
Op de ochtend van 21 augustus 1911 liep een man in een witte werkkiel het Louvre uit met de Mona Lisa onder zijn jas. Zesentwintig uur lang merkte niemand iets. Vóór die ochtend werd Leonardo’s portret bewonderd, bezocht en af en toe gekopieerd. Daarna was ze het bekendste beeld ter wereld.
Dus als mensen vragen waarom de Mona Lisa beroemd is, is het eerlijke antwoord dat die vraag een verjaardag heeft. Ze werd geboren op een maandag, de dag dat het Louvre dicht was voor de schoonmaak, toen een stille Italiaanse klusjesman het schilderij van een haak in de Salon Carré haalde, het in een werkkiel wikkelde en door een dienstdeur de Parijse zomer in liep. Alles wat we nu over de Mona Lisa denken te weten, de drukte, het kogelvrije glas, de selfiesticks, de ansichtkaarten, de parodieën, het komt allemaal voort uit die ochtend.
Waarom is de Mona Lisa beroemd? Begin in 1911
Mensen googelen waarom de Mona Lisa zo beroemd is en krijgen essays terug over haar glimlach, haar wenkbrauwen, haar houding. Het echte antwoord staat in een politierapport dat op een hete dinsdagmiddag werd opgemaakt: Mona Lisa gestolen, schilderij vermist, geen verdachte, geen getuigen, geen losgeld. Om te begrijpen waarom de Mona Lisa vandaag beroemd is, begin je bij hoe bescheiden ze vierhonderd jaar aan de muur hing voordat dat rapport werd opgemaakt. Het portret zat in Franse koninklijke collecties sinds Leonardo het rond 1519 aan Frans I verkocht. Het hing in Fontainebleau, in Versailles, in de slaapkamer van Napoleon in de Tuilerieën en, vanaf 1797, in het Louvre. Critici bewonderden het. Vasari schreef dat de mond leek te ademen. Walter Pater noemde haar een figuur ouder dan de rotsen, in een bloemrijk essay dat negentiende-eeuwse studenten uit hun hoofd leerden. Niets daarvan maakte haar het beroemdste schilderij ter wereld. Ze was een gevierd werk tussen vele andere, en als ze al ergens werd gerangschikt, dan na de madonna’s van Rafaël, na tal van grote Franse historiestukken, na Veronese’s Bruiloft te Kana aan de tegenoverliggende wand.
Zo gewoon was ze: op de ochtend van de diefstal was een van de eersten die de Salon Carré binnenliepen een amateurschilder die haar kwam kopiëren. Hij zag de lege haken aan de muur, haalde zijn schouders op en nam aan dat ze boven in de documentatiestudio van het museum werd gefotografeerd. Hij ging zitten wachten. Een paar uur later vroeg hij een suppoost wanneer ze terug zou zijn. De suppoost ging kijken. Dat was het moment, rond het middaguur, waarop de directie van het Louvre ontdekte dat het beroemdste schilderij uit de geschiedenis, een schilderij dat nog niet het beroemdste schilderij uit de geschiedenis was, verdwenen was.

Zesentwintig uur van niets
Het museum was maandag dicht geweest. De diefstal vond die ochtend vroeg plaats. Pas dinsdag rond het middaguur werd het schilderij als vermist opgegeven. Dat gat, de zesentwintig uur waarin het best bewaakte voorwerp van Parijs in een goedkoop pension lag zonder dat iemand merkte dat ze weg was, is de barst in het verhaal waardoor haar roem naar binnen stroomde.
Want nu was er een mysterie, en dat mysterie had een foto. Franse kranten zetten de Mona Lisa op hun voorpagina. Kranten in Londen, New York, Buenos Aires en Tokio deden hetzelfde. Voor de meeste lezers in 1911 was dat de eerste keer dat ze het gezicht ooit zagen. Ze hadden misschien van het schilderij gehoord, zoals een belezen mens van de Sixtijnse Kapel of de Venus van Milo had gehoord. Weinigen van hen hadden haar bij een confrontatie kunnen aanwijzen. Nu lag haar gezicht op de ontbijttafel, boven een kop over een misdaad, in elke hoofdstad met een drukpers. Binnen een week was ze het meest gereproduceerde beeld ter wereld, en dat had ze niet bereikt door haar eigen schoonheid, maar door haar afwezigheid.
