Naar de inhoud

Gebeten in de achtste cirkel: Bouguereaus Dante en Vergilius in de hel

Gepubliceerd: • 10 min lezen

William-Adolphe Bouguereau, Dante en Vergilius in de hel (1850), Musée d’Orsay, Parijs

In 1850 voltooide in Parijs een vierentwintigjarige schilder uit La Rochelle, William-Adolphe Bouguereau, een doek van bijna drie meter hoog en tweeënhalve meter breed, en hij noemde het Dante et Virgile aux enfers. Dante en Vergilius in de hel. Het schilderij toont twee verdoemde zielen midden in een gevecht in de achtste cirkel van de hel, de cirkel die Dante voorbehield aan de vervalsers. De ene man, naakt en gespierd, heeft zijn tanden in de nek van de andere gezet, en de gebeten man buigt achterover onder hem. Links staan Dante in een rood gewaad en Vergilius in een lichte mantel met een lauwerkrans toe te kijken, en boven het gevecht hangt een gevleugelde demon in het donker, met de armen over elkaar en een grijns vol slagtanden. Het schilderij van Dante en Vergilius van Bouguereau is hoe de hel eruitziet als twee zielen de eeuwigheid hebben om hiermee door te gaan en met niets anders.

De beet is het moment dat de meeste reproducties missen. De bijter is Gianni Schicchi, een dertiende-eeuwse Florentijnse vervalser die zich uitgaf voor de stervende Buoso Donati om een vals testament te dicteren. De man die gebeten wordt, is Capocchio uit Siena, een alchemist die Dante bij leven had gekend en die in 1293 op de brandstapel stierf omdat hij goud had nagemaakt. In de dertigste zang van de Inferno ziet Dante de twee zielen door de gracht van de vervalsers rennen. Schicchi grijpt Capocchio, zet zijn tanden in zijn nek en sleurt hem mee, zodat zijn buik over de stenen bodem schuurt. De doden kunnen geen tweede keer sterven, dus er komt geen eind aan. Dit is het moment dat Bouguereau schilderde.

Dante en Vergilius in de hel in één oogopslag: William-Adolphe Bouguereau, Dante et Virgile aux enfers, 1850, olieverf op doek, Musée d’Orsay, Parijs. Het tafereel is zang XXX van Dantes Inferno, de tiende gracht van de achtste cirkel van de hel, waar de vervalsers worden gestraft. Gianni Schicchi bijt Capocchio in de nek; Dante, in het rood, en Vergilius, in een lichte mantel met lauwerkrans, kijken toe; een demon kijkt van bovenaf mee.

Het schilderij dat hij maakte om op te vallen

Bouguereau had twee keer meegedongen naar de Prix de Rome en was twee keer gezakt, in 1848 en 1849. De prijs betekende jaren betaalde studie in Rome, en zonder die prijs had een jonge academische schilder nog maar één andere weg omhoog: een schilderij dat de Salon niet kon negeren. Hij vond het in de Inferno, in zang XXX, en koos de beet. Die keuze was niet veilig. Onderwerpen met expliciet geweld waren een risico bij de jury’s van de Salon, en een naakt dat zo bruut was, een nog groter risico. Maar Bouguereau was vierentwintig, ambitieus, en had door dat je opviel met een schilderij waar niemand langs kon lopen.

De twee figuren zijn gebaseerd op hellenistische beeldhouwkunst en op Michelangelo. De verwrongen middengroep doet denken aan de Laocoöngroep, de beroemdste worstelende lichamen uit de westerse kunst, en de spieren zijn die van Michelangelo, de anatomie van de verdoemden uit de Sixtijnse Kapel op ooghoogte gebracht. Het werkte, in zekere zin. Later dat jaar won Bouguereau bij zijn derde poging de Prix de Rome, met Zenobia door herders gevonden aan de oevers van de Araxes, en in januari 1851 vertrok hij naar de Villa Medici.

