
Op de wand recht tegenover de Mona Lisa hangt het grootste schilderij van het Louvre. Het is bijna zeven meter hoog. Het beslaat ruim zevenenzestig vierkante meter doek. Er staan honderddertig mensen op, drie honden, een kat, en Jezus op een bruiloft in Venetië. Niemand kijkt ernaar. Iedereen staat de andere kant op, naar een portret ter grootte van een keukenkastje, met de telefoon gericht op elkaars achterhoofd.
Dat is het bepalende feit over de schilderijen in het Louvre. Je kwam voor de beroemde. Je volgde de pijlen. Je belandde in de ene zaal waar de plattegrond zo goed werkt dat hij zichzelf kapotmaakt. Je staat tussen de twee grootste schilderijen van het gebouw en ziet er maar één, omdat er voor het andere geen rij staat.
Het schilderij achter je is De bruiloft te Kana van Paolo Veronese, in 1563 voltooid voor de refter van het klooster van San Giorgio Maggiore in Venetië. De soldaten van Napoleon sneden het in 1797 van de muur, rolden het op en brachten het naar Parijs. Het hangt al langer tegenover de Mona Lisa dan de meeste landen bestaan. En in de beleving van bijna iedereen die naar het Louvre komt, bestaat het alleen als achtergrond op de foto’s van anderen.
Waarom de schilderijen in het Louvre zo zijn opgesteld
De collectie van het Louvre is ruwweg ingedeeld naar geografie en daarna naar datum. De Italiaanse schilderijen lopen naar het noorden door de Grande Galerie, een gang van vierhonderd meter die vroeger de fysieke verbinding was tussen het koninklijk paleis en de Tuilerieën, zo lang dat Napoleon er troepeninspecties in hield. Franse schilderijen vullen de Richelieu- en de Sullyvleugel. Noord-Europese werken, Nederlands, Vlaams, Duits, hangen op niveau 2 van Richelieu. Kijk je naar een schilderij, dan hangt het meestal op die plek vanwege de herkomst van de schilder, niet vanwege het belang van het schilderij.
Daarom is de ervaring zo verwarrend. De plattegrond behandelt een dertiende-eeuwse Byzantijnse icoon precies zoals een madonna van Rafaël, omdat ze allebei Italiaans zijn. Een vergeten Frans historiestuk hangt in dezelfde zaal als Delacroix’ De Vrijheid leidt het volk, omdat ze allebei negentiende-eeuws en Frans zijn. Grootsheid is nergens op de plattegrond geordend. Je wordt geacht je eigen smaak mee te brengen, en dat is een heel Franse manier om een museum in te richten en een heel vermoeiende manier om er een te bezoeken.
Nog iets wat je moet weten voordat je naar binnen gaat: de collectie van het Louvre houdt rond 1848 op. Alles van daarna ging naar het Musée d’Orsay toen dat in 1986 openging. Dat is het juiste antwoord voor elke verwarde toerist die ‘Louvre Van Gogh’ googelt en hem komt zoeken. Hij is hier niet. Hij hangt achthonderd meter verderop, aan de overkant van de Seine, in een prachtig oud treinstation: het zelfportret uit Saint-Rémy hangt op de vijfde verdieping, achter de grote klok. Het Louvre heeft niets van hem, heeft nooit iets van hem gehad en zal nooit iets van hem hebben. Zijn hele korte loopbaan speelde zich af veertig jaar nadat het Louvre was opgehouden met verzamelen.
Als mensen vragen naar de beroemde schilderijen van het Louvre in Parijs, bedoelen ze dus bijna altijd een handvol werken die toevallig voor die grens zijn gemaakt en die toevallig in de loop van vier eeuwen door Franse koningen, keizers en commissies zijn gekocht of geroofd. Het is een geweldige collectie. Het is ook een eigenaardige.
De Grande Galerie is de ruggengraat van alles
Begin bij de ingang van de Grande Galerie van het Louvre, op niveau 1 van de Denonvleugel, één trap op vanaf de ingang. Kijk naar het noorden. Je staat in wat Stendhal ooit de mooiste zaal van Europa noemde, een bewering die goed standhoudt. De gang loopt bijna vierhonderd meter door. Alles wat beroemd is in de Italiaanse schilderkunst hangt erin of takt ervan af. Leonardo. Rafaël. Titiaan. Caravaggio, die vlak bij het begin hangt. Mantegna, wiens kruisigingstafereel uit de predella van het altaarstuk van San Zeno in een vitrine aan de muur zit als een absurd gedetailleerde miniatuur.
