
Hier is een feit over het Louvre dat niemand op de ansichtkaarten zet. Het gebouw waar je doorheen loopt, is geen museum. Het zijn vier gebouwen, in achthonderd jaar boven op elkaar gestapeld, met een museum in de holtes gegoten. De middeleeuwse burcht zit nog in de kelder. Het renaissancepaleis zit nog boven. De vleugel van Napoleon staat nog aan de noordkant. De glazen piramide uit de jaren 1980 is de nieuwste huid. Je kunt van de ene eeuw naar de andere lopen door de verkeerde trap te nemen, en als je weet waar je naar kijkt, vertelt het Louvre je niet zozeer zijn eigen verhaal als dat het je laat zien hoe het op heterdaad wordt betrapt.
De meeste gidsen geven je twaalf opsommingstekens. Best bezochte museum ter wereld. Was vroeger een paleis. Mona Lisa gestolen in 1911. Piramide geopend in 1989. Geen van die punten vertelt je iets wat je niet op de achterkant van een kaartje kunt lezen. Het goede spul, het spul waardoor je blijft staan en echt kijkt naar de zaal waarin je staat, zit in de naden tussen de lagen. Hier vind je ze.
Laag één: de burcht die niemand ziet
In 1190 stond de Franse koning Filips Augustus op het punt te vertrekken voor de Derde Kruistocht. Hij was bang dat de Engelse koning Richard Leeuwenhart, een neef, een rivaal en op dat moment de meest gevreesde soldaat van Europa, de Seine op zou komen varen en Parijs zou plunderen terwijl hij zelf tegen Saladin vocht. Filips bouwde een burcht op de noordoever van de rivier, aan de westrand van de stad, om hem tegen te houden. Vierkante plattegrond, vier hoektorens, een donjon in het midden, een gracht die door de Seine werd gevoed. Hij heette het Louvre. Niemand weet nu helemaal zeker waar de naam vandaan komt. De twee belangrijkste gissingen zijn een woord voor een jachthuis voor de wolvenjacht en een Frankisch woord voor een versterkte omheining. Geen van beide is bevredigend. De naam is ouder dan de archieven.
Richard kwam nooit. De burcht hield stand. Tweehonderd jaar lang deed hij precies wat een burcht hoort te doen, en dat is vooral er staan. Rond 1360 was de stad eroverheen gegroeid en was er verderop een nieuwe muur gebouwd, waardoor het Louvre achterbleef als een overgebleven militair object midden in een burgerlijk Parijs. Karel V, dezelfde koning die begon aan de bibliotheek die de Bibliothèque nationale zou worden, ging er een paleis van maken. Hij liet ramen aanbrengen. Hij voegde galerijen toe. De donjon hield hij.
Dit is het feit dat niemand je vertelt. De donjon, de gracht en een deel van de oorspronkelijke buitenmuur zijn er nog. Toen de architecten in 1984 de fundering voor de piramide groeven, vonden ze de hele middeleeuwse plattegrond intact onder de Cour Napoléon. De gracht was dichtgegooid. De muren waren begraven. De donjon was afgevlakt tot op kelderhoogte en afgedekt met parket. Ze groeven het uit. Ze lieten het liggen waar het lag. Nu kun je onder de piramide een hellingbaan af lopen, de buitenmuur van het kasteel van Filips Augustus volgen en in de voet van de twaalfde-eeuwse donjon staan. De stenen zijn de originele stenen. Er staan graffiti op van middeleeuwse gevangenen. Het museum boven je hoofd weegt dertigduizend ton. De burcht houdt stand.
De meeste bezoekers lopen op weg naar de Egyptische oudheden langs de ingang van het middeleeuwse Louvre en gaan niet naar binnen. Het zijn de meest ondergewaardeerde twintig minuten van het gebouw.
