscy nazywają Widokiem Wenecji – większy z dwóch, dziś w Paul G. Allen Collection – przedstawia kanał przed Palazzo da Mula, w pobliżu kościoła Salute. Woda to jeden rozbity błękit, namalowany poziomymi dotknięciami, które łapią światło wzburzonej laguny. Palazzo po drugiej stronie zbudowane jest z trzech płaskich poziomych pasów koloru – czerwonobrązowego ceglanego muru u dołu, kremowobiałych wyższych pięter i głębokiej czerwieni dachówek na linii dachu – bez żadnych godnych uwagi detali architektonicznych. Okna to ciemne cięcia. Pale na pierwszym planie są niebiesko-białe. Przez środkowy plan sunie jedna gondola z gondolierem w czarnej pelerynie na rufie, namalowanym dwoma szybkimi pociągnięciami.
Technika to coś, czego Manet nauczył się, obserwując Moneta w Argenteuil latem 1874 roku. Pędzel jest nabrany osobnymi plamkami koloru, a nie mieszany na palecie. Woda składa się z dziesiątek małych dotknięć błękitu, niebieskiej zieleni i kremu, z których każde przybliża falę, odbicie albo plamę cienia. Obraz jest skończony, ale nie wygładzony. Całe płótno ma około dziewięćdziesięciu centymetrów szerokości i zmieściłoby się w kufrze podróżnym. Malarka Berthe Morisot, szwagierka Maneta i najuważniejsza obserwatorka jego kariery, po obejrzeniu obrazu w Paryżu napisała do swojej siostry Edmy, że to „Édouard w chwili, gdy zaczyna przyznawać, że tamci mieli rację” – tamci, czyli Monet i Renoir.
Błękitna Wenecja to śmielszy obraz
Drugi wenecki obraz, mniejszy i luźniejszy, nazywa się Błękitna Wenecja (Le Grand Canal à Venise). Jest w Shelburne Museum w Shelburne w stanie Vermont, w kolekcji Electry Havemeyer Webb, amerykańskiej dziedziczki cukrowej fortuny, która kupiła go od paryskiego marszanda w 1925 roku do swojego prywatnego muzeum. Obraz przedstawia inny odcinek kanału – zakręt tuż za Accademią, z widokiem z powrotem w stronę Salute – z małą białą gondolą na pierwszym planie i trzema pasiastymi palami wyznaczającymi płaszczyznę pierwszego planu. Błękit jest bardziej nasycony niż na większym obrazie, woda bardziej wzburzona, a fasady pałaców po prawej zbudowane jeszcze mniejszą liczbą śladów. Błękitną Wenecję Manet namalował, według tego, co później opowiedział przyjacielowi Antoninowi Proustowi, w trzy popołudnia w tym samym tygodniu co większy obraz. Jest bardziej surowa. Jest też, zdaniem większości krytyków XX wieku, lepszym obrazem.

Błękitna Wenecja jest lepsza dzięki pasiastym palom. Manet namalował trzy pale pierwszego planu w prawym dolnym rogu płótna pewnymi pionowymi pociągnięciami błękitu kobaltowego na przemian z pociągnięciami bieli tytanowej, każdy pas wysoki na mniej więcej dwa i pół centymetra. Pale są lekko przechylone, tak jak zawsze przechylają się prawdziwe pale cumownicze po kilku zimach w lagunie. Dają płótnu pierwszy plan, o który reszta obrazu – luźna woda, luźne fasady, mała gondola w środkowym planie – może się oprzeć. Malarze zmagali się z problemem, jak skomponować obraz Wenecji, od dwustu lat, od osiemnastowiecznych wedut Canaletta. Canaletto rozwiązał go architektoniczną precyzją – policzona każda kolumna Pałacu Dożów, każda postać w gondoli dopasowana wielkością do odległości od widza. Manet rozwiązał go dwoma pasiastymi palami. Cały trik to oszczędność.
Inni malarze w mieście
Manet nie był jedynym zagranicznym malarzem w Wenecji jesienią 1874 roku. James McNeill Whistler przybył kilka tygodni wcześniej i miał zostać czternaście miesięcy, tworząc weneckie akwaforty i małe pastelowe nokturny z laguny, które należą do najlepszych prac w jego karierze. Whistler malował mgłę i zmierzch – miękkie godziny pośrednie, gdy miasto szarzało. Manet malował południe. Obaj malarze się znali – obaj wystawiali w 1863 roku na Salonie Odrzuconych, alternatywnej wystawie, na której wygwizdano zarówno Śniadanie na trawie Maneta, jak i Symfonię w bieli Whistlera – i mogli, choć nie musieli, spotkać się tamtej jesieni w Wenecji. Źródła nie są jednoznaczne. Obaj pracowali w tym samym mieście, nad tym samym kanałem, w tych samych sześciu tygodniach i stworzyli niemal przeciwstawne obrazy.

