
Er zijn in Parijs maar drie musea die ertoe doen voor het impressionisme, en een daarvan ligt zo ver ten westen van het toeristische centrum dat de meeste bezoekers die er voor het eerst zijn er nooit een voet binnen zetten. De andere twee zie je vanaf hetzelfde balkon op de Rechteroever, als je weet waar je moet kijken. Het eerste is het Musée d’Orsay, een oud treinstation aan de Quai Anatole France met de grootste concentratie impressionistische schilderijen ter wereld. Het tweede is het Musée de l’Orangerie, een voormalige oranjerie aan de westrand van de Tuilerieën, met Monets acht wandvullende waterleliepanelen in twee ovale zalen die de schilder zelf ontwierp. Het derde is het Musée Marmottan Monet, een klein herenhuis aan de westrand van het zestiende arrondissement, met het schilderij dat de hele beweging haar naam gaf en vierennegentig andere Monets uit de persoonlijke collectie van de schilder. Drie gebouwen. Van begin tot eind ongeveer een halfuur lopen, als je het Marmottan overslaat, en dat doen de meeste mensen die één dag in Parijs zijn. De vraag naar hét impressionismemuseum in Parijs gaat dus eigenlijk niet over welk museum je bezoekt. Ze gaat over welke twee van de drie je in één dag kunt proppen en voor welke je terug moet komen.
Dit is een gids voor alle drie. Wat er in elk ervan hangt. Waarom het je iets zou moeten kunnen schelen. In welke volgorde je ze doet. Het vierde museum dat niemand noemt maar dat eigenlijk wel zou moeten: het Petit Palais. En de dagtocht naar Giverny, de impressionistische optie buiten de stad, als je nog een tweede ochtend over hebt.
Waarom Parijs de stad van het impressionisme is
Eerst, vóór de musea, een korte achtergrondnoot, omdat die de vraag beantwoordt die veel bezoekers hebben. Waarom is er zoveel impressionisme in Parijs, en niet in pakweg Londen of New York?
Twee redenen. De eerste is geografisch. Het impressionisme was een Parijse beweging. De schilders waren een klein groepje vrienden die in de jaren 1860 en 1870 in of bij Parijs woonden, naast elkaar schilderden in het bos van Fontainebleau en de voorsteden aan de Seine, tussen 1874 en 1886 in acht groepstentoonstellingen in Parijs exposeerden, en uiteindelijk terechtkwamen bij de kunsthandelaren Paul Durand-Ruel en Ambroise Vollard, die allebei een galerie in Parijs hadden. De collecties die in Parijs belandden, waren ofwel door die handelaren gekocht en nooit doorverkocht, ofwel door de schilders zelf en hun beschermheren aan de Franse staat nagelaten.
De tweede reden is het legaat-Caillebotte van 1894. Gustave Caillebotte, de ingenieur en schilder die met zijn erfenis zijn vrienden door de magere jaren 1870 heen had geholpen, stierf op zijn vijfenveertigste en liet zijn collectie van zevenenzestig impressionistische doeken na aan de Franse staat. De staat deed er vijf jaar over om zich door de juridische en curatoriële bezwaren heen te worstelen, maar aanvaardde er in 1899 uiteindelijk achtendertig. Die achtendertig schilderijen – twee Cézannes, acht Monets, acht Renoirs, zeven Pissarro’s, zes Sisleys, vier Manets, twee Caillebottes en één Degas – werden de kern waaruit de huidige impressionistische afdeling van het Orsay groeide. Zonder dat legaat zou de helft van de grote doeken die nu in Parijs hangen in particuliere handen zijn, of in Amerikaanse musea.
Drie gebouwen bewaren samen ongeveer negentig procent van het impressionistische werk in Parijs. Hier zijn ze, in de volgorde waarin je ze zou moeten doen.
1. Musée d’Orsay – de hoofdcollectie
Het Orsay is de voor de hand liggende keuze, het museum dat bijna elke bezoeker doet, en het museum dat het grootste deel van Frankrijks nationale impressionismecollectie bewaart. Zo’n vierduizend objecten in de vaste opstelling, in een voormalig beaux-artstreinstation op de Linkeroever van de Seine. Ongeveer driehonderd daarvan zijn impressionistische of postimpressionistische doeken. De grootste concentratie vind je op de vijfde verdieping, achter de beroemde glazen klok van zo’n tien meter, in een reeks zalen over de hele lengte van het oude middenperron.