Laag twee: het paleis
Frans I besloot in de jaren 1520 dat het Louvre als paleis bij de tijd moest worden gebracht. Hij was een Franse koning die door de Spanjaarden gevangen was genomen in de Slag bij Pavia en een jaar in een Spaanse gevangenis Italiaanse boeken had gelezen, en toen hij vrijkwam, keerde hij terug als iemand die bezeten was van de Italiaanse renaissance. Hij had Leonardo da Vinci in 1516 naar Frankrijk gehaald en hem ondergebracht in een landhuis aan de Loire, waar Leonardo drie jaar later stierf met, zo gaat het verhaal, de Mona Lisa nog in zijn bagage. Frans kocht het schilderij van Leonardo’s erfgenamen. Zo kwam de Mona Lisa in Frankrijk terecht, en uiteindelijk aan de muur waaraan ze tot 1911 hing.
Frans begon ook met het afbreken van het middeleeuwse Louvre. Hij gaf opdracht voor een nieuwe vleugel op de plek van de oude donjon, ontworpen door Pierre Lescot in een zuivere Franse renaissancestijl met Italiaanse details. De Lescotvleugel is het oudste bewaarde bovengrondse deel van het paleis. Het is de zuidwesthoek van de Cour Carrée. Als je op de binnenplaats staat en kijkt naar de gebeeldhouwde gevel met de reliëfs van Overwinning en Roem, kijk je naar een gebouw uit 1546 dat het eerste en beste voorbeeld van Franse renaissancearchitectuur was. Niemand kijkt. Iedereen staart naar zijn telefoon om de ingang van de piramide te vinden.
Na Frans kwam Catharina de’ Medici, die het paleis naar het westen uitbreidde in de richting van de Tuilerieën, en Hendrik IV, die het Louvre met de Tuilerieën verbond met een lange galerij langs de Seine. Die galerij is de ruggengraat waarop de Grande Galerie nu ligt. Lodewijk XIII voegde verdiepingen toe. Lodewijk XIV begon aan de uitbreiding van de Cour Carrée waar nog drie koningen over zouden doen. En toen, in 1682, deed Lodewijk XIV iets wat het Louvre voorgoed veranderde. Hij verhuisde zijn hof naar Versailles.
Het paleis werd verlaten. Zo’n honderd jaar lang. Koningen woonden er niet. Kunstenaars kraakten de lege zalen. In de jaren 1770 was het Louvre een sloppenwijk met een dak erop. Officieel koninklijk, in de praktijk vervallen. Schildersateliers in de oude appartementen. Drukkers in de kelder. Wasgoed te drogen in de Cour Carrée. Het was de slechtst onderhouden koninklijke residentie van Europa.

Dit is een feit over het Louvre dat niemand gebruikt. Het paleis was een eeuw lang een kraakpand.
Laag drie: het museum
De Franse Revolutie maakte er bijna per ongeluk een museum van. In 1793 moest de nieuwe republikeinse regering iets met de koninklijke kunstcollectie, en het meest zichtbare koninklijke gebouw stond leeg op de rechteroever van de Seine. Bij een decreet van 10 augustus werd in de Grande Galerie het ‘Muséum central des Arts’ geopend. Er gingen vierhonderd schilderijen aan de muren. De toegang was drie van elke tien dagen gratis. Parijs, dat nooit in de koninklijke collecties had mogen komen, kwam kijken.
Napoleon breidde het museum uit op de manier waarop Napoleon alles uitbreidde, namelijk met oorlog. Elk leger dat hij naar Italië, de Nederlanden, Spanje of Egypte stuurde, kwam terug met kisten. De bruiloft te Kana van Veronese werd in Venetië van een muur gehaald en doormidden gezaagd om op een boot te passen. De paarden van San Marco werden van de gevel van de basiliek gewrikt. Pauselijke schilderijen kwamen uit het Vaticaan. Op het hoogtepunt, in 1813, bezat het Louvre meer kunst dan het zalen had, en ongeveer de helft daarvan was geroofd. Na Waterloo deden de geallieerden maandenlang hun best om alles terug te krijgen. Een deel ging terug. Het meeste niet. De paarden van San Marco gingen terug naar Venetië. De bruiloft te Kana bleef in Parijs omdat de conservator met succes betoogde dat het doek te kwetsbaar was om te verplaatsen. (Het was niet te kwetsbaar om te verplaatsen, maar de bluf werkte.) De vleugel van Napoleon aan de noordkant werd in deze periode gebouwd om de overloop te huisvesten.
