Naar de inhoud

Monets Waterlelies: 250 schilderijen en waar je ze ziet

Gepubliceerd: • 18 min lezen

Een lege, witte ovale zaal onder een zacht verlicht plafond, de gebogen wanden bekleed met Monets lange blauwe, groene en violette waterleliepanelen, met een ovale bank in het midden van de lichte vloer.

Op 12 november 1918, de dag nadat de kanonnen aan het westelijk front waren stilgevallen, schreef een zevenenzeventigjarige schilder met slechter wordende ogen aan zijn vriend Georges Clemenceau, de premier. Claude Monet wilde de natie twee schilderijen schenken ter ere van de overwinning. Clemenceau kwam naar Giverny, bekeek wat er tegen de atelierwanden stond en praatte hem om tot een veel grotere schenking. Acht jaar later was Monet dood, en de Franse staat was nog altijd bezig met de bouw van de zalen voor zijn geschenk.

Toch zijn de waterlelies die Monet dertig jaar lang kweekte en schilderde niet één schilderij, maar een verspreide archipel. Het zijn er zo’n 250. Sommige zijn zo groot als een keukenraam. Andere zo groot als een stadsbus. Ze hangen in Parijs, New York, Londen, Chicago, Zürich, Kansas City en Tokio, en een van de beroemdste bestaat niet meer, omdat die in 1958 verloren ging bij een brand in Midtown Manhattan.

Hier is het korte antwoord. De kern zijn de acht wandvullende composities in het Musée de l’Orangerie in Parijs, opgesteld in twee ovale zalen waarvan Monet de beleving zelf ontwierp. De tweede halte is het Musée Marmottan Monet, met de atelierdoeken die zijn familie hield. De beste groep buiten Frankrijk is het bijna 13 meter lange drieluik in het MoMA in New York.

Een vijver gegraven om hem te schilderen

De schilderijen beginnen met een stuk moerasgrond. Monet huurde in 1883 een boerderij in het Normandische dorp Giverny en kocht die in 1890, toen zijn schilderijen eindelijk begonnen te verkopen. In 1893 kocht hij nog een perceel aan de overkant van de weg en de spoorlijn onder aan zijn tuin. Daar lag een kleine vijver. Hij vroeg toestemming om water af te takken van een beek in de buurt, en de buren maakten bezwaar, omdat ze vreesden dat zijn exotische planten hun water zouden vergiftigen. Hij kreeg zijn zin.

Hij vulde de vijver met nieuwe hybride waterlelies van kwekerij Latour-Marliac in Zuid-Frankrijk, dezelfde kwekerij die haar gekleurde lelies op de Parijse wereldtentoonstelling van 1889 had laten zien. In 1895 bouwde hij de gewelfde houten brug in Japanse stijl, groen geverfd, afgekeken van de prenten die hij verzamelde. Hij nam een tuinman aan die, zo gaat het verhaal, onder meer elke ochtend het water op moest roeien om het stof van de weg van de leliebladeren te wassen.

Monet stuitte niet toevallig op een mooie vijver. Hij legde er een aan, gaf hem personeel en schilderde hem vervolgens drie decennia lang. De tuin was het eerste kunstwerk. De doeken waren het verslag.

Een geschilderde houten brug welft zich over een vijver vol drijvende leliebladeren en lichte bloemen, aan alle kanten omlijst door dicht groen gebladerte en weerspiegelingen.

Van de brug naar helemaal geen horizon

De eerste waterlelieschilderijen, van eind jaren 1890, zien eruit als gewone landschappen. Er is de brug, een oever, een idee van waar je staat. De Brug over een vijver met waterlelies in het Met, uit 1899, is een van de meer dan twaalf gezichten op de brug die Monet dat jaar en het jaar daarop schilderde.

Toen, rond 1903, begon hij dingen weg te laten. Eerst verdween de brug. Dan de oever. Dan de lucht, die alleen nog als weerspiegeling op het water overleeft. Toen Monet in mei 1909 achtenveertig waterleliedoeken toonde bij galerie Durand-Ruel in Parijs, waren de schilderijen bijna alleen nog oppervlak. Geen horizon, geen grond, geen vast punt. Je kijkt recht naar beneden in een vijver die de wereld erboven heeft opgeslokt.

