Naar de inhoud

Het schilderij dat een stroming haar naam gaf: Monets Impressie, opkomende zon

Gepubliceerd: • 15 min lezen

Claude Monet, Impression, soleil levant (1872), nu in het Musée Marmottan Monet in Parijs

Op 15 april 1874 hing een drieëndertigjarige schilder uit Le Havre in een geleend fotoatelier aan de Boulevard des Capucines 35 in Parijs een klein doek aan een tijdelijke wand. Het schilderij mat achtenveertig bij drieënzestig centimeter. Het toonde een oranje schijf die opkwam boven een werkhaven op een grijsblauwe ochtend, met drie zwarte bootjes op de voorgrond geschetst en schoorstenen en kranen die erachter in de nevel vervaagden. Hij had het bijna twee jaar eerder voltooid en weggezet. Nu had hij een titel nodig voor de catalogus. Hij keek ernaar aan de wand, aarzelde, en zei tegen de drukker dat hij het Impression, soleil levant moest noemen. Impressie, opkomende zon. Hij dacht dat het woord ‘impressie’ hem ervan ontsloeg het schilderij behoorlijk af te maken. Hij kon niet weten dat hij zojuist een hele stroming een naam had gegeven, en dat de vraag rond dit doek, wat laat dit schilderij eigenlijk zien en waarom vond iedereen het verschrikkelijk, honderdvijftig jaar later nog steeds de gemoederen zou bezighouden.

Dit is het schilderij waaraan het impressionisme zijn naam dankt. Geen Renoir, geen Degas, geen waterlelies van Monet. Een klein, snel, bijna onaf gezicht op de haven van Le Havre, op een winterochtend in 1872 vanuit een hotelraam geschilderd. Het hangt nu op de derde verdieping van het Musée Marmottan Monet, een klein museum ter grootte van een herenhuis aan de westrand van het zestiende arrondissement, dat nog vierennegentig andere Monets bezit en het dichtst in de buurt komt van een Monet-heiligdom. De meeste bezoekers van Parijs komen nooit zo ver naar het westen. Ze gaan naar de Orangerie voor de Nymphéas, ze gaan naar het Musée d’Orsay voor de Cézannes en de Van Goghs, en het schilderij dat aan dat alles zijn naam leende, is uiteindelijk het werk waarvoor een serieuze bezoeker twintig minuten voorbij het Trocadéro met de bus of de metro moet om het echt te zien.

De ochtend dat Monet uit het raam keek

Dit weten we over hoe het schilderij tot stand kwam. Claude Monet was in november 1872 eenendertig jaar oud, net terug uit Londen, waar hij de Frans-Duitse Oorlog had uitgezeten, pas hertrouwd en blut. Hij ging naar huis, naar Le Havre, om zijn familie te bezoeken, en logeerde in het Hôtel de l’Amirauté, een eenvoudig hotel aan de zuidkant van de binnenhaven. Het raam van zijn kamer keek uit op het Bassin du Commerce, het drukste van de drie havenbekkens van Le Havre, waar de zon in die tijd van het jaar recht aan de overkant van het water opkwam.

Hij schilderde het uitzicht ruwweg in één zitting. Het doek is dun geschilderd, hier en daar bijna zo dun als waterverf, en als je dichtbij komt, zie je aan de onderrand nog het potloodraster waarmee hij de boten schetste. De oranje zon is één enkele klodder vermiljoen. De weerspiegeling in het water bestaat uit zes of zeven horizontale veegjes van hetzelfde rood. De lucht is grijsblauw, horizontaal uitgesmeerd met een platte kwast. De boten zijn zwarte silhouetten, nat in nat aangebracht. Hij signeerde rechtsonder en dateerde het 72.

Wat we niet met volledige zekerheid weten, is de dag. Decennialang werd aangenomen dat het schilderij uit 1873 stamde, het jaar voor de tentoonstelling. Toen publiceerde het Marmottan in 2014 een analyse van de Amerikaanse astrofysicus Donald Olson, die getijdentabellen, weergegevens en de stand van de opkomende zon boven de haven gebruikte om te berekenen dat het schilderij gemaakt moest zijn op de ochtend van 13 november 1872, tussen half acht en acht uur, met de blik naar het noordoosten over het bekken. De rook van de stoomsleepboot op de middelgrond waait de goede kant op voor de wind van die dag. Het water staat op de hoogte die de havenregisters aangeven. Zelfs de manier waarop de weerspiegeling van de zon op het water breekt, past bij een heel specifiek weerfront dat die nacht over het Kanaal trok.

Het schilderij dat het impressionisme zijn naam gaf, werd met andere woorden op een woensdagochtend voor het ontbijt geschilderd.

