Przejdź do treści

Muzea Watykańskie: jak przejść ponad sześć kilometrów i nie przegapić najlepszego

Opublikowano: • 10 min czytania

Podwójne spiralne schody przy wyjściu z Muzeów Watykańskich, zaprojektowane przez Giuseppe Momo w 1932 roku, sfotografowane od dołu: brązowa poręcz wije się ku witrażowemu sklepieniu.

Muzea Watykańskie to mniej więcej siedem kilometrów galerii ułożonych w jeden jednokierunkowy korytarz, który kończy się w Kaplicy Sykstyńskiej. W ruchliwy dzień tym korytarzem przechodzi dwadzieścia pięć tysięcy ludzi, między dziewiątą rano a szóstą wieczorem. Tempo wyznacza tłum, nie ty. Od chwili, gdy miniesz bramki z wykrywaczami metalu przy wejściu od Viale Vaticano, trasa jest przesądzona: nie da się łatwo zawrócić, nie da się łatwo przeskoczyć do przodu i nie da się sensownie zatrzymać na dłużej w żadnej sali. Kaplica Sykstyńska, dla której przychodzi tu