De vijf jaren daarna waren zwaar. In 1910 trad de Seine buiten haar oevers en liep de tuin onder. Zijn tweede vrouw, Alice, stierf in 1911. In 1912 stelde een arts bij hem staar vast. Zijn zoon Jean stierf in 1914, en toen kwam de oorlog. Monet bleef toch in Giverny en bouwde in 1915 een enorm nieuw atelier met een glazen dak, een lelijke industriële loods waarover hij klaagde dat die het landgoed ontsierde. Daarin begon hij aan de grandes décorations, doeken van zo’n twee meter hoog en tot zes meter breed. Hij maakte er meer dan veertig en vernietigde er onderweg een paar.

De Waterlelies: Monets geschenk aan Frankrijk en de zalen die hij nooit zag

Het geschenk aan de natie groeide van twee panelen naar tweeëntwintig, samen acht composities. Monet tekende het contract met de staat in april 1922. Hij stelde voorwaarden. De schilderijen moesten samen worden getoond, bij daglicht, in een ruimte die hij goedkeurde, en hij koos de Orangerie, de oude oranjerie voor sinaasappelbomen aan de westkant van de Tuilerieëntuin, naast de Place de la Concorde. Architect Camille Lefèvre bouwde twee ovale zalen achter elkaar, op de oost-westas van de stad.

Toen stokte het. Monet bleef overschilderen. Hij werkte de panelen nog bij na een staaroperatie in 1923, waarna hij maandenlang kleuren vreemd zag. Clemenceau, die namens hem beloften had gedaan, stuurde brieven die varieerden van vleiend tot woedend. Monet stierf op 5 december 1926 in Giverny. De panelen werden het voorjaar daarop geplaatst en de zalen gingen in mei 1927 open voor publiek. Hij heeft ze nooit zien hangen.

Wat hij de bezoeker wilde laten voelen, in zijn eigen woorden zoals het museum ze citeert, was ‘de illusie van een eindeloos geheel, van een golf zonder horizon en zonder oever’. De vier composities in elke zaal buigen om je heen, zonder hoeken waar je ogen kunnen rusten. Er is geen begin en geen eind. Er is alleen de vijver, op elk uur van de dag, allemaal tegelijk.

Een heel lang, laag panorama van bleek lavendelkleurig water, aan beide uiteinden omlijst door de donkere stammen van wilgen waarvan de hangende takken langs de bovenkant van het doek naar beneden druppen.

De Sixtijnse Kapel waar niemand kwam

Dit is het deel dat de museumwinkel weglaat. Zo’n twintig jaar lang kon het bijna niemand iets schelen. In 1927 zag Monets late stijl er voor de jongere generatie uit als het geknoei van een zieke oude man, en de critici gaven zijn ogen de schuld. De zalen waren koud en slecht verlicht. Door de vuile dakramen lekte water op de doeken. Minstens één keer werd er een andere tentoonstelling pal voor de panelen opgehangen. In de Tweede Wereldoorlog raakten granaatscherven van de bombardementen op Parijs in de doeken.

De ommekeer kwam na de oorlog. In 1952 werd een renovatie afgerond, en de schilder André Masson noemde de zalen ‘de Sixtijnse Kapel van het impressionisme’. Amerikaanse schilders liepen binnen, zagen doeken zonder randen en zonder midden en herkenden iets wat ze zelf probeerden te doen. Ineens waren Monets restanten in het atelier in Giverny de meest gewilde schilderijen ter wereld.

Er volgde nog één vernedering. Bij een verbouwing in de jaren 1960 werden boven de ovale zalen twee verdiepingen met zalen voor de collectie-Walter-Guillaume gebouwd, en het daglicht waar Monet op had gestaan, werd vervangen door elektrisch licht. Een restauratie van 2000 tot 2006 sloopte die verdiepingen weer en bracht de lucht terug. Nu schuift een wolk die over de Tuilerieën trekt ook over de vijver.

Zo zie je Monets Waterlelies in de Orangerie

Het Musée de l’Orangerie is elke dag behalve dinsdag open van 9.00 tot 18.00 uur, met laatste toegang om 17.15 uur. Op vrijdag blijft het tijdens tentoonstellingen open tot 21.00 uur, na 18.00 uur tegen een lagere prijs. Een volledig ticket kost online 12,50 euro, een combiticket met het Musée d’Orsay 20 euro, wat de moeite waard is als je beide doet. Op de eerste zondag van de maand is de toegang gratis, maar je moet een tijdslot boeken. Dichtstbijzijnde metro: Concorde, lijnen 1, 8 en 12.

