Naar de inhoud

De anatomische les van Dr. Nicolaes Tulp, Rembrandts doorbraak: elke chirurgijn benoemd

Gepubliceerd: • 19 min lezen

Een donkere ruimte waarin zeven bebaarde chirurgijns met witte plooikragen zich rond een bleek lijk op een tafel verdringen, terwijl rechts een arts met een zwarte hoed met een pincet de spieren van de onderarm van de dode optilt en zijn andere hand heft; rechtsonder ligt een enorm opengeslagen boek.

In de laatste dagen van januari 1632 werd in Amsterdam een dief opgehangen die Aris Kindt heette. Zijn lichaam ging naar de chirurgijns van de stad, die eenmaal per jaar een openbare sectie mochten houden, altijd op een terechtgestelde misdadiger, en die daarvoor entree vroegen. Ergens in dat winterse publiek stond, zeer waarschijnlijk, een jonge schilder die net uit Leiden was gekomen, ingehuurd om van de gebeurtenis een groepsportret te maken. Het resultaat is het schilderij dat we nu De anatomische les noemen. Rembrandt was vijfentwintig.

De anatomische les van Dr. Nicolaes Tulp is het schilderij waarmee hij doorbrak. Het was zijn eerste grote opdracht in Amsterdam en zijn eerste groepsportret, en binnen een paar jaar was hij de meest gevraagde portretschilder van de stad. Nu hangt het in het Mauritshuis in Den Haag, een paar zalen bij Vermeers Meisje met de parel vandaan. En het is vreemder dan het lijkt. Elke levende man erop heeft betaald om erbij te zijn. Een van hen is misschien door iemand anders geschilderd. Het blad waarop ooit hun namen stonden, toont nu een tekening van een arm. En de arm op de tafel, de beroemdste sectie uit de kunst, is niet helemaal een arm zoals een anatoom die ooit heeft aangetroffen.

De anatomische les van Dr. Nicolaes Tulp in één oogopslag

De anatomische les van Dr. Nicolaes Tulp met veertien genummerde markeringen: 1 Dr. Tulp met de zwarte hoed, 2 Jacob Block, 3 Hartman Hartmansz met het blad, 4 Adriaen Slabbraen, 5 de voorovergebogen Jacob de Witt, 6 Mathijs Kalkoen, 7 Jacob Koolvelt helemaal links, 8 Frans van Loenen bovenaan, 9 het lijk van Aris Kindt, 10 de ontlede onderarm, 11 de gave hand, 12 het opengeslagen boek, 13 het blad, 14 Rembrandts signatuur.

De nummers op de afbeelding horen bij deze legenda. Het zijn de onze, niet de oude nummers die ooit naast de geportretteerden werden geschilderd. De namen volgen de gangbare identificaties van het Mauritshuis en van medisch historici, en waar de kenners het oneens zijn, staat dat in de tabel.

#FiguurWie het isWaar je hem vindt
1De lectorDr. Nicolaes Tulp, praelector van het Amsterdamse chirurgijnsgildeRechts, in het zwart, de enige met een hoed
2De man erachterJacob BlockMidden, grote rode snor, kijkt naar Tulps hand
3De man met het bladHartman HartmanszAchteraan rechts, zachte bontgerande kraag, kijkt jou aan
4De man die het boek raadpleegtAdriaen SlabbraenTweede van links, blik glijdt naar het opengeslagen boek
5De man die zich vooroverbuigtJacob de WittMidden, voorovergebogen boven de ontlede arm
6De dichtstbijzijnde toehoorderMathijs KalkoenHet dichtst bij Tulp, staart naar de geheven hand van de dokter
7De man en profilJacob Koolvelt, waarschijnlijk later toegevoegdHelemaal links, luistert naar Tulp
8De man bovenaanFrans van LoenenTop van de piramide, kijkt recht naar buiten
9Het lijkAris Kindt, geboren als Adriaen Adriaensz, opgehangen wegens berovingOp de tafel, gezicht half in de schaduw
10De ontlede onderarmDe linkeronderarm, gevild om de buigspieren van de vingers te tonenOnder Tulps pincet
11De gave handVolgens röntgenopnamen eerst als stomp geschilderdOp het laken op de voorgrond
12Het boekMogelijk de Fabrica van Vesalius, mogelijk een later anatomieboekRechtsonder, rechtop aan de voeten van de dode
13Het bladEen namenlijst, geschilderd over een tekening van een armIn de hand van Hartmansz
14De signatuur‘Rembrant. f. 1632’Op de achterwand, boven van Loenen

Wie is wie op De anatomische les: Rembrandt begint bij de hoed

Begin bij de hoed, want dat deed Rembrandt ook.