Napoleon vernoemde het museum ook naar zichzelf. Een tijdlang was het het Musée Napoléon. De naam overleefde zijn val niet.
De appartementen van Napoleon in het Louvre
Iets wat de meeste mensen zich niet realiseren. Die vergulde ontvangstzalen aan de noordkant van het gebouw, die in de Richelieuvleugel met de plafonds van negen meter hoog, het rode fluweel en de kroonluchters, zijn niet de appartementen van Napoleon I. Het zijn de appartementen van de minister van Staat van Napoleon III, gebouwd in de jaren 1860, tijdens het Tweede Keizerrijk. De appartementen van Napoleon in het Louvre die iedereen voor Instagram fotografeert, horen bij de verkeerde Napoleon. Het gaat om Napoleon III, de neef, die Frankrijk van 1852 tot 1870 bestuurde en die het grootste deel liet bouwen van hoe het Louvre er vandaag uitziet, waaronder de hele Richelieuvleugel en de tweede gevel van de Cour Napoléon. Zijn minister woonde in die zalen tot het Tweede Keizerrijk in 1870 ineenstortte. Daarna gingen de zalen in de opslag. En een eeuw later stelde het Louvre ze open voor het publiek als bewaarde historische interieurs.
Het zijn de uitbundigste negentiende-eeuwse staatsievertrekken die ergens in Parijs te bezoeken zijn, ze zijn gratis met een kaartje voor het Louvre, en meestal zijn ze leeg, omdat de menigte naar Denon is gegaan. Wil je voelen hoe een ontvangst tijdens het Tweede Keizerrijk eruitzag, met fluwelen wanden, eetzalen vol spiegels en een theater zo groot als een klein operahuis, loop dan de Richelieutrap op en sla rechts af. Trek er een halfuur voor uit.
De piramide en de omgekeerde piramide
De piramide van het Louvre, ontworpen door de Chinees-Amerikaanse architect I.M. Pei en geopend in 1989, was het derde bedrijf van een renovatie die François Mitterrand in 1981 had gelanceerd als onderdeel van zijn Grands Projets, een reeks grote architectonische gebaren die zijn presidentschap in de stad moesten markeren. De piramide was het omstredenst. Franse kranten noemden haar Egyptisch, faraonisch, een buitenaards object op een nationaal monument. Er ging een petitie rond om haar tegen te houden. Mitterrand drukte haar toch door.
Ze heeft drieënzeventig ruiten aan de binnenkant en zeshonderddrie aan de buitenkant, gemaakt door een Franse fabrikant die een nieuw procedé moest uitvinden om het glas helder genoeg te krijgen. Pei wilde dat ze zou verdwijnen. Om als dak te werken, moest de piramide zoveel licht doorlaten dat je het glas zelf niet zag, alleen de vormen erachter. Het uiteindelijke zandmengsel voor het glas was zo zuiver dat het uit een specifieke groeve in de regio van Saint-Gobain moest komen.
Er is ook een tweede piramide, ondersteboven, die aan het plafond van het ondergrondse winkelcentrum van de Carrousel hangt. De meeste mensen lopen er zonder op te kijken langs. Het is de enige piramide in Parijs met de punt naar beneden, en die punt stopt ongeveer een meter boven een kleine stenen piramide op de vloer die weer naar boven wijst. De twee punten raken elkaar bijna. Dit is het detail dat Dan Brown gebruikte in De Da Vinci Code. Het werd niet voor Dan Brown gebouwd. Het werd gebouwd omdat Pei een spiegelbeeld van de buitenste piramide wilde, en een ruimte met een lichtbron die aan het plafond hangt, had iets nodig om het oog vast te houden.