Het tijdstip doet ertoe. Boek het slot van 9.00 uur of kom na 16.00 uur; de late ochtend, als de groepen arriveren, is het slechtste moment van de dag. Op een grijze wintermiddag worden de panelen koel en blauw. Op een heldere junidag lichten de witten op. Het zijn dan andere schilderijen.

Loop de wanden niet af als een gang. Ga eerst vijf minuten op de middelste bank van de eerste zaal zitten voordat je in beweging komt. Vanuit het midden lezen de panelen als één oppervlak. Van dichtbij vallen ze uiteen in streken zo dik als touw. Loop daarna naar de tweede zaal, waar de wilgenstammen naar beneden komen als de tralies van een kooi.

Kom je deze winter, dan heb je geluk. In 2026 is het honderd jaar geleden dat Monet stierf, en de Orangerie toont van 30 september 2026 tot 25 januari 2027 de tentoonstelling ‘Monet, de tijd schilderen’, met bijna veertig van zijn schilderijen die naar de Waterlelies toe leiden. De collectie-Walter-Guillaume op de onderste verdieping, met haar Renoirs en Cézannes, zit bij hetzelfde ticket. Onze impressionistische route door Parijs laat zien hoe je de Orangerie op één dag combineert met het Orsay aan de overkant van de rivier.

Het Marmottan heeft wat de familie hield

Het Musée Marmottan Monet is een negentiende-eeuws jachthuis dat een herenhuis werd, aan de rand van het Bois de Boulogne in het zestiende arrondissement. In 1966 liet Monets zoon Michel het museum alles na wat de familie nog bezat: het huis in Giverny en meer dan honderd doeken. Veel daarvan waren de late tuin- en vijverschilderijen die tijdens Monets leven nooit waren getoond.

Ze hangen beneden in een grote zaal gewijd aan Monet, een lage, schemerige ruimte waar de Waterlelies, de blauweregen en de laatste Japanse bruggen naast elkaar hangen. Dit zijn niet de afgewerkte panelen van de Orangerie. Sommige zijn woest. De laatste bruggen, begin jaren twintig geschilderd toen zijn ogen achteruitgingen, zijn kluwens van rood en oranje waarin de brug bijna oplost. Boven, in hetzelfde gebouw, hangt het kleine havengezicht waarmee alles begon, Impressie, opkomende zon. Er zitten vijftig jaar tussen de twee zalen.

Een bijna vierkant doek van nevelig groen en lavendelkleurig water met lichte drijvende leliebladeren en een paar felroze en rode bloemen, onder losse verticale streken van weerspiegeld gebladerte, rechtsonder gesigneerd.

Het Marmottan is open van dinsdag tot en met zondag van 10.00 tot 18.00 uur, op donderdag tot 21.00 uur, en reserveren is niet nodig. Neem metrolijn 9 naar La Muette en loop door de Jardin du Ranelagh. Ter gelegenheid van het eeuwfeest toont het tot 31 januari 2027 ‘Geschiedenissen van het landschap: van Monet tot Hockney’. Donderdagavond is het rustigst.

De waterlelies van het MoMA, en de brand

In 1955 kocht het Museum of Modern Art in New York van Michel Monet een van de grote late Waterlelies, een paneel van zo’n 5,5 meter breed, voor vier miljoen frank, toen zo’n 11.500 dollar. Het jaar daarop kwam er een kleiner bij. Alfred Barr, de oprichtende directeur van het museum, zag ze als voorlopers van de abstracte schilderkunst die toen in New York opkwam, en hing de grote tussen gordijnen van vloer tot plafond, als een altaarstuk.

Op 15 april 1958 brak er brand uit op de tweede verdieping van het MoMA, waar werklieden de airconditioning repareerden. Een afdekzeil vatte vlam, daarna de open verfblikken. Een elektricien kwam om. Medewerkers gaven schilderijen van hand tot hand door naar buiten, en bijna alle tweeduizend werken van het museum werden gered. De twee Monets waren te groot om te verplaatsen. De kleinste verbrandde in een trappenhuis. De grote werd verpletterd onder puin toen brandweerlieden de ramen erachter insloegen.