Nicolaes Tulp was die winter achtendertig. Hij werd in 1593 in Amsterdam geboren als Claes Pieterszoon en studeerde medicijnen in Leiden. Begin jaren 1620, toen tulpen het luxeobject van elke Hollandse koopman waren, koos hij een tulp als embleem, hing er een aan het uithangbord van zijn huis aan de Keizersgracht en paste zijn naam daarop aan. Zo werd hij Tulp. In 1628 benoemde het chirurgijnsgilde hem tot praelector anatomiae, de lector die de jaarlijkse openbare sectie leidde. Later was hij vier keer een van de burgemeesters van de stad. Hij was een strenge calvinist met gevoel voor theater, en het schilderij geeft hem allebei.

Hij zit apart, rechts, alleen in zijn eigen helft van het doek. De zeven chirurgijns staan links op elkaar gepakt. Hij draagt een brede zwarte hoed. Niemand anders draagt er een. Op een zeventiende-eeuws groepsportret is dat geen modekeuze. Het is rang. De hoed zegt dat deze man de meester is en de anderen zijn publiek.

Er was bijna een tweede hoed. Infrarood- en röntgenonderzoek laat zien dat de man helemaal bovenaan, Frans van Loenen, eerst met een hoed werd geschilderd, die later werd overgeschilderd. Een vage schaduw verraadt nog waar hij zat. De gangbare lezing is de voor de hand liggende: twee hoeden betekenden twee meesters, en er kon er maar één zijn.

De zeven chirurgijns die betaalden om te kijken

De mannen links waren niet de elite van het gilde. Het waren leden die betaalden om op het schilderij te komen, en medisch historici hebben opgemerkt dat verscheidene van hen tamelijk onbeduidende chirurgijns waren die meededen om de kosten te delen. De naam die iedereen onthoudt, is Tulp. De namen die het grootste deel van de rekening betaalden, moet je opzoeken.

Detail van zeven chirurgijns in het zwart met witte plooikragen, gegroepeerd in een dichte piramide: één bovenaan kijkt recht naar buiten, enkelen buigen naar rechts naar voren, twee links staan en profil.

Eerdere anatomiestukken in Amsterdam, zoals de les van Aert Pietersz uit 1603, zetten de chirurgijns in rijen naar de kijker toe, een teamfoto met een lijk erin. Rembrandt stapelde zijn mannen tot een piramide en liet ze bijna allemaal ergens anders naar kijken. Ieder is betrapt op een ander moment in dezelfde gedachte.

Jacob de Witt, nummer vijf, buigt zich zo ver over de arm dat zijn kraag scheef zakt. Hij kijkt naar de spier. Mathijs Kalkoen, nummer zes, de man die het dichtst bij Tulp staat, kijkt helemaal niet naar de arm. Hij staart naar Tulps geheven linkerhand. Jacob Block, nummer twee, achter hen, met de grote rode snor, volgt dezelfde lijn. Adriaen Slabbraen, nummer vier, lijkt opzij te kijken naar het grote boek aan de voeten van de dode, zoals elke anatomiestudent het leerboek naast het lichaam legt.

Dan sluit de piramide zich. Frans van Loenen, bovenaan, en Hartman Hartmansz, met het blad, kijken recht het schilderij uit, naar jou. Zij zijn het scharnier tussen de les en de zaal. Nu hoor jij bij het publiek.

De chirurgijn die misschien niet van Rembrandt is

Jacob Koolvelt, nummer zeven, helemaal links, valt uit de toon. Hij staat strikt en profil, luisterend, en is vlakker en stijver geschilderd dan de gezichten naast hem. De meeste technische studies concluderen dat hij is toegevoegd nadat de eerste compositie was opgezet, en verscheidene auteurs menen dat een andere schilder hem erbij heeft gezet. Sommigen zeggen hetzelfde van van Loenen bovenaan. Het bewijs voor de latere toevoegingen is goed. Het bewijs voor een andere hand is een kwestie van stijl, en daarover zijn kenners het nog altijd niet eens.

Waarom een man toevoegen? Het waarschijnlijkste antwoord is geld. Een groepsportret werd betaald door de geportretteerden, en een late intekenaar betekende een laat gezicht. De Nachtwacht draaide tien jaar later op precies dezelfde rekensom, en daarom is een van de musketiers daarop een man die al dood was.

Het blad waarop ooit namen stonden

Kijk naar het blad in de hand van Hartman Hartmansz, nummer dertien. Nu zie je er vage lijnen op, de omtrek van een arm met zijn spieren. Zo heeft het er niet altijd uitgezien.