Wat er hangt, en wat niet. Het Orsay heeft achttien Monets, waaronder vijf uit de reeks van de kathedraal van Rouen, naast elkaar gehangen. Het heeft tachtig Renoirs, meer dan welk ander museum ter wereld ook. Het heeft zestig Manets, waaronder Olympia en Le déjeuner sur l’herbe, allebei op de begane grond, allebei geschilderd voordat het impressionisme officieel bestond. Het heeft de grootste collectie pastels en olieverfschilderijen van Degas ter wereld, met het wassen beeld van De kleine danseres van veertien jaar. Het heeft vierentwintig Van Goghs, de op een na grootste collectie na het Van Gogh Museum in Amsterdam. Het heeft De parketschavers van Caillebotte en zijn bijna drie meter brede schilderij van de nieuwe boulevards van Haussmann op een regenachtige dag. Het heeft Pissarro’s, Sisleys, Cézannes, Berthe Morisot en Mary Cassatt. Kortom: het heeft de stam van de impressionistische boom.
Wat het niet heeft: de Zonsopgang die de beweging haar naam gaf (die hangt in het Marmottan) en ook geen van de wandvullende Nymphéas die Monet in de jaren 1920 speciaal voor de naoorlogse Franse staat maakte (die zijn in de Orangerie). Beide gaten zijn bewust. De collectie van het Orsay houdt volgens curatorieel ontwerp op bij 1914, en de late panelen van Monet waren altijd bedoeld voor een ander gebouw.


Hoe je het aanpakt. Minimaal drie uur, vier is comfortabel. Begin op de begane grond met Manets Olympia en Le déjeuner sur l’herbe. Neem dan de roltrap naar de vijfde verdieping voor de impressionisten. De volgorde doet ertoe. De stukken van Manet op de begane grond zetten alles neer wat boven komt. We hebben een uitgebreidere gids voor de precieze route door het Orsay die je verdieping voor verdieping meeneemt.
Het Orsay is open van dinsdag tot en met zondag. Op maandag gesloten. Een gewoon toegangskaartje voor volwassenen kost in 2026 ongeveer tweeëntwintig euro. De rij bij de hoofdingang kan ’s zomers drie kwartier duren; de zij-ingang voor kaarthouders ligt aan de Rue de la Légion d’Honneur en is bijna altijd sneller. Een audiogids-app op je telefoon is goed voor de geschiedenis van het gebouw; voor de schilderijen zelf heb je meestal meer aan een vriend die de zaal kent.
De topstukken van het Orsay die je moet kennen voordat je binnenloopt: Manets Olympia, Renoirs Bal du moulin de la Galette, Caillebottes De parketschavers, Degas’ De balletles, Monets kathedralen van Rouen (vijf stuks), het zelfportret van Van Gogh uit Saint-Rémy en zijn Slaapkamer in Arles. Ken je die acht voordat je aankomt, dan heb je in elke zaal een ankerpunt.
2. Musée de l’Orangerie – de Nymphéas

De Orangerie is het kleinste van de drie grote musea, en misschien wel het lonendste. Ze ligt aan de westrand van de Tuilerieën, aan de overkant van de rivier tegenover het Orsay, tien minuten lopen. Het gebouw was oorspronkelijk een verwarmde kas voor de sinaasappelbomen van het Tuilerieënpaleis, gebouwd in 1852. Nadat het paleis in 1871 was afgebrand, kreeg de oranjerie verschillende keren een andere functie: sporthal, tentoonstellingsruimte, noodonderkomen tijdens de Eerste Wereldoorlog. In 1921 stemde de Franse staat ermee in haar om te bouwen tot een vaste plek voor de acht enorme waterleliepanelen waaraan Claude Monet sinds het begin van de jaren 1910 in Giverny werkte.
Monet ontwierp de twee ovale zalen op de benedenverdieping zelf. Elk paneel is ongeveer twee meter hoog. Sommige zijn twaalf meter breed. Samen beslaan ze bijna zestig strekkende meter muur. Het licht valt van boven door matglas binnen, om het natuurlijke daglicht na te bootsen dat Monet wilde. De twee zalen vormen samen een acht, dus de bezoeker loopt door één volledig omsluitend panorama, gaat dan door een kleine verbindingsgang en loopt vervolgens door een tweede. Het geheel kost je zo’n halfuur als je oplet. Het kan een uur worden als je op de bank in het midden van een van beide zalen gaat zitten en gewoon ophoudt met proberen iets anders te doen.