Binnen tien dagen ging Barr opnieuw winkelen. De prijzen waren geëxplodeerd. Het drieluik dat het MoMA eind 1958 kocht met geld uit het Mrs. Simon Guggenheim Fund, kostte zo’n 150.000 dollar. Het is de groep die je nu ziet: drie panelen van zo’n twee meter hoog en samen bijna 13 meter lang, roze en violette wolken weerspiegeld in turquoise water. Er kwam een los paneel van bijna zes meter breed bij.

Drie lange aaneengesloten doeken van een vijver, donker blauwgroen aan de zijkanten, met heldere wolkenweerspiegelingen in warm goud en lichtblauw die zich over het midden uitspreiden en leliebladeren op het oppervlak.

Het drieluik hangt in zaal 515 op de vijfde verdieping van het MoMA, tussen de collectiezalen voor 1880 tot 1950, maar de zalen wisselen, dus kijk het na voordat je gaat. Sta je ervoor, dan vertelt Chiaro het verhaal van de brand van 1958 terwijl je kijkt naar de panelen die de verloren exemplaren vervingen, en de wolkenweerspiegelingen in het midden lezen anders als je weet dat ze een tweede kans zijn.

Waar je Monets waterlelies verder nog ziet

Na de grote drie waaiert de serie uit. Dit zijn de collecties waar het de moeite waard is je reis omheen te plannen. Musea hangen om en lenen uit, dus controleer of een schilderij te zien is voordat je ervoor reist.

WaarWatWaarom gaan
Musée de l’Orangerie, ParijsAcht composities in tweeëntwintig panelen, 1914-1926De complete omgeving die Monet plande. Niets komt in de buurt.
Musée Marmottan Monet, ParijsDe late Waterlelies, blauweregen en Japanse bruggen van de familieHet rauwste late werk, plus Impressie, opkomende zon een verdieping hoger
Musée d’Orsay, ParijsDe waterlelievijver, groene harmonie, 1899, en Blauwe waterleliesDe vroege brug en de middenjaren; het brugschilderij is deze winter uitgeleend aan de tentoonstelling in de Orangerie
MoMA, New YorkHet drieluik, een los paneel en AgapanthusDe beste grote groep buiten Frankrijk
Metropolitan Museum, New YorkBrug over een vijver met waterlelies, 1899De vroege serie op haar meest conventioneel
National Gallery, LondenWaterlelies, na 1916, en De waterlelievijver, 1899Een groot laat paneel van zo’n vier meter breed, gekocht in 1963
Art Institute of ChicagoWaterlelies, 1906Een bijna vierkant doek uit de middenperiode, zonder enige oever
Cleveland, Saint Louis en Kansas CityHet Agapanthus-drieluik, verdeeld over drie stedenHet linkerpaneel hangt in Cleveland, het middelste in Saint Louis, het rechter in het Nelson-Atkins
Kunsthaus ZürichGrote late panelen, gekocht na de tentoonstelling van 1952Een van de eerste musea die de grote panelen kocht, toen weinigen ze wilden
National Museum of Western Art, TokioWaterlelies, 1916, en een beschadigd laat paneelZie hieronder

Het verhaal uit Tokio verdient een eigen alinea. De Japanse verzamelaar Kojiro Matsukata kocht begin jaren twintig een enorm doek, Waterlelies, weerspiegeling van wilgen, en liet het in Frankrijk achter, waar het in de Tweede Wereldoorlog verdween. In 2016 vond een Franse onderzoeker het opgerold in een depot van het Louvre, ongeveer voor de helft vernietigd. Het ging terug naar Tokio, werd gestabiliseerd en wordt getoond als wat het is: een ruïne van een Monet, die nog altijd glinstert.

Het gesplitste Agapanthus-drieluik is het andere werk waar mensen achteraan reizen. De drie panelen werden rond 1960 los verkocht en kwamen terecht in drie steden in het Middenwesten. Voor tentoonstellingen zijn ze af en toe herenigd.

Een lang, liggend doek van een waterlelievijver in lavendelblauw en groen, met drijvende groepjes lichte leliebladeren en een paar kleine roze en rode bloemen bij de rechterbenedenhoek.