Detail van de bovenkant van de groep: een chirurgijn met een puntbaard kijkt vanaf de top van de piramide naar buiten, onder het vage geschilderde opschrift Rembrant f 1632 op de muur, onder hem een chirurgijn met een rode snor en rechts een chirurgijn die een vel papier omhoog houdt met een vage tekening van een arm.

Vroeg in de achttiende eeuw, aldus het Mauritshuis, nummerde iemand de geportretteerden en schilderde hun namen als lijst op het blad van Hartmansz. Zo’n twee eeuwen lang was het blad een presentielijst, en de tekening die Rembrandt erop had gezet, lag eronder begraven. Een latere restauratie verwijderde het grootste deel van die overschildering, en de arm kwam terug. Het blad was bedoeld als echo van de arm op de tafel: een tekening in de hand van de chirurgijn, een lichaam voor hem en een boek aan het eind van de tafel.

Zonder dat achttiende-eeuwse opschrift zouden de zeven chirurgijns zeven anonieme plooikragen zijn.

Kijk nu boven het hoofd van van Loenen, nummer veertien. Op de muur zette Rembrandt zijn naam: ‘Rembrant. f. 1632’, waarbij de f staat voor fecit, hij heeft het gemaakt. Tot dan toe had hij gesigneerd met een monogram, RHL, voor Rembrandt Harmenszoon van Leiden. Dit is een van de allereerste schilderijen die hij alleen met zijn voornaam signeerde, en hij was nog met de spelling bezig. De d voegde hij het jaar daarna toe, en die hield hij de rest van zijn leven. Een jonge man van buiten de stad, die het grootste schilderij van zijn loopbaan signeerde, besliste hoe hij zich wilde noemen.

De dief op de tafel

Het lichaam is dat van Aris Kindt, nummer negen, en hij is de enige op het schilderij die er niet zelf voor koos om erbij te zijn.

Kindt werd geboren als Adriaen Adriaensz, een Leidenaar met een lang strafblad vol diefstal en geweld. Over zijn leeftijd lopen de bronnen uiteen; volgens de ene overlevering was hij achtentwintig, volgens een andere eenenveertig. Zijn laatste misdaad, zo gaat het verhaal, was een poging om in Amsterdam een man van zijn mantel te beroven. De meeste bronnen dateren de sectie op 31 januari 1632. Sommige zeggen dat hij diezelfde ochtend werd opgehangen, andere een paar dagen eerder. Hoe dan ook kwam het de chirurgijns goed uit. Secties vonden in de winter plaats, wanneer een lichaam goed bleef.

Detail van het lijk op de tafel: het gezicht van de dode, half in de schaduw, helt links naar achteren; zijn borst is bleek en glad, zijn linkeronderarm is opengelegd tot op de rode spier, en zijn gave hand rust op de voorgrond op het witte laken.

Rembrandt legde een schaduw over zijn gezicht. Kunsthistorici noemen die de umbra mortis, de schaduw van de dood, en ze bewijst hem een stille dienst: het lichaam blijft een lichaam en wordt geen persoon.

Dan is er de hand, nummer elf. Die rust op de voorgrond op het laken, gaaf en ontspannen. Röntgenopnamen van het doek laten zien dat Rembrandt daar eerst een stomp schilderde en de hand er pas later overheen zette. Niemand weet waarom. Misschien had Kindt echt een hand verloren bij een eerdere straf, of was de stomp een eerste idee dat iemand te gruwelijk vond. Hoe dan ook gaf het voltooide schilderij de dief de hand terug die de stad hem had afgenomen.

De anatomische fout in de onderarm

Nu de arm, nummer tien. Daarover discussiëren artsen al een eeuw.

Detail van de handen van Dr. Tulp: zijn rechterhand houdt een pincet waarmee hij een bundel rode spieren uit de gevilde onderarm van de dode optilt, terwijl zijn geheven linkerhand de vingers kromt om de beweging te tonen.

Tulp tilt met een pincet in zijn rechterhand de spieren op die de vingers buigen, de flexoren. Met zijn linkerhand laat hij zien wat die spieren doen. Zijn vingers buigen in de middelste gewrichten terwijl de knokkels gestrekt blijven. Dit is geen sprekersgebaar. Hij demonstreert een beweging, en je voelt dat hij de volgende seconde aan de pees zal trekken en dat de vingers van de dode zich net zo zullen krommen. Daarom kijkt Kalkoen naar de hand van de dokter en niet naar het lijk.

Het probleem is waar de spieren beginnen. Op het schilderij lijken de flexoren aan de buitenkant van de elleboog te ontspringen. In een echte arm beginnen ze aan de binnenkant. In 2006, bij Rembrandts vierhonderdste geboortedag, ontleedde een team Nederlandse chirurgen onder leiding van Frank IJpma de linkeronderarm van een mannelijk lichaam om die met het schilderij te vergelijken, en concludeerde dat het beeld niet klopt: spieren op de verkeerde plek, structuren die niet zichtbaar zouden moeten zijn, een raadselachtige witte streng aan de kant van de pink. Andere specialisten spraken dat tegen. Sommigen stelden dat Tulp de spier al van het bot heeft losgemaakt om hem op te tillen, wat de vreemde oorsprong zou verklaren. Een studie uit 2007 identificeerde de witte streng als de pees van een zeldzame spiervariant, en dus helemaal niet als een fout.

De arm lijkt ook te groot voor het lichaam, en veel auteurs denken dat Rembrandt hem schilderde naar een apart ontlede arm of naar een anatomieboek. De schrijver W. G. Sebald ging verder. In De ringen van Saturnus betoogde hij dat de ontlede hand een rechterhand is op een linkerarm, en las hij de fout als Rembrandt die partij kiest voor de dode en tegen de dokters. Niet elke anatoom is het daarmee eens, maar als je het eenmaal hebt gehoord, kijk je twee keer.

En geen echte anatomische les begon in 1632 met de arm. Eerst gingen de ingewanden, omdat die het eerst gingen rotten. Op het schilderij is de buik onaangeroerd. Dit is geen verslag van de sectie. Het is een portret van een man die in een bepaalde pose herinnerd wilde worden.

De pose die Tulp van Vesalius leende

Die pose heeft een bron. In 1543 publiceerde de Vlaamse anatoom Andreas Vesalius De humani corporis fabrica, het boek dat de moderne anatomie grondvestte. Het auteursportret daarin toont hem staand naast een lijk, terwijl hij een ontlede onderarm met hand omhooghoudt en de buigspieren van de vingers optilt.

Een houtsnedeportret van een bebaarde man in een gedessineerd wambuis die naast een tafel staat en de ontlede onderarm en hand van een lijk omhooghoudt, met daarboven het opschrift Andreae Vesalii.

Tulp kende het. Elke anatoom kende het. Er wordt vaak gezegd dat hij gezien wilde worden als de erfgenaam van Vesalius, en het schilderij maakt die claim zichtbaar: dezelfde arm, dezelfde spieren, dezelfde geheven hand, honderd jaar later in Amsterdam. Het reusachtige boek rechtsonder, nummer twaalf, is misschien de Fabrica zelf; sommige historici denken aan een recenter anatomieboek, verschenen in 1627. Hoe dan ook staat het er als bewijs van geleerdheid.

Detail van de rechteronderhoek: de blote voeten van de dode aan het eind van de tafel en daarnaast een enorm opengeslagen boek dat rechtop staat, met omkrullende bladzijden en een vel gedrukte tekst erachter.

Het schilderij bevat dus drie armen: de echte op de tafel, de getekende op het blad van Hartmansz en de gedrukte in het boek. Rembrandt bouwde het hele schilderij op rond één onderarm.

Van de gildekamer naar het Mauritshuis

De chirurgijns hingen het schilderij in hun gildekamer in de Waag, de oude stadspoort op de Amsterdamse Nieuwmarkt die het gilde met andere ambachten deelde. Het bleef bijna twee eeuwen bij het gilde en daarna bij het weduwenfonds van de chirurgijns. In 1828 bood het fonds het te koop aan. Koning Willem I hield de veiling tegen, en de Nederlandse staat kocht het voor 32.000 gulden en stuurde het naar zijn nieuwe Koninklijk Kabinet van Schilderijen in Den Haag. Daar hangt het sindsdien.

Rembrandt schilderde voor hetzelfde gilde nog één anatomische les, in 1656, van Tulps opvolger Dr. Jan Deijman, die de schedel opent van een terechtgestelde kleermaker, Joris Fonteijn. Dat schilderij raakte in 1723 zwaar beschadigd bij een brand in de gildekamer. Alleen een middenfragment is bewaard, in de collectie van het Amsterdam Museum.

Een fragment van een schilderij: een lijk, gezien vanaf de voeten, met geopende borst en buik, terwijl handen van bovenaf de schedel lichten om de hersenen te tonen; links houdt een jongeman de schedelkap vast als een schaal.

Veelgestelde vragen over De anatomische les

Wie staan er op De anatomische les van Dr. Nicolaes Tulp?

Dr. Nicolaes Tulp, de lector, en zeven Amsterdamse chirurgijns: Jacob Block, Hartman Hartmansz, Adriaen Slabbraen, Jacob de Witt, Mathijs Kalkoen, Jacob Koolvelt en Frans van Loenen. Het lijk is Aris Kindt, een dief die in januari 1632 werd opgehangen.

Waar hangt De anatomische les van Rembrandt?

In het Mauritshuis, het koninklijk kabinet van schilderijen aan het Plein in Den Haag, naast de gebouwen van het Nederlandse parlement. Op het moment van schrijven vermeldt het museum het in zaal 9.

Hoe groot is De anatomische les van Dr. Tulp?

Het doek meet 169,5 bij 216,5 centimeter, dus bijna 1,70 meter hoog en ruim 2 meter breed. De figuren zijn vrijwel levensgroot.

Hoe oud was Rembrandt toen hij De anatomische les schilderde?

Hij was vijfentwintig toen de sectie in januari 1632 plaatsvond en werd in juli van dat jaar zesentwintig, daarom staan in boeken beide leeftijden. Het was zijn eerste groepsportret en zijn eerste grote Amsterdamse opdracht.

Klopt de anatomie op het schilderij?

Grotendeels, maar niet helemaal. De buigspieren van de vingers lijken aan de verkeerde kant van de elleboog te ontspringen, en een sectie door Nederlandse chirurgen in 2006 vond nog andere afwijkingen, al betogen sommige specialisten dat Tulp de spier gewoon heeft losgemaakt om hem op te tillen.

Wat betekent De anatomische les?

Het is in de eerste plaats een groepsportret en pas in de tweede plaats een wetenschappelijke les. Het presenteert Tulp als een nieuwe Vesalius en de chirurgijns als geleerde mannen, en het herinnert je stilletjes, met de schaduw op het gezicht van de dode, aan wie de echte prijs voor de les betaalde.

Waar je op moet letten, en waar je het ziet

Het Mauritshuis staat aan het Plein 29 in Den Haag, ongeveer vijf minuten lopen van station Den Haag Centraal. Het is dagelijks open van 10.00 tot 18.00 uur, en op maandag vanaf 13.00 uur. Een gewoon toegangskaartje kost 21 euro, bezoekers onder de negentien gaan gratis naar binnen, en sinds januari 2026 biedt het museum in de laatste twee uur van de dag toegang voor vier euro. Openingstijden en prijzen veranderen, dus kijk voor je gaat op de website van het museum.

De zaal is klein, dus je kunt er dichtbij gaan staan. Kijk drie keer.

Zoek eerst, vanuit de deuropening, het licht. Het valt van linksboven op de gezichten van de chirurgijns, de witte kragen en het lichaam, en laat Tulp in zijn zwarte kleren half in de schaduw. Het lichtste op het schilderij is het lijk.

Stap daarna naar binnen en volg de blikken. De Witt naar de arm, Kalkoen naar de hand, Slabbraen naar het boek, van Loenen en Hartmansz naar jou. Kijk dan naar Tulps linkerhand en stel je voor dat de vingers op de tafel zich net zo krommen. Met Chiaro in je oren op deze afstand komt het verhaal van de stomp onder de geschilderde hand terwijl je ogen nog op het laken rusten, en alleen zo krijgt een verandering die je niet kunt zien betekenis.

Kijk ten slotte naar linksboven. Zoek de vage schaduw waar de hoed van van Loenen zat, en daarboven de signatuur zonder d.

De stop op onze Mauritshuis-pagina behandelt het schilderij in een paar minuten. Als je volle schilderijen graag zo leest: Rembrandts Nachtwacht gebruikt tien jaar later dezelfde rekensom van betalende geportretteerden, op een veel groter doek. Voor een andere schilder die doden bestudeerde om ze te kunnen schilderen, zie Géricaults Vlot van de Medusa, deels opgebouwd uit ledematen die hij uit het lijkenhuis van een ziekenhuis mee naar huis nam. En de hele reeks schilderijen die figuur voor figuur zijn ontcijferd, staat bij elkaar in Beroemde schilderijen, elke figuur benoemd.

Acht mannen betaalden om op dit schilderij herinnerd te worden, en het gilde schreef hun namen later op een vel papier zodat niemand ze zou vergeten. Dat vel werd weer een tekening van een arm. De naam waarmee de meeste bezoekers vertrekken, is de naam die er nooit op stond: Aris Kindt, de dief op de tafel, met zijn gezicht in de schaduw en een hand die Rembrandt hem teruggaf.