Hoe de hel eruitziet in academische verf

Bouguereaus Dante en Vergilius in de hel ontstond in de schaduw van Eugène Delacroix’ De bark van Dante, geschilderd in 1822, datzelfde jaar door de Franse staat gekocht, en in 1874 naar het Louvre overgebracht. Het schilderij van Delacroix is de romantische versie van de Inferno – losse toets, donker water, spookachtige figuren die langs de zijkant van de boot omhoogklauteren, Dante en Vergilius in fladderende gewaden die tegen de wind in leunen. Het schilderij van Bouguereau is het academische antwoord. De figuren zijn met anatomische precisie getekend, de lichamen hebben zichtbare spieren tot in de kuiten, de huid heeft de gepolijste afwerking van de Salonstijl, en het donkere middenplan is opgebouwd uit glacislagen die van omber naar indigo gaan en weer terug. De twee schilderijen voeren een twistgesprek over hoe je de hel schildert. Delacroix zegt dat de hel wordt gevoeld. Bouguereau zegt dat de hel wordt gezien. (Een derde schilderij wordt vaak met allebei verward: Gustave Doré’s Dante en Vergilius in de negende cirkel van de hel, 1861, gesitueerd tussen de verraders die in het ijs zijn vastgevroren. Het tafereel van Bouguereau speelt een cirkel hoger, tussen de vervalsers.)

Eugène Delacroix, De bark van Dante (1822), Louvre, Parijs – het schilderij waarop Bouguereau antwoordde

In het zien zit de wreedheid. Op het schilderij van Bouguereau kun je de tanden van Capocchio tellen waar zijn mond openstaat. Je kunt de vingers tellen van de hand van Schicchi die zich in het haar van de andere man draait. De aderen in Capocchio’s nek zwellen op waar de greep van de bijter de huid strak trekt. De lichamen zijn te schoon voor wat hun overkomt, en die schoonheid is precies de bedoeling. Bouguereau zegt dat de hel is wat er gebeurt als geweld precies wordt. Als het lichaam niet meer kan sterven, is de mechaniek van de wreedheid niet langer bij benadering. Elke beweging van de beet is exact.

De toekijkers doen ertoe. Dante staat in zijn rode gewaad, zijn gezicht naar het gevecht gekeerd, met een uitdrukking die het midden houdt tussen afschuw en de academische nieuwsgierigheid die zijn gids Vergilius hem zou moeten bijbrengen. Vergilius staat naast hem, kalmer, gekroond met laurier, zijn ogen op de beet. Vergilius heeft dit eerder gezien. Hij stierf in 19 v.Chr. en wacht volgens het gedicht in de eerste cirkel bij de andere deugdzame heidenen, en hij leidt al dertienhonderd jaar bezoekers rond door de lagere cirkels. Die twee zijn de enigen op het schilderij die emotioneel niet in brand staan. Zij zijn de camera. De bijter en de gebetene zijn het onderwerp. De demon erboven is de eindredacteur.

Wat de Salon ermee deed

Het schilderij werd getoond op de Salon van 1850-1851, die eind december 1850 in het Palais-Royal in Parijs openging. De recensies waren gemengd. Théophile Gautier schreef dat er ‘hardheid en kracht in dit doek’ zat, en merkte de vreemde woede op waarmee Schicchi zich op Capocchio stort. Warmer dan dat werd het niet. Niemand kocht het.

Het schilderij werd niet verkocht. Het bleef bij Bouguereau, en daarna bij zijn erfgenamen, honderdzestig jaar lang. In 2010 schonk de familie het aan de Franse staat ter betaling van erfbelasting, en het ging naar het Musée d’Orsay, het museum in het oude beaux-artstreinstation op de linkeroever van de Seine dat Franse kunst van 1848 tot 1914 bewaart. Sindsdien hangt het daar.

Waarom het terugkwam

De reputatie van Bouguereau stortte na zijn dood in 1905 in en bleef het grootste deel van de twintigste eeuw ingestort. De impressionisten en de modernisten zagen hem als het schoolvoorbeeld van academische zelfgenoegzaamheid, alles waaraan ze probeerden te ontsnappen. Modernistische critici gebruikten hem in hun lessen als contrastfiguur. Zijn schilderijen verdwenen in depots, of in particuliere handen.

