Naar de inhoud

Het schilderij dat hij steeds opnieuw moest schilderen: Monets Vrouw met parasol

Gepubliceerd: • 10 min lezen

Claude Monet, Vrouw met parasol – Madame Monet en haar zoon (1875), National Gallery of Art, Washington

In de zomer van 1875, in het forensenstadje Argenteuil aan de Seine, vlak buiten Parijs, vroeg Claude Monet zijn vrouw Camille en hun zevenjarige zoon Jean om het heuveltje achter hun huurhuis op te lopen en boven in het veld te gaan staan, terwijl hij beneden een ezel neerzette. Hij werkte heel snel. Het doek is honderd centimeter hoog en tachtig breed. De penseelvoering is zo los dat het onaf lijkt. De figuur van Camille is opgebouwd uit zo’n driehonderd afzonderlijke streken, neergezet in ongeveer vier uur, plus of min. Ze draagt een lange witte jurk met een donkerblauwe ceintuur, houdt een groene parasol boven haar hoofd en draait zich een beetje terug naar de schilder, haar gezicht in de schaduw van de parasol, haar jurk door de wind tegen haar linkerbeen gedrukt. De jongen is klein en wordt aan de onderrand van het veld bijna afgesneden, half verstopt in het gras. De eerste versie van Monets vrouw met parasol was in 1875 af. Camille Doncieux Monet stierf vier jaar later aan baarmoederhalskanker, op 5 september 1879, tweeëndertig jaar oud. Elf jaar na het eerste schilderij schilderde Monet dezelfde compositie nog twee keer, in 1886, uit zijn geheugen, zonder Camille erin, en hij heeft zijn overleden vrouw daarna nooit meer geschilderd. Samen zijn die drie doeken een van de meest directe dingen die een negentiende-eeuwse schilder ooit over verlies heeft gemaakt.

De dag in 1875

Monet was vierendertig. Camille was achtentwintig. Ze waren vijf jaar getrouwd: in juni 1870, drie jaar na de geboorte van Jean, nadat Monets familie de relatie had geweigerd te erkennen omdat Camille een model uit de arbeidersklasse was en geen geschikte echtgenote voor de zoon van een kruidenier uit Le Havre. In 1875 huurden ze een comfortabel huis in Argenteuil met een tuintje, grotendeels betaald dankzij de geduldige en steeds wanhopiger vrijgevigheid van Monets vriend en beschermheer, de schilder en verzamelaar Gustave Caillebotte. De impressionisten hadden het jaar ervoor, in april, hun eerste groepstentoonstelling gehouden. De recensies waren slecht. Monet verkocht bijna niets.

Het schilderij dat hij die zomermiddag van Camille maakte, heet informeel La Promenade, ‘de wandeling’. De volledige titel die Monet het gaf, bij de National Gallery in Washington, is Vrouw met parasol – Madame Monet en haar zoon. Hij toonde het op de tweede impressionistententoonstelling, in april 1876. De criticus Albert Wolff schreef in Le Figaro dat de hele tentoonstelling bestond uit ‘vijf of zes gekken, van wie één een vrouw, die zich hebben verenigd om hun werk te exposeren’. Camille is het tweede schilderij in de catalogus. Het eerste wat je in het echt opvalt, is de hoek. Je kijkt naar haar op. Monet heeft de horizon op de hoogte van haar heup gelegd, wat betekent dat hij van onder aan de helling schilderde, gehurkt of zittend, en dat Camille boven hem staat, licht in tegenlicht, de zon achter haar schouder, haar lichaam dat een lange, bleekpaarse schaduw door het gras naar de schilder werpt. De hele compositie gaat over een man die op een winderige dag naar zijn vrouw opkijkt.