De tentoonstelling die de Salon niet wilde

Om te begrijpen waarom dit schilderij ertoe doet, moet je de ruimte begrijpen waarin het hing. In 1874 was een groep van zo’n dertig schilders die niet tot de officiële Parijse Salon werden toegelaten, gaan praten over een eigen tentoonstelling. De officiële Salon was de enige plek in Frankrijk die er echt toe deed om schilderijen te verkopen, en de jury kwam van de Académie des Beaux-Arts, die een uitgesproken en behoudend idee had van hoe een voltooid schilderij eruit moest zien. Strakke penseelvoering. Gladde oppervlakken. Historische of mythologische onderwerpen. Gepolijst. De schilders met wie Monet optrok, Renoir, Pissarro, Sisley, Degas, Berthe Morisot, Cézanne en nog een paar anderen, waren eind jaren 1860 keer op keer door de Salon geweigerd. Sommigen hadden in 1863 kort geëxposeerd op de Salon des Refusés, de alternatieve tentoonstelling die Napoleon III had opgezet om de geweigerden te tonen, maar dat was eerder een eenmalige vernedering geweest dan een springplank.

In december 1873 verenigde de groep zich als de Société Anonyme des Artistes Peintres, Sculpteurs, Graveurs, etc. De opzettelijk bureaucratische naam was een grap over de gewichtigdoenerij van de Salon. Ze huurden het oude fotoatelier van Nadar, een zolder met een glazen dak aan de Boulevard des Capucines, twee straten van de Opéra. Ze openden op 15 april 1874, twee weken voor de Salon. De toegang kostte één frank, de catalogus vijftig centimes.

Dertig schilders lieten honderdvijfenzestig werken zien. Monet stuurde er twaalf in, waaronder vijf olieverfschilderijen en zeven pastels. Het vijfde olieverfschilderij was de kleine havenstudie van Le Havre die hij al bijna twee jaar met zich meedroeg.

De grap die de stroming haar naam gaf

De tentoonstelling was geen succes. Gemiddeld kwamen er zo’n 175 bezoekers per dag in de vier weken dat ze liep. De recensies waren wisselend, maar overwegend vijandig. Het schilderij dat de meeste spot oogstte, was Monets havengezicht. Naar de maatstaven van de Salon was het zichtbaar onaf. De penseelvoering was niet alleen los, ze was bijna minachtend snel. Er was geen tekenkunst te zien, geen anatomie, geen architectuur, geen onderwerp in de gebruikelijke zin. Het was een raam op een werkochtend. Critici vonden het een provocatie.

Op 25 april 1874, tien dagen na de opening, plaatste het satirische blad Le Charivari een recensie van de criticus Louis Leroy. Leroy bouwde de recensie op als een verzonnen dialoog tussen hemzelf en een bevriende academische schilder, Joseph Vincent. Vincent loopt door de tentoonstelling en raakt steeds meer van streek. Hij blijft staan voor Monets doek en leest de titel. ‘Impressie… dat wist ik wel. Ik zei nog tegen mezelf: omdat ik zo onder de indruk ben, moet er wel een impressie in zitten… en wat een vrijheid, wat een durf in de uitvoering. Behangpapier in embryonaal stadium is nog verder af dan dit zeegezicht.’ De kop die Leroy boven het stuk zette, was ‘L’Exposition des Impressionnistes’. De tentoonstelling van de impressionisten.

Het was bedoeld als belediging. De schilders waren geen ‘impressionisten’. Het waren mensen die ‘impressies’ schilderden, oftewel schetsen, oftewel onaf, oftewel onbeduidend. Het woord moest aankomen zoals wanneer je een serieuze romanschrijver een schrijver van ‘kladversies’ noemt.

De schilders hielden de naam.

Eugène Boudins gezicht op de buitenhaven van Le Havre bij zonsondergang, 1882. Boudin was Monets eerste leraar en de schilder die de zeventienjarige Monet naar buiten haalde

Wat er echt op het schilderij staat

Ga in het Marmottan voor het doek staan en probeer het te lezen als de beschrijving van een plek in plaats van als een stuk kunstgeschiedenis. Je kijkt naar de binnenhaven van Le Havre, het werkbekken waar kolenstomers en vissersboten werden gelost, vanuit een raam aan de Quai de Southampton naar het noordoosten. De oranje zon komt op boven de oostelijke pier. De middelgrond staat vol met de tuigage van grotere schepen, tien of twaalf, masten en ra’s teruggebracht tot grijsblauwe krabbels. Rechts, vervaagd in de nevel, staan de schoorstenen van de industriële kade: ijzergieterijen, suikerraffinaderijen, de droogdokken van Saint-Nicolas. De zwarte silhouetten op de voorgrond zijn twee roeibootjes met elk twee figuren, vrijwel zeker vissers die ’s ochtends uitvaren.