Wat Bouguereau redde, was hetzelfde wat Cabanel redde: het internet. Afbeeldingen van zijn schilderijen in hoge resolutie gaan nu online overal rond, en kijkers die niets geïnvesteerd hebben in de modernistische consensus kunnen de technische beheersing van dichtbij zien. Dante en Vergilius in de hel werd, naast Cabanels Gevallen engel, een van de meest gedeelde negentiende-eeuwse schilderijen op internet. De beet is wat mensen het eerst opvalt. De lichamen als tweede. De grijns van de demon als derde. Een schilderij dat in 1851 niemand wilde, bleek precies te zijn wat een publiek in de eenentwintigste eeuw van een negentiende-eeuws schilderij wilde: maximaal drama, maximale precisie, maximaal zichtbare wreedheid.

De schilder die uit Rome thuiskwam

Bouguereau kwam in 1854 terug uit Rome, won in 1857 een medaille eerste klasse op de Salon, en was de halve eeuw daarna een van de succesvolste schilders van Frankrijk. Hij exposeerde zijn hele verdere leven op de Salon, schilderde meer dan achthonderd doeken, maakte zijn fortuin met nimfen, boerse madonna’s en kleine meisjes met blote voeten in landelijke decors, en werd in 1876 gekozen tot lid van de Académie des Beaux-Arts. Hij doceerde aan de Académie Julian, die vrouwelijke studenten toeliet, en veel van zijn leerlingen waren vrouwen. De portretschilder Cecilia Beaux studeerde daar bij hem, net als de Amerikaanse schilder Elizabeth Jane Gardner, die in 1896 zijn tweede vrouw werd.

Bouguereau schilderde zelden nog in dit register. De wroeging van Orestes, uit 1862, met de Furiën die op hem afkomen, is het dichtst dat hij erbij kwam. Na 1851 werd hij lichter, zachter, beter verkoopbaar. Het enige donkere schilderij uit zijn vroege loopbaan bleef in de familie, terwijl de schilder die het had gemaakt een heel andere reputatie opbouwde op de kracht van zijn blonde madonna’s. Hij stierf op 19 augustus 1905 in La Rochelle, negenenzeventig jaar oud. Twee maanden later noemden critici op de Salon d’Automne in Parijs een zaal met werk van Henri Matisse en André Derain de ‘kooi van de wilde beesten’, en had het fauvisme zijn naam. Het eind van Bouguereaus leven en het begin van de avant-garde vielen in hetzelfde Parijse jaar.

Een detail van de beet – de tanden van Gianni Schicchi in de nek van Capocchio, met Dante en Vergilius die toekijken

Waar je op let

Het schilderij hangt op de begane grond van het Musée d’Orsay, in zaal 3, vlak naast het middenschip. Het is bijna drie meter hoog, dus je ziet het al voordat je er bent. Ga op afstand staan en het schilderij leest als een driehoek: Dante en Vergilius staan samen links, de twee lichamen vullen het midden en de rechterkant, en de demon sluit de geometrie erboven af. Loop dichterbij en kijk naar de naad waar de twee hoofden elkaar raken, de mond van de bijter in de nek van de gebetene. Chiaro leest zang XXX van de Inferno voor terwijl je voor het schilderij staat, zodat de beet van Gianni Schicchi een naam krijgt op het moment dat je ernaar kijkt, en Dante en Vergilius worden uitgelegd terwijl je Dantes gezicht nog naar het gevecht gekeerd ziet.

Stap terug en de beet raakt uit beeld. Stap naar voren en de grijns van de demon wordt het tweede op het schilderij dat je vasthoudt. Bouguereau zette hem daar omdat hij begreep dat de hel niet het geweld is. Het geweld is gewoon het werk. De hel is de demon die ervan geniet het werk te zien. Een vierentwintigjarige schilder in Parijs had dat verschil door, en het schilderij was er te precies over om in 1851 door iemand te worden gekocht, en diezelfde precisie is wat het honderdzeventig jaar later terugbracht.