De Orangerie heeft op de bovenverdieping ook de collectie-Walter-Guillaume, geschonken in 1959 en 1963 door Domenica, de weduwe van de kunsthandelaar Paul Guillaume. Ongeveer honderdvijftig schilderijen. Vijfentwintig Renoirs. Veertien Cézannes. Twaalf Picasso’s. Tien Matisses. Acht Modigliani’s. Vijf Soutines. De collectie is klein en compact en in drie kwartier helemaal te bekijken. Samen – de Nymphéas beneden, Walter-Guillaume boven – vormen ze een van de efficiëntste kunstervaringen van Parijs.
Een kaartje kost ongeveer dertien euro. De rijen zijn meestal kort. Het museum is op dinsdag gesloten, precies andersom dan het Orsay, dat op maandag dicht is, dus je kunt de ene dag het Orsay en de volgende dag de Orangerie doen zonder dat een sluitingsdag in de weg zit. Er bestaan combikaartjes voor Orsay en Orangerie die iets goedkoper zijn dan twee losse.
De panelen die je moet kennen: het paneel Ondergaande zon, het paneel Ochtend met de wilgen die in het water weerspiegelen, en het paneel Wolken, het abstractste van allemaal. Het is overal dezelfde lelievijver in Giverny, geschilderd op verschillende momenten van de dag, in verschillend licht. Monet was vierentachtig toen hij ze voltooide. Door staar was hij bijna blind. Ze zijn de late samenvatting van veertig jaar kijken naar hetzelfde stukje water.
3. Musée Marmottan Monet – de familiecollectie

Het Marmottan is het museum dat niemand noemt in de gebruikelijke lijstjes van impressionismemusea in Parijs, en het is het museum met het schilderij dat de beweging haar naam gaf. Het staat aan de Rue Louis-Boilly 2 in het zestiende arrondissement, vijfentwintig minuten met de metro vanuit het centrum, aan de westrand van Parijs bij het Bois de Boulogne. Het gebouw is een klein herenhuis dat in 1932 aan de Académie des Beaux-Arts werd geschonken door de kunsthistoricus Paul Marmottan, samen met zijn collectie napoleontische kunst en meubels. In 1957 voegde een afzonderlijk legaat van een particuliere verzamelaar de grootste collectie werk van Berthe Morisot ter wereld toe: vijfentwintig schilderijen. In 1966 schonk Michel Monet, de enige nog levende zoon van de schilder, de persoonlijke collectie van zijn vader – vierennegentig doeken – aan het Marmottan, samen met uitgebreide correspondentie en familiefoto’s.
Het legaat van Monet maakte van het Marmottan, een klein napoleontisch museum, het gebouw met de meeste Monets per vierkante meter ter wereld. De collectie hangt op de derde verdieping in een reeks kleine zalen. Het meeste is laat werk uit Giverny – waterlelies, treurwilgen, Japanse bruggen, de Grande Allée – geschilderd tussen 1900 en 1926, toen Monet al een oude man was die door zijn staar heen werkte. De laatste schilderijen, van 1922 tot 1926, zijn bijna abstract: dichte struwelen van rood, oranje en donkergroen die pas herkenbare onderwerpen worden als je twee meter achteruitstapt.
Onder die vierennegentig Monets bevindt zich Impression, soleil levant. De studie van de haven van Le Havre uit 1872 die de hele beweging haar naam gaf toen een satirische criticus in 1874 de titel gebruikte om de schilders te bespotten en de schilders het etiket hielden. Het hangt in een kleine, schemerig verlichte zaal met twee banken, op de derde verdieping. Er staan meestal zo’n tien mensen tegelijk voor. De zaal is stil. Het schilderij is achtenveertig bij drieënzestig centimeter, kleiner dan de meeste reproducties doen vermoeden. In het echt ziet het eruit als een schets. Het ziet er, met andere woorden, precies uit als het soort schilderij dat een satirische criticus in 1874 een ‘impressie’ zou hebben genoemd.