In de Grande Galerie leer je dat het Louvre meer Leonardo’s bezit dan welk museum ter wereld ook. Er zijn maar zo’n vijftien voltooide schilderijen van Leonardo bekend, en het Louvre heeft er vijf. Vijf. De Madonna in de grot hangt in de Grande Galerie. Net als La Belle Ferronnière, een portret van een vrouw over wier identiteit kenners al twee eeuwen twisten. Johannes de Doper is er, die omhoogwijst met een gebaar dat zo vreemd is dat mensen hun leven lang hebben geprobeerd het te ontcijferen. De heilige Anna te drieën is er. En dan, in een eigen zaal, de Mona Lisa, die niet in het Louvre hangt omdat ze geroofd is, maar omdat Leonardo haar in 1516 zelf over de Alpen droeg en haar een paar jaar later aan Frans I verkocht. Hij stierf in Frankrijk. Het schilderij bleef.
Bracht je je hele bezoek aan het Louvre door in de Grande Galerie en de zijzalen, en keek je alleen naar Leonardo en de schilders die op hem volgden, dan miste je nog steeds de rest van het gebouw, maar dan had je meer van de schilder gezien dan waar ook. Alleen al daarom moet elke discussie over de beste schilderijen in het Louvre hier beginnen.

In de Franse zalen woont de politiek
Verlaat de Grande Galerie, loop de Franse vleugel in, en de hele temperatuur van het museum verandert. De Italiaanse zalen gaan over persoonlijke devotie, persoonlijke portretkunst, ingetogen kleur. De Franse zalen gaan over spektakel. Daar schildert de staat zichzelf.
De kroning van Napoleon van Jacques-Louis David vult een hele wand in een zaal op niveau 1 van Denon, dezelfde verdieping als de Grande Galerie. Het doek is bijna tien meter breed. Napoleon gaf zelf de opdracht, bekeek de schetsen en eiste wijzigingen. David schilderde de keizer die de kroon op zijn eigen hoofd zet, daarna op dat van Joséphine, in een kathedraal vol precies de mensen door wie Napoleon gezien wilde worden terwijl hij gekroond werd. Het is geen schilderij van een kroning. Het is een schilderij van een persbericht over een kroning. Dat het ook een meesterwerk is, is bijna bijzaak: David kon schilderen, hij schilderde wat hem werd opgedragen, en wat hem werd opgedragen is het beste bewaarde beeld van hoe de napoleontische staat zichzelf wilde zien.
In dezelfde zaal, een paar stappen verder, hangt Het vlot van de Medusa van Théodore Géricault, en dat is het tegenovergestelde schilderij. Het is ook enorm. Het staat ook vol lichamen. Maar die lichamen zijn uitgehongerd, stervend, opgestapeld op een kapot vlot midden op de Atlantische Oceaan, omdat een Franse kapitein zijn schip aan de grond had laten lopen en de bemanning daarna in de steek liet. Géricault schilderde het in 1819 als aanklacht, met modellen uit een mortuarium en lijken in zijn atelier om de huidtinten goed te krijgen. Het schilderij hing hier bijna niet. De regering vond het opruiend. Het hangt er toch, een paar zalen verwijderd van de koning die het politiek gevaarlijk maakte, en dat is de best denkbare afloop.
En dan Delacroix’ De Vrijheid leidt het volk, een schilderij dat zo volledig aan zijn museum is ontsnapt dat het in Franse paspoorten staat en vroeger op bankbiljetten stond. Het toont een allegorische figuur met ontblote borst die tijdens de revolutie van 1830 een menigte over een barricade voorgaat, met een dode soldaat aan haar voeten en rechts van haar een jongen met een hoge hoed en twee pistolen. Het is propaganda. Het is ook echt meeslepend, en elke keer dat het voor een schoonmaakbeurt uit het Louvre werd weggehaald, werd dat nieuws behandeld als een kleine nationale gebeurtenis.
Deze drie schilderijen naast elkaar zijn wat mensen bedoelen als ze het over de beroemde kunst van het Louvre hebben zonder een specifiek werk aan te wijzen. Ze vormen de ruggengraat van de Franse negentiende-eeuwse collectie, en ze hangen allemaal binnen een halve minuut lopen van elkaar.