Het water doet het meeste werk in het schilderij. Monet gaf het weer met een reeks horizontale streken die kleiner en onrustiger worden naarmate je blik naar de boten gaat. De oranje weerspiegeling valt uiteen in zo’n zeven afzonderlijke veegjes. Rond de roeiboten zitten twee zones van licht bewogen water, geschilderd met een iets dikkere kwast. Het geheel zorgt voor een soort optische deining waardoor het stilstaande beeld voelt alsof het in het moment beweegt.

De zon is het allerbelangrijkste element. Vergelijk haar op een helderheidsschaal met de lucht eromheen en de oranje schijf heeft vrijwel precies dezelfde toonwaarde als de grijsblauwe wolken. Met andere woorden: de zon ziet er niet helderder uit dan de lucht, ze is even helder maar heeft een andere kleur. Dat is de truc van het schilderij. Reproducties kunnen het niet laten zien, omdat ze het oranje opkrikken. In het echt lijkt de zon te gloeien door kleurcontrast, niet door lichtsterkte. De Harvard-neurowetenschapper Margaret Livingstone publiceerde in 2003 een artikel waarin ze betoogde dat dit dezelfde truc is die het menselijk visuele systeem gebruikt om bij weinig licht beweging waar te nemen, en daarom voelt het schilderij alsof het gebeurt in plaats van iets af te beelden.

Chiaro leest Monets brief van december 1872 aan zijn begunstiger Paul Durand-Ruel voor, de brief waarin hij ‘de impressie van een zonsopgang’ beschrijft die hij probeerde te vangen, terwijl jij voor het schilderij staat en naar de oranje klodder en de zeven rode veegjes kijkt.

De zonsondergang die het schilderij bijna was

Dit is een van de kleine raadsels van de kunstgeschiedenis. Er is een sterk argument, in 2014 aangevoerd door conservator Marianne Mathieu van het Marmottan, dat Impression, soleil levant helemaal geen zonsopgang is. Het zou een zonsondergang kunnen zijn.

Het argument is technisch, maar de minuut die het kost waard. De binnenhaven van Le Havre opent zich naar het zuidwesten. Sta je bij het raam van het Hôtel de l’Amirauté met je gezicht naar het bekken, dan komt de zon in november op in het zuidoosten, achter je rechterschouder. Ze komt niet op aan de overkant van het water. Ze komt achter je op. De zon op het schilderij komt recht voor je op. Dus heeft Monet de scène gedraaid om compositorische redenen, wat schilders voortdurend doen, of hij schilderde een zonsondergang, die in november vanuit precies dat raam aan de overkant van het water te zien zou zijn geweest.

De windrichting pleit voor een zonsondergang. De rook van de sleepboot waait van links naar rechts. In november waait de wind in Le Havre overwegend uit het zuidwesten, wat de rook van een binnenvarende sleepboot naar rechts zou duwen. Die richting past zowel bij de ochtend als bij de avond. Maar het oranje van de zon staat links op het doek, en dat zou laat in de middag de westelijke horizon zijn, waar de novemberzon ondergaat. Het astrofysische artikel van Olson wijst de andere kant op en pleit op grond van het getij en de richting van de wolken voor een zonsopgang. De kwestie is niet beslecht. Monet zelf heeft het nooit gezegd.

Hij gaf het schilderij de titel Impressie, opkomende zon. Of het echt een zonsopgang of een zonsondergang was, heeft hij nooit gezegd. De ochtend waarop hij het schilderde, was waarschijnlijk zo nevelig dat hij het je zelf ook niet met volle zekerheid had kunnen vertellen.

De diefstal en de terugvondst

Het schilderij was van een particuliere verzamelaar, Ernest Hoschedé, die in 1878 failliet ging. Het ging door de handen van nog drie particuliere eigenaren voordat het Marmottan het verwierf als deel van een legaat uit 1940 van Michel Monet, de zoon van de schilder. Het hing tijdens de oorlog in Parijs, werd tijdens de Duitse bezetting in het zuiden van Frankrijk verborgen en kwam in 1945 terug in het Marmottan.

Op 27 oktober 1985 liepen vijf gewapende mannen tijdens de openingsuren het Marmottan binnen, bevalen het personeel op de grond te gaan liggen en vertrokken met negen schilderijen, waaronder Impressie, opkomende zon. Ze waren nog geen zeven minuten binnen. De schilderijen brachten vijf jaar door op Corsica, verstopt in een kelder en een paar particuliere garages, tot de Franse politie ze in december 1990 bij een undercoveractie in Porto-Vecchio terugvond. Het schilderij dat het impressionisme zijn naam gaf, was eind twintigste eeuw vijf jaar lang verdwenen uit het enige museum ter wereld dat het bezat. Het kwam onbeschadigd terug. In 1991 werd het opnieuw opgehangen. Sindsdien heeft het het gebouw niet meer verlaten.