Het Marmottan heeft ook de collectie van Berthe Morisot, en dat is de tweede reden om de reis te maken. Vijfentwintig werken, waaronder haar late zelfportret, een aantal van haar huiselijke interieurs, en de kleine landschapsstudies die ze in de jaren 1880 in het Bois de Boulogne maakte. Buiten het Orsay is dit de grootste Morisot-collectie ter wereld.
Een kaartje kost ongeveer veertien euro. De rijen zijn kort. Het museum is op maandag gesloten. De metrohalte is La Muette aan lijn 9, en vandaar is het zo’n tien minuten lopen door woonstraten die in niets op het centrum van Parijs lijken. Chiaro leest Monets brief van december 1872 aan Paul Durand-Ruel voor, waarin hij ‘de impressie van een zonsopgang’ beschrijft die hij probeerde te vangen, terwijl jij voor die oranje klodder en de zeven rode streepjes op het water staat.
4. Petit Palais – het museum dat niemand noemt

Het Petit Palais is het impressionistische museum dat de gebruikelijke gidsen weglaten, en het is het enige van de vier dat niets kost. Het staat aan de Avenue Winston-Churchill, tussen de Champs-Élysées en de Seine, in een gebouw dat speciaal werd neergezet voor de Wereldtentoonstelling van 1900. De collectie is het eigen kunstbezit van de stad Parijs, los van de nationale collecties van het Orsay en het Marmottan. In de vaste opstelling hangen zo’n dertienhonderd werken. Daarvan zijn er ongeveer dertig impressionistisch of postimpressionistisch, en een stuk of twaalf zijn eersteklas.
De collectie-Tuck, in 1921 geschonken door de Amerikaanse filantroop Edward Tuck, bevat werk van Monet, Sisley, Pissarro en Berthe Morisot. Het legaat van Pierre en Denise Lévy uit 1976 voegde Bonnards, Vuillards en een Cézanne toe. Er is een kleine Courbetzaal, een Manet en een vroege Renoir.
Gratis toegang. Open van dinsdag tot en met zondag. Rijen bijna nooit. Het publiek bestaat vooral uit Parijzenaars op zondagmiddag en serieuze kunsttoeristen die hebben ontdekt dat het hier is. Drie kwartier is genoeg om door de impressionistische zalen te lopen; nog eens drie kwartier en je hebt ook de achttiende-eeuwse Franse kunst en de Russisch-orthodoxe afdelingen gezien die de rest van het gebouw vullen.
Het Petit Palais is de juiste zet als je op dag één het duo Orsay-Orangerie doet, op dag twee het Marmottan, en je op dag drie nog een uur over hebt. Het is ook een goede schuilplaats op een regenachtige middag voor iedereen die het met de grote musea wat te bont heeft gemaakt.
5. De dagtocht naar Giverny – de impressionistische optie buiten Parijs
De Fondation Claude Monet in Giverny ligt technisch gezien niet in Parijs, maar het is de impressionistische optie in Giverny die zo vaak ter sprake komt dat ze een alinea verdient. Giverny is het dorp in Normandië waar Monet in 1890 een boerderij kocht en waar hij de laatste drieënveertig jaar van zijn leven doorbracht. Het huis en de tuinen zijn van april tot en met november open voor publiek. De waterlelievijver is de echte vijver van de schilderijen. Het roze gepleisterde huis is het echte huis. De ateliers op het terrein waar hij de wandvullende panelen voor de Orangerie schilderde, zijn de echte ateliers.
Er hangen geen schilderijen van Monet in Giverny. Toen Monet stierf, waren ze allemaal verkocht of weggegeven, vooral aan het Marmottan en de Orangerie. Een bezoek aan Giverny gaat over de plek, niet over de doeken. Je loopt door de bovenste tuin, waar de irissen in stroken groeien. Je loopt over het middenpad onder de rozenbogen. Je gaat door de tunnel onder de weg door naar de onderste tuin, de watertuin. Je staat op het kleine Japanse bruggetje. Je kijkt naar de vijver. Je beseft dat de vijver veel kleiner is dan de schilderijen doen vermoeden, en dat dat precies de bedoeling is.
Treinen van Gare Saint-Lazare naar Vernon rijden elk uur en doen er zo’n drie kwartier over. Vanuit Vernon rijdt een pendelbus naar Giverny, ongeveer een kwartier. Heen en terug vanuit het centrum van Parijs ben je ongeveer drieënhalf uur onderweg voor tweeënhalf uur ter plekke. Je gaat het best eind april of in mei, als de irissen en de blauweregen bloeien, of half juni, als de lelies opengaan. In augustus is de vijver wat overwoekerd en zijn de drukte en de rijen op hun ergst.