Het Louvre ging een week dicht en heropende toen met een kale muur op de plek waar ze had gehangen. Bezoekers stonden in de rij om naar de lege plek te staren. Er kwamen meer mensen naar niets kijken dan er in de jaren daarvoor naar haar waren komen kijken. Ze legden bloemen neer. Ze schreven gedichten. Een Parijse hoofdredacteur noemde het ‘een nationale vernedering’ en wees erop dat het schilderij was gestolen uit een zaal die werd bewaakt door één slaperige bewaker die even naar buiten was gegaan om te roken. De politie verhoorde Guillaume Apollinaire en, via hem, een jonge Spaanse schilder die Pablo Picasso heette. Beiden waren ooit zijdelings betrokken geweest bij een eerdere, kleine diefstal van Iberische stenen koppen uit het Louvre. Picasso kwam bevend op het bureau aan. Hij werd vrijgelaten. De kranten hielden het verhaal maandenlang op de voorpagina.

De klusjesman uit Dumenza
De dief was Vincenzo Peruggia, dertig jaar oud, geboren in het heuveldorp Dumenza bij de Italiaans-Zwitserse grens. Hij was naar Parijs gekomen op zoek naar werk, zoals honderdduizenden Italianen in die jaren, en had dat gevonden als glaszetter in het Louvre: een van de mannen die waren aangenomen om beschermende glazen kasten voor de schilderijen van het museum te maken. Hij had zelfs meegeholpen om het glas voor de Mona Lisa te plaatsen. Hij kende de zaal. Hij kende de schroeven. Hij kende de diensttrappen.
Op de ochtend van 21 augustus trok hij de witte kiel aan die het museum zijn onderhoudsmensen gaf, liep de Salon Carré binnen terwijl de zalen voor het publiek gesloten waren, tilde het schilderij van zijn vier ijzeren haken, droeg het naar een diensttrappenhuis en wrikte het uit zijn zware vergulde lijst. De lijst liet hij op de trap achter. Die werd later gevonden, tegen een muur geleund, het glas nog heel, als een jas die iemand op weg naar buiten had opgehangen. Toen stopte hij het kale populierenhouten paneel onder zijn kiel, liep de trap af, liet zichzelf uit door een deur bij de binnenplaats en ging naar huis.
De diefstal zelf is geen verhaal over een vernuftige misdadiger. Peruggia was geen meesterbrein. Hij had geen koper. Hij had geen plan behalve het schilderij mee naar huis nemen. Twee jaar en vier maanden bewaarde hij haar in een koffer met een dubbele bodem in een gehuurde kamer aan de rue de l’Hôpital Saint-Louis, en af en toe haalde hij haar tevoorschijn om aan vrienden te laten zien en om, met de bezorgde liefde van een man die niet zeker wist of hij het goede had gedaan, te controleren of ze er nog was.
Waarom een Italiaanse glaszetter een Leonardo zou stelen
Hier houdt het verhaal achter het schilderij op een whodunit te zijn en wordt het iets vreemders: een verhaal over nationalisme, amateurgeschiedenis en het soort grief dat verzuurt tot daden.
Peruggia geloofde dat de Mona Lisa door Napoleon uit Italië was geroofd. Dat klopt niet. Leonardo bracht het schilderij zelf naar Frankrijk, over de Alpen gedragen in de zadeltassen van een oude man die langzaam wegstierf onder Frans koninklijk beschermheerschap. Het schilderij was in Franse handen sinds voordat er een Frankrijk in moderne zin bestond. Maar Peruggia was opgegroeid met een mythe die in het Italië van het begin van de twintigste eeuw breed werd geloofd: dat de legers van Napoleon het artistieke erfgoed van het land hadden geplunderd en dat Italië recht had op teruggave. De versie van de geschiedenis van de Mona Lisa die Peruggia in zijn hoofd had, was verkeerd, maar het was de versie die hij had geleerd, en hij nam haar serieus genoeg om ervoor te stelen.
Toen het proces kwam, was dit zijn verdediging: hij had geen misdaad begaan, hij had een repatriëring uitgevoerd. De Italiaanse rechtbank gaf hem zeven maanden. Hij zat er iets meer dan zes uit. In Italië werd hij breed en openlijk als volksheld behandeld: kranten debatteerden over de vraag of hij een medaille verdiende, onbekenden stuurden hem wijn, een vrouw die hij nooit had ontmoet, bood aan met hem te trouwen. Uiteindelijk ging hij terug naar Parijs, diende in de Eerste Wereldoorlog in het Italiaanse leger, werd weer huisschilder en stierf in 1925 in de vergetelheid, kennelijk zonder ooit helemaal te begrijpen wat hij in gang had gezet.
Hoe roem werkelijk ontstaat
Nu het deel dat ongemakkelijk is om toe te geven, omdat we willen dat kunst beroemd wordt door haar kwaliteit. De Mona Lisa is een magnifiek schilderij. Leonardo’s sfumato, de zachte, rokerige vervaging tussen schaduw en licht, is technisch een van de verbluffendste dingen in de geschiedenis van de Europese portretkunst. Haar dubbelzinnige halve glimlach, het onmogelijke landschap achter haar, de handen die door een andere, rustigere eeuw lijken te zijn geschilderd dan het gezicht: het is allemaal zo goed als kunst maar kan worden. Niets daarvan is de reden dat ze het beroemdste schilderij ter wereld is.