Camille Monet en Jean in de tuin in Argenteuil (1875), geschilderd in ongeveer dezelfde maanden als Vrouw met parasol

De wind is het deel van het schilderij dat de meeste mensen missen. Kijk naar de jurk. De witte rok wordt hard tegen haar linkerbeen getrokken. Het donkerblauwe lint om haar middel waait opzij. De sjaal, of sluier, aan haar hoed wappert achter haar hoofd. Het gras onder haar buigt in dezelfde richting als de jurk. De wolken zijn uiteengescheurd tot lange horizontale vegen die dezelfde hoek hebben als het gras. Het hele schilderij is een instrument om één windrichting vast te leggen, van haar rechterkant naar haar linkerkant, en één moment van licht, halverwege de middag met de zon ongeveer achter haar. Monet schilderde wat de fotografen van datzelfde decennium nog niet konden vastleggen: het weer. De penseelvoering is los omdat het niet anders kon. Hij had vier uur licht, één windrichting en een vrouw die niet eeuwig kon blijven poseren.

Camille

Ze werd in 1847 geboren als Camille-Léonie Doncieux. Ze ontmoette Monet rond 1865 in Parijs, toen hij een model zocht voor een groot atelierschilderij van een picknick, zijn antwoord op Manets toen recente Le Déjeuner sur l’herbe. Ze poseerde voor hem voor Camille (Vrouw in een groene jurk), het schilderij dat hij op de Salon van 1866 liet zien en waarmee hij naam maakte. Ze trok bij hem in. Ze beviel van Jean in augustus 1867, terwijl Monet bij zijn familie in Le Havre was, die hem onder druk zette haar te verlaten. Ze poseerde de twaalf jaar daarna nog minstens tweeëndertig keer voor hem: als vrouw in een tuin, als vrouw die op een sofa leest, als vrouw in het rood op een kimono in Japanse stijl, als jonge moeder, als figuur die over een klif loopt, als passagier in een treincoupé. Eind jaren 1870 was ze ziek. De kanker werd in 1878 vastgesteld. In maart 1878 beviel ze, al erg ziek, van hun tweede zoon Michel, en ze herstelde nooit meer. Ze stierf in september 1879 in hun huis in Vétheuil, vijftig kilometer stroomafwaarts van Argenteuil, met Monet aan haar bed. Hij schilderde haar op haar sterfbed, een stil, verschrikkelijk doek dat nu in het Musée d’Orsay hangt, waarop haar gezicht in een violetblauw licht is gehuld en haar lichaam een veeg is, en hij schreef later dat hij zichzelf erop had betrapt dat hij, terwijl ze stervende was, ‘het spel van kleuren op haar dode gezicht bestudeerde. Reflexen van geel, van grijs.’ Hij voelde zich er een monster door. Hij bleef schilderen.

De echo’s van 1886

Er gingen elf jaar voorbij. Monet was zesenveertig. Hij was in 1883 met zijn tweede huishouden naar Giverny verhuisd: zijn beschermvrouwe Alice Hoschedé en hun samengevoegde kinderen. Hij had nu succes. Zijn kunsthandelaar Paul Durand-Ruel verkocht zijn schilderijen in New York. Hij was bijna helemaal gestopt met het schilderen van figuren. In de zomer van 1886, in het buitenhuis in Giverny, pakte hij de parasolcompositie weer op. Hij schilderde twee nieuwe doeken van hetzelfde formaat, met dezelfde opwaartse hoek en dezelfde door de wind opgewaaide rok. Het model was Suzanne Hoschedé, de achttienjarige dochter van Alice, zijn toekomstige stiefdochter. Hij gaf beide schilderijen de titel ‘Essai de figure en plein air’, ‘studie van een figuur in de buitenlucht’. Op het eerste kijkt Suzanne naar links, over haar schouder terug, in een witte jurk met een groen gevoerde parasol. Op het tweede, direct daarna geschilderd, kijkt ze naar rechts. De compositie is op beide vrijwel gelijk aan die van het schilderij van Camille uit 1875. De hoek, de wind, de parasol, het gras aan de voeten van de vrouw, de lange bleke schaduw die naar de schilder valt: alles is hetzelfde. Het gezicht is anders. Het gezicht op de doeken van 1886 is bewust leeg. Hij heeft het dichtgewreven met dezelfde kleuren als de schaduw van de parasol.