De zalen waar niemand komt
Op niveau 2 van Richelieu dunt de menigte uit. Dit is de vleugel met Nederlandse en Vlaamse kunst, en hier hangen enkele van de stilst schitterende kleine schilderijen van Europa. Vermeer is hier, niet veel, want er bestaat nergens veel van hem, maar wel twee: De kantwerkster en De astronoom, allebei klein genoeg om met een placemat af te dekken en allebei bijna pijnlijk om naar te kijken, omdat Vermeer zoveel kon met één enkele lichtbron. Rembrandt hangt hier zalenvol, waaronder een zelfportret uit 1660 waarop hij eruitziet als een man die het grootste deel van zijn eigen leven heeft overleefd. Frans Hals. Jheronimus Bosch. Een annunciatie van Rogier van der Weyden waarop het gewaad van de engel zo precies is weergegeven dat je de afzonderlijke draden van het brokaat kunt zien.
Vragen mensen naar de topschilderijen in het Louvre en wil je ze iets vertellen wat ze nog niet hebben gehoord, stuur ze dan hierheen. Zeg ze dat ze vijf minuten naar elke Vermeer moeten kijken zonder te bewegen, met Chiaro aan, zodat ze weten wat Vermeers ene lichtbron eigenlijk doet terwijl ze daar staan. Zeg ze dat ze het zelfportret van Rembrandt moeten opzoeken en er op drie verschillende afstanden voor moeten gaan staan. Zeg ze dat de hele Italiaanse renaissance beneden hangt en dat ze straks genoeg energie hebben om die te zien, omdat de zalen hierboven stil zijn, de schilderijen klein, en niets achter kogelwerend glas hangt.

Nogmaals De bruiloft te Kana
Loop nog één keer terug naar de zaal van de Mona Lisa en draai je deze keer om.
Het schilderij achter je bedekt een wand zoals een filmdoek een wand bedekt. De compositie is opgebouwd rond een lange U-vormige tafel vol bruiloftsgasten, bedienden, muzikanten en dieren, in een architectonische omgeving die meer weg heeft van een Venetiaans palazzo dan van een dorp in Galilea. In het midden van de tafel, bijna verloren in de menigte, heft Christus zijn hand om het wonder te verrichten. Boven hem, op een balkon, snijden slagers een lam aan stukken. Op de voorgrond giet een bediende water van de ene amfoor in de andere, en het verandert al gietend in wijn. Het orkest op de voorgrond in het midden is een groepsportret: Veronese zelf zit erin, in het wit, met een viola da gamba, samen met Titiaan en Tintoretto, geschilderd alsof ze invallen in de huisband van de bruiloft van de eeuw.
Het is veel schilderij voor één wand. Het is het soort doek waarvoor je een uur kunt staan en nog steeds nieuwe dingen ontdekt. En omdat het tegenover het meest gefotografeerde object van het museum hangt, bestaat het vooral als behang. Wat, eerlijk gezegd, het allerbeste advies is dat iemand je kan geven over kunst kijken in het Louvre: het schilderij waar iedereen naar kijkt, is zelden het enige schilderij in de zaal, en soms is het niet eens het grootste.
Hoe je ze echt ziet
Ben je een dag in het Louvre, dan zie je misschien vijftig schilderijen. Ben je er drie uur, dan zie je er twintig. Ben je er een uur met een menigte, dan zie je er zes en herinner je je er drie. Houd daar rekening mee. Probeer niet alles te zien. Kies één gang en loop die langzaam af. Ga op een bank in de Grande Galerie zitten, blijf daar twintig minuten, kijk hoe het licht verandert, en je leert meer over hoe deze schilderijen bedoeld waren om bekeken te worden dan uit welke audiotour ook.
Deze schilderijen zijn geen afvinklijst. Ze zijn een leeslijst, en zoals bij elke leeslijst is het niet de bedoeling dat je hem afwerkt, maar dat je de twee of drie vindt die iets worden wat je daarna met je meedraagt. De Mona Lisa is daar misschien een van, misschien ook niet. De bruiloft te Kana zou het kunnen zijn. De Vermeers waarschijnlijk wel. Een detail van Géricault dat je niet verwachtte, overvalt je in een zaal waar je per ongeluk binnenliep, en dat wordt het schilderij waar je aan denkt als je naar huis gaat.
Wie gaf de opdracht. Wie vond het verschrikkelijk toen het af was. Wat probeerde de schilder te zeggen tegen degene aan de andere kant van de tafel. Dat is de laag die het bordje aan de muur niet kan dragen, en het is de laag die de schilderijen die uiteindelijk in je hoofd blijven hangen altijd blijken te hebben gehad.
Beeldverantwoording
- Detail from “Liberty Leading the People” at the Louvre (7181064608).jpg — Eugène Delacroix. Bron, CC BY.