Ze is het beroemdste schilderij ter wereld door iets veel dommers en veel menselijkers. Achtentwintig maanden lang, vanaf de zomer van 1911, plaatsten de kranten van elk land met een pers haar foto als mysterie. Mensen leerden haar gezicht kennen zoals ze het gezicht van een vermist kind leren kennen. Toen ze eindelijk thuiskwam (Peruggia werd in december 1913 in Florence opgepakt nadat hij had geprobeerd het schilderij aan de directeur van het Uffizi te verkopen), keek de wereld al twee jaar naar haar. Italië organiseerde een overwinningstournee voordat ze aan Frankrijk werd teruggegeven. In Florence, Rome en Milaan stonden de mensen in de rij om haar te zien. Toen ze in januari 1914 weer aan de muur van het Louvre hing, was de drukte daar ongekend voor het museum. Die is eigenlijk nooit meer opgehouden.
De foto deed het werk. Het mysterie deed het werk. De lege muur deed het werk. Tegen de tijd dat ze weer hing, was de roem een ding op zich geworden, zelfvoorzienend, losgemaakt van het schilderij op het paneel. Elke latere uiting van roem, de snor van Duchamp in 1919, de zeefdrukken van Warhol, de kogelvrije vitrine, de jaren met miljoenen bezoekers, werd gebouwd op het fundament dat de diefstal had gestort. Je kunt 1911 niet van het verhaal aftrekken en hetzelfde schilderij overhouden.
Een klein schilderij over een groot idee
Ga vandaag voor haar staan en drie dingen zullen je verrassen. Ze is kleiner dan je verwachtte, ongeveer 77 bij 53 centimeter, zo groot als een keukenkastje. Ze is donkerder dan de reproducties doen vermoeden, omdat Leonardo’s vernis in vijf eeuwen is vergeeld en niemand het aandurft eraan te komen. En ze is verder weg dan je zou willen, achter een laag kogelvrij glas dat haar verandert in een weerspiegeling van de menigte voor haar.
Dat laatste is het echte souvenir. Mensen komen niet meer naar het Louvre om de Mona Lisa te zien. Ze komen om elkaar naar haar te zien kijken: een soort pelgrimstocht naar een punt op de kaart dat iedereen al heeft bezocht. De moderne versie is een verhaal over een van de mensen zijn die er waren. Het schilderij is het excuus.
Dat doet niets aan haar af. Het is, zo mogelijk, de meest Leonardiaanse uitkomst die denkbaar is: een schilderij dat uiteindelijk over het kijken zelf ging, en dat is precies wat Leonardo zijn hele loopbaan heeft onderzocht. Hij zou het grappig hebben gevonden. Hij zou ook een beetje beledigd zijn geweest dat er een klusjesman uit Dumenza nodig was om de cirkel rond te maken.
Waar je op let als je voor haar staat
Vergeet de glimlach even. Iedereen heeft het over de glimlach. Kijk in plaats daarvan naar het landschap achter haar: een wereld die niet bestaat, met een rivier die links en rechts van haar op twee verschillende hoogten loopt, zonder enige geologisch aannemelijke manier om ze te verbinden. Leonardo schilderde een droom van een landschap, geen echt landschap, en die droom zegt meer dan het gezicht. Kijk naar haar handen, die zo kalm zijn neergelegd dat ze bijna van een ander lichaam geleend lijken. Kijk naar de sluier, zo dun dat je haar voorhoofd erdoorheen ziet, naar de overgangen, zo zacht dat je de rand niet kunt vinden waar de ene kleur eindigt en de andere begint. Dit is de sfumato die Walter Pater probeerde te beschrijven en waarbij hij het opgaf. Het is de reden dat ze nog altijd mensen stilzet die haar al duizend keer op ansichtkaarten hebben gezien. Sta daar met Chiaro in je oor en de sfumato wordt uitgelegd in de negentig seconden die de suppoost je geeft, het enige venster waarin die uitleg eigenlijk past.
En bedenk dan, na het kijken, dat je alleen kijkt omdat een man die Vincenzo Peruggia heette op een ochtend in augustus besloot dat ze van hem was. Twee jaar in een gehuurde kamer bij het Gare de l’Est veranderden haar van een groot renaissanceportret in het beeld dat de twintigste eeuw niet meer kon wegleggen.
Ze was altijd al een groot schilderij. De diefstal maakte haar een beroemd schilderij. Dat is het echte achtergrondverhaal: het deel dat de bordjes in het museum je niet vertellen, omdat het voor iedereen een beetje gênant is, ook voor ons.