Dit is de dagtocht die context geeft aan alles wat je in de Orangerie, het Marmottan en het Orsay hebt gezien. Op zichzelf is het geen museumbezoek in de zin van een galerie. Het is de bron.
De volgorde, van begin tot eind
De ideale impressionistische route door Parijs, voor één volle dag:
Ochtend: Orsay, drie tot vier uur. Begin op de begane grond met Manet. Ga naar de vijfde verdieping voor Monet, Renoir en Degas. Lunch in het café achter de klok als de rij kort is.
Middag: loop over de Pont Royal naar de Tuilerieën. Steek de tuinen over naar het westen, een kwartier. Ga de Orangerie binnen. Breng een uur door in de zalen met de Nymphéas. Neem drie kwartier voor de collectie-Walter-Guillaume boven. Totale tijd: ongeveer twee uur.
Heb je een tweede dag: het Marmottan in de ochtend, anderhalf uur inclusief de metro. Het Petit Palais in de middag, drie kwartier. De rest van de dag heb je voor de rest van Parijs.
Heb je een derde dag en is het weer redelijk: de trein naar Vernon, de pendelbus naar Giverny, in totaal drie uur ter plekke. Om vijf uur ben je terug in het centrum van Parijs.
Deze volgorde werkt om één specifieke reden. Het Orsay leert je wat de acht belangrijkste schilders probeerden te doen, tegen welke achtergrond, ruwweg in chronologische volgorde. De Orangerie laat je Monet zien aan het allerlaatste eind van zijn loopbaan, werkend met de technieken die het Orsay je heeft leren zien. Het Marmottan laat je zien waar de hele beweging begon – de kleine havenstudie van Le Havre uit 1872 – en Monets eigen late collectie. Giverny laat je de plek zien waar het late werk van het Marmottan en de Orangerie ontstond. Je loopt de tijdlijn van de beweging ongeveer in de goede richting af.
Waar je in elk museum op let
Een kort spiekbriefje, één punt per museum:
- Orsay: sta tien minuten voor Olympia voordat je naar boven gaat. De hele rest van het museum is het antwoord op haar.
- Orangerie: ga op de bank in het midden van de tweede ovale zaal zitten en laat de panelen tot je doordringen. De eerste drie minuten lijken ze nergens op, en dan valt alles tegelijk op zijn plek.
- Marmottan: kom tot op vijfenveertig centimeter van de Zonsopgang. Kijk naar de oranje klodder en naar het potloodraster dat langs de onderrand nog zichtbaar is.
- Petit Palais: zoek de collectie-Tuck. Het kleine schilderij van Sisley met de overstroming hangt niet in het Orsay, alleen hier.
- Giverny: ga op het Japanse bruggetje staan. Kijk naar beneden, naar de echte vijver. Besef hoe klein hij is.
De clou
Een treinstation dat een museum werd. Een oranjerie die twee ovale zalen vol waterlelies werd. Een klein herenhuis in het zestiende met het schilderij dat de beweging haar naam gaf en de persoonlijke collectie van de schilder die haar begon. Een gratis stedelijk museum waar niemand het over heeft. Een dorp in Normandië met een vijver van een halve hectare. Vijf gebouwen, vijf verschillende ingangen tot hetzelfde gesprek van honderdvijftig jaar oud over licht, water en weer. Het meeste ervan doe je in twee dagen. De rest kost een leven, en dat is ongeveer wat Monet eraan gaf.
Beeldverantwoording
- Paris - Musée d’Orsay - big clock seen from the interior.jpg: via Wikimedia Commons. Bron, CC BY-SA.
- Claude Monet - The Water Lilies - Setting Sun - Google Art Project.jpg: Claude Monet (1840-1926). Bron, publiek domein.
- Musée Marmottan Monet, Paris, from street.jpg: via Wikimedia Commons. Bron, CC BY-SA.
- Petit Palais Paris 8e.jpg: via Wikimedia Commons. Bron, CC BY-SA.
- Edouard Manet - Olympia - Google Art Project 3.jpg: Édouard Manet (1832-1883). Bron, publiek domein.
- RouenCathedral Monet 1894.jpg: Claude Monet (1840-1926). Bron, publiek domein.