Een echt lijstje feiten over het Louvre

Laat me je de versie met feiten geven die de meeste gidsen je niet geven. Dit zijn de dingen die ik een vriend bij een glas wijn zou vertellen.
Het gebouw was 200 jaar een burcht, 300 jaar een paleis en 230 jaar een museum. Het museum is de nieuwste en kortste van de drie fasen, en over nog eens 70 jaar is het de op een na kortste. Denk na over wat dat betekent als je in de Cour Carrée staat.
De Mona Lisa was niet beroemd tot ze in 1911 werd gestolen. Daarvoor was ze een van misschien veertig ‘grote schilderijen’ in het Louvre. De diefstal maakte haar tot nieuws. Het nieuws maakte haar tot wereldberoemdheid. Toen ze twee jaar later thuiskwam, kwam ze beroemd thuis.
De collectie van het Louvre telt zo’n 480.000 objecten. Daarvan zijn er op elk moment ongeveer 35.000 te zien, ongeveer acht keer zoveel als het Musée d’Orsay laat zien in het gebouw aan de overkant van de Seine. De rest ligt in de opslag, in een depot buiten Parijs dat niet open is voor het publiek en een eigen intern wegennet heeft om dingen te verplaatsen.
Het best bezochte afzonderlijke object in het Louvre is de Mona Lisa. Het op een na best bezochte is de Venus van Milo. Het derde is de Nikè van Samothrace. Het vierde, tot verrassing van de eigen conservatoren van het museum toen ze begin jaren 2000 de bezoekersstromen gingen bijhouden, is de Codex van Hammurabi, een 3800 jaar oude stèle van zwart basalt uit Babylon, ongeveer zo groot als een mens, gegraveerd met de oudste bewaarde geschreven wetten ter wereld. Hij staat in de galerij met Mesopotamische oudheden in de Richelieuvleugel, meestal zonder menigte, en is met zo’n drieduizend jaar verschil het oudste object op dit lijstje. Ga er met Chiaro voor staan en de wetten worden voorgelezen in de volgorde waarin Hammurabi ze liet uithakken, de enige volgorde waarin de stèle begint te kloppen.
Het gebouw heeft een postkantoor. Een eigen apotheek. Een brandweerkazerne met echte brandweermensen van dienst. Een kapsalon voor het personeel. Een buizenpostsysteem voor documenten dat in de jaren 1980 nog werkte. Een interne weg op de binnenplaats voor museumvrachtwagens. Een kapel waar niemand komt. Een schermzaal voor het Franse nationale team, onder de Denonvleugel, niet open voor het publiek.
Niets daarvan staat op de officiële rondleiding.
Waar je op let als je binnenkomt
Ga naar binnen via de piramide. Ga eerst naar beneden, naar het middeleeuwse Louvre. Raak de twaalfde-eeuwse muur aan. Loop omhoog naar de Cour Carrée en ga op de binnenplaats staan, met je blik op de vier zijden. Elke zijde is een andere eeuw. De renaissancegevel van Frans I in het zuidwesten. Catharina de’ Medici en Hendrik IV in het westen. De classicistische gevel van Lodewijk XIV in het oosten: de Colonnade, die uitkijkt op de kerk Saint-Germain-l’Auxerrois en het eerste voorbeeld is van Frans classicisme toegepast op een koninklijk gebouw. De vleugel van Napoleon III is de laatste toevoeging, aan de noordkant, in de stijl die het negentiende-eeuwse Parijs ‘neo-alles’ noemde. Elke keer dat het gebouw een nieuwe verdieping kreeg, kreeg het een nieuwe stijl. Daarom ziet de Cour Carrée er niet uit als één gebouw. Dat is het ook niet.
Ga dan naar binnen. Kies een vleugel. Loop langzaam. Het Louvre is zo groot dat je nooit alles zult zien, en dat is geen falen. Dat is juist de bedoeling. Het is een paleis dat een burcht opslokte, waarna een museum het paleis opslokte, en jij staat midden in duizend jaar Frankrijk dat probeert uit te vinden wat het met zichzelf aan moet.