Waarom dit schilderij en geen ander

Dit is de vraag die elke keer opkomt. Op de tentoonstelling van 1874 hingen honderdvijfenzestig werken. Monet alleen al liet er twaalf zien. Waarom pikte de criticus juist deze havenstudie eruit?

Om een paar redenen. Het was klein, waardoor de losheid van de penseelvoering meer opviel: een schetsmatig groot schilderij komt ambitieus over, een schetsmatig klein schilderij slordig. Het had het woord ‘impressie’ in de titel, dat Monet blijkbaar alleen voor juist dit doek gebruikte omdat hij letterlijk niet wist hoe hij iets wat zo los was anders moest noemen. En het was een werkend tafereel, een havenstudie van Le Havre met industriële schoorstenen en roeibootjes, geen gepolijst landschap met een boer op de voorgrond. Critici konden het in geen enkele bestaande categorie onderbrengen. Dus noemden ze het een ‘impressie’.

Het etiket verspreidde zich. Binnen vijf jaar noemden de schilders zichzelf in druk impressionisten. Bij de derde groepstentoonstelling in 1877 gebruikte de catalogus het woord in de inleiding. In 1880 was de term de gangbare aanduiding voor het hele gezelschap schilders dat in deze trant werkte. Lees je de volgende keer iets over het impressionisme van Monet, over de impressionistische stroming of over een van de talloze varianten op het impressionisme in de kunst die vandaag de dag in omloop zijn, dan wijst het woord uiteindelijk terug naar één ochtend in november 1872 in Le Havre en een satirische criticus die in april 1874 een grap probeerde te maken.

Monets Vissersboten verlaten de haven van Le Havre uit 1874, twee jaar na de Opkomende zon vanaf dezelfde kade geschilderd

Hoe het Marmottan het laat zien

Het Musée Marmottan Monet, het kleine herenhuis in het zestiende arrondissement waar het schilderij en vierennegentig andere Monets hangen

Het schilderij hangt in een gedempt verlichte zaal op de derde verdieping, in een ruimte gewijd aan de vroegste Monets van het museum. De zaal is klein. Er staan twee banken. De verlichting is bewust afgestemd op het grijsblauwe palet van het doek, waardoor de oranje zon nog sterker spreekt dan in reproducties.

Geef het tien minuten. Ga eerst op de bank tegen de achterwand zitten en bekijk het schilderij van achter in de zaal. Loop dan naar voren en ga op de gebruikelijke kijkafstand staan, zo’n twee meter. Ga dan tot op een halve meter en kijk naar de penseelstreken op het water. Stap dan weer terug naar twee meter. Op elke afstand verandert het schilderij van karakter. Van ver weg is het een samenhangende sfeerstudie. Van dichtbij is het vooral leeg doek met een paar beslissende toetsen. De kloof tussen die twee lezingen is de truc die het schilderij ter plekke uitvond.

Heb je tijd, loop dan over dezelfde verdieping en bekijk de andere vierennegentig Monets in het gebouw. Het Marmottan bezit de grootste Monet-collectie ter wereld, in 1966 geschonken door Michel Monet. De meeste zijn late werken uit Giverny: waterlelies, treurwilgen en Japanse bruggen. De Opkomende zon hangt ertussen als het zaadje waaruit ze allemaal voortkwamen. Zo’n dichtheid aan Monet vind je nergens anders, niet in de Orangerie, niet in het Musée d’Orsay, niet in Giverny zelf.

Waar je op let

De oranje klodder. De zeven rode veegjes op het water. Het potloodraster dat aan de onderrand nog zichtbaar is. De rook van de sleepboot die naar rechts gaat. De twee zwarte roeibootjes. Het doek van achtenveertig bij drieënzestig centimeter, kleiner dan je verwacht, kleiner dan de meeste reproducties doen vermoeden.

En de titel in de hoek van het bordje aan de muur. Impression, soleil levant. Het woord dat de critici gooiden en dat de schilders opvingen.

Tot slot

Een schilder keek op een woensdagochtend in november 1872 uit een hotelraam in Le Havre en werkte een uur lang snel. Twee jaar later stuurde hij het doek naar Parijs omdat hij niets anders had om te sturen. Een tijdschriftschrijver keek er in april 1874 naar aan een wand en zag de titel aan voor een bekentenis van mislukking. Het woord bleef hangen. Impressie werd een stroming, de stroming werd een manier van kijken, en die manier van kijken werd hoe de meesten van ons nu naar schilderijen van licht, weer en water kijken. Allemaal dankzij één snelle ochtend in een werkhaven en één flauwe grap die de schilders weigerden als belediging op te vatten.

Beeldverantwoording