Ten kontrast to moment „chwila, naprawdę?” całej weneckiej podróży. Manet zbudował swoją paryską reputację na płaskim kolorze i odmowie głębi atmosferycznej. Barmankę z Folies-Bergère namalował en face, piknik na trawie en face, całą resztę w domu en face. Pojechał do Wenecji – miasta mgły i odbić, miasta, które od trzystu lat czyniło malarzy atmosferycznymi – i odmówił bycia atmosferycznym. Namalował kanał tak, jakby był płaską, jednobarwną dekoracją teatralną, z trzema pasiastymi palami na pierwszym planie podtrzymującymi kompozycję. Whistler, który zbudował karierę na miękkich harmoniach tonalnych swoich Nokturnów, pojechał do Wenecji i namalował ją jako poemat mgły. Każdy z malarzy przywiózł do Wenecji dokładnie to, co Wenecja miała z niego wygładzić. Żaden nie ustąpił.
Podróż go nie zmieniła
Manet wrócił do Paryża w połowie października 1874 roku i nigdy więcej nie pojechał na południe. Przez następne dziewięć lat, aż do śmierci w kwietniu 1883 roku, malował paryżan w paryskich wnętrzach i plenerach – bar w Folies, dworzec Saint-Lazare, piknik w Argenteuil, szparagi, cytrynę, portret pani Manet na niebieskiej kanapie. Weneckie obrazy leżały w jego pracowni. Większy sprzedano jeszcze za jego życia marszandowi Durand-Ruelowi. Mniejszy – Błękitna Wenecja – trafił w latach 80. XIX wieku do paryskiego kolekcjonera Henriego Vevera, a potem czterokrotnie zmieniał właściciela, zanim w 1925 roku kupiła go Electra Havemeyer Webb. Oba obrazy są dziś w amerykańskich kolekcjach i żaden nigdy nie był wystawiany w Wenecji.
Podróż do Wenecji go nie zmieniła, bo Manet raczej kończył, niż zaczynał. Miał czterdzieści dwa lata. Zostało mu dziewięć lat życia – w ciągu kilku z nich kiła, którą zaraził się jako młody człowiek, miała zacząć atakować mu nogi – i namalował już obrazy, które miały zapewnić mu sławę. Olimpia i Śniadanie powstały w 1863 roku, gdy miał trzydzieści jeden lat. Bar w Folies-Bergère, jego ostatnie wielkie płótno, namalował w 1882 roku. Obrazy weneckie leżą w nawiasie między dwiema wielkimi karierami, wczesną i późną, i nie należą do żadnej. To praca wakacyjna. Są też jednymi z najświeższych obrazów, jakie kiedykolwiek namalował, właśnie dlatego, że to praca wakacyjna. Malował bez presji Salonu, bez polityki wystaw impresjonistów, bez własnej reputacji do obrony. Stanął na brzegu Canal Grande i malował to, co miał przed sobą.
Na co zwrócić uwagę
Oba weneckie obrazy krążą między kolekcjami prywatnymi a wystawami czasowymi. Paul G. Allen Collection, do której należy większy Widok Wenecji, wypożyczała go na specjalne wystawy do Frick Collection w Nowym Jorku, do National Gallery w Waszyngtonie i do Museo Correr w samej Wenecji. Błękitna Wenecja w Shelburne Museum wisi przez cały rok w małej ciemnej sali na drugim piętrze budynku Electry Havemeyer Webb, z trzema meblami z paryskiego domu Havemeyerów ustawionymi przed nią. Gdziekolwiek znajdziesz któryś z tych obrazów, spójrz na pale na pierwszym planie. To konstrukcyjny argument obrazu. Policz pasy. Zwykle na każdym palu są cztery naprzemienne pasy koloru, w barwach heraldycznych weneckiego rodu, którego nazwiska malarz zapewne nie znał. Woda zbudowana jest z osobnych dotknięć. Gondole to po dwa pociągnięcia. Chiaro opowiada o podróży z września 1874 roku, o przeciwprądzie Whistlera i o liście Berthe Morisot dokładnie wtedy, gdy stoisz przed którymś z tych obrazów, tak że cztery tygodnie, które Manet spędził nad Canal Grande, zostają opowiedziane z właściwej odległości od pasiastych pali.
Osobliwość malarza, który był w Wenecji tylko raz, polega na tym, że miasto nie rozmywa się w powtórzeniach. Monet malował Wenecję w 1908 roku i wracał do niej jeszcze dwukrotnie w myślach, malując Pałac Dożów z pamięci w Giverny przez następne cztery lata. Whistler zrobił pięćdziesiąt weneckich akwafort. John Singer Sargent malował Wenecję przez całe życie. Manet zrobił Wenecję raz. Obrazy weneckie nie są serią. Nie są okresem. To dwa płótna namalowane jednej jesieni przez malarza, któremu zostało dziewięć lat życia i który spojrzał na najczęściej malowany widok miasta, postawił na pierwszym planie trzy pasiaste pale i uznał, że to wystarczy. Ta oszczędność sprawia, że przetrwały.