Giverny heeft de vijver, niet de schilderijen

Het huis en de tuin in Giverny, beheerd door de Fondation Claude Monet, bezitten geen originele Waterlelies. De schilderijen in het huis zijn reproducties. Wat Giverny wel heeft, is de vijver zelf, gerestaureerd en opnieuw beplant sinds het terrein in 1980 openging voor publiek, met de groene brug, de wilgen en de lelies.

De tuin is open van begin april tot begin november. In 2026 liep het seizoen van 1 april tot 1 november, dus hij is nu dicht tot het voorjaar. Ga vroeg op een doordeweekse dag eind mei of in juni, als de lelies open zijn en de blauweregen op de brug bloeit. Het water is veel kleiner dan je verwacht. Daar gaat het juist om. Monet maakte van een vijver waar je in een paar minuten omheen loopt een wereld zonder randen.

Giverny werkt het best als laatste stap. Bekijk eerst de schilderijen in Parijs, ga dan aan de rand van het water staan en kijk hoe er een wolk overheen glijdt. Je ziet waar hij naar keek, en hoe ver hij daaraan voorbijging, zoals Vrouw met parasol niet helemaal de heuvel bij Argenteuil is.

Detail van een waterleliepaneel: een gloed van goudgele streken, de weerspiegelde zonsondergang, stijgt linksonder op in violet water, naast donkerblauwe wilgenweerspiegelingen en leliebladeren rechts.

Veelgestelde vragen over Monets Waterlelies

Hoeveel waterlelies heeft Monet geschilderd?

Zo’n 250 olieverfschilderijen van de waterlelievijver, gemaakt vanaf eind jaren 1890 tot zijn dood in 1926, van kleine ezelschilderijen tot de enorme decoratieve panelen.

Waar hangen de Waterlelies van Monet?

De belangrijkste groep hangt in twee ovale zalen in het Musée de l’Orangerie in Parijs. Het Musée Marmottan Monet heeft de grootste groep late atelierdoeken. Buiten Frankrijk is het drieluik in het MoMA in New York het belangrijkste werk, en er hangen er meer in Londen, Chicago, Cleveland, Saint Louis, Kansas City, Zürich en Tokio.

Hoe groot zijn de Waterlelies in de Orangerie?

Elk paneel is zo’n twee meter hoog. Achter elkaar gelegd zijn de acht composities samen ongeveer negentig meter lang.

Waarom schonk Monet de Waterlelies aan Frankrijk?

Hij bood ze aan op 12 november 1918, de dag na de wapenstilstand, als monument voor de vrede. Zijn vriend Georges Clemenceau haalde hem over om het geschenk veel groter te maken dan de twee panelen die hij eerst voorstelde.

Is de Orangerie met de Waterlelies de moeite waard?

Ja, en het kost minder tijd dan je denkt. Drie kwartier is genoeg voor de twee zalen, anderhalf uur voor het hele museum. Ga bij opening of laat op de dag.

Kun je de Waterlelies in Giverny zien?

Van april tot begin november zie je de vijver, de brug en de echte waterlelies, maar geen originele schilderijen. Voor de doeken moet je naar de Orangerie en het Marmottan in Parijs.

Waar je op let in de ovale zalen

Begin in het midden van de eerste zaal van de Orangerie en draai langzaam rond. Zoek het paneel waar het licht het koelst is en het paneel waar het het warmst is; je kijkt naar ochtend en zonsondergang op dezelfde vijver. Ga dan dichtbij staan. De verf is dik, geschrobd en gelaagd. Zoek de verticale streken die helemaal geen lelies zijn, maar weerspiegelingen van wilgenstammen op een oever die je nooit ziet. Zoek de wolken. Ze staan altijd op hun kop.

In New York werkt dezelfde oefening voor het drieluik in het MoMA: eerst de donkere zijkanten, dan het roze midden, waar de lucht in het water is gevallen. En met nog een middag in Parijs laten de late bruggen in het Marmottan je dezelfde man zien, in dezelfde jaren, bijna blind schilderend.

Monet bracht de laatste dertig jaar van zijn leven door met naar beneden kijken. De Orangerie vraagt je het omgekeerde: stil zitten in een witte zaal, recht vooruit kijken en een vijver in Normandië zich van alle kanten om je heen laten sluiten.