Studie van een figuur in de buitenlucht (Vrouw met parasol, naar links gekeerd), 1886, uit het geheugen geschilderd in Giverny, Musée d’Orsay

Studie van een figuur in de buitenlucht (Vrouw met parasol, naar rechts gekeerd), 1886, Musée d’Orsay, de tweede van het paar

De kunsthistoricus Paul Hayes Tucker, wiens boek Claude Monet: Life and Art uit 1995 nog altijd de standaardbiografie is, zei het zo duidelijk als iemand het ooit heeft gezegd. ‘De schilderijen van 1886 zijn geen portretten van Suzanne. Het zijn schilderijen van het schilderij van Camille uit 1875, met Suzanne als invaller voor haar lichaam.’ Volgens Tucker schilderde Monet, elf jaar na de dood van zijn vrouw en zeven jaar nadat hij aan zijn tweede huishouden was begonnen, hetzelfde schilderij opnieuw om uit te vinden hoe hij het kon blijven schilderen zonder haar erin. Het weggewiste gezicht verraadt het. Suzannes trekken zijn uitgegumd omdat die van Camille niet meer terug te halen zijn. Hij kon zich de wind herinneren, en de jurk, en de hoek. Het gezicht kon hij zich niet herinneren.

Chiaro zet de drie doeken in je oor naast elkaar, eerst het hoofdwerk uit 1875, dan de naar links gekeerde Suzanne van 1886, dan de naar rechts gekeerde Suzanne van 1886, en leest het betreffende fragment voor uit de brief die Monet op 5 september 1879 over de dood van Camille schreef, terwijl jij naar de blauwpaarse schaduw op het hoofdwerk kijkt.

Het hoofdwerk hangt sinds 1983 in de National Gallery of Art in Washington, toen Paul Mellon en zijn vrouw Bunny het schonken. Ze hadden het in 1972 voor ongeveer een miljoen dollar gekocht bij de galerie Durand-Ruel in New York, wat toen een behoorlijke maar geen uitzonderlijke prijs was voor een belangrijke Monet. (Een late waterlelie was het jaar ervoor voor een veelvoud daarvan verkocht.) De Mellons hingen het elf jaar op in hun huis in Oak Springs in Virginia en schonken het daarna aan het museum, op Mellons zesenzeventigste verjaardag. Het hangt nu in het West Building, in de East Garden Court, alleen op een wand. Op zondag is het het populairste schilderij van het museum. De National Gallery bezit geen van beide versies van 1886. Die zijn in het Musée d’Orsay in Parijs, waar ze in dezelfde zaal op de vijfde verdieping hangen, twee meter uit elkaar, de naar links en de naar rechts gekeerde.

Waar je op let

Drie dingen, als je het schilderij van 1875 gevonden hebt. Ten eerste de hoek. Ga recht voor het doek staan en merk op dat de heup van Camille op ooghoogte is. De horizon ligt ongewoon laag. Je ziet haar zoals Monet haar zag, een paar stappen lager op de helling. Ten tweede de schaduw. Haar schaduw valt door het gras naar jou toe. Hij is geschilderd in bleek violet en geel. Het is geen zwart silhouet. Het is de kleur van gras waar de zon uit is gehaald. Ten derde Jean. De jongen linksonder is bijna een bijzaak, zijn gezicht nauwelijks uitgewerkt. Hij is de figuur die bewijst dat het schilderij een familieportret is en niet alleen een studie. De compositie heeft hem niet nodig. Monet zette hem erin omdat het schilderij over hen drieën op een heuvel gaat.

Kun je naar het Orsay, bekijk dan tijdens dezelfde reis de twee schilderijen van 1886. Het gezicht van de vrouw daarop is de vraag die het schilderij stelt. Het gezicht van Camille, op het schilderij van 1875, is het antwoord. Monet stopte in 1879 met het schilderen van dat antwoord. De rest van zijn leven schilderde hij eromheen.

De ontknoping

Monet hield het schilderij van 1875 tot 1890 in zijn eigen huis in Giverny, vijftien jaar nadat hij het maakte en elf jaar na de dood van Camille. Dat jaar verkocht hij het aan de Amerikaanse verzamelaar James Sutton, die het naar New York verscheepte. Hij verkocht het omdat zijn tweede vrouw Alice dat van hem vroeg. Alice, die sinds 1879 had gewacht om zijn echte vrouw te worden, wilde haar voorgangster niet aan de muur.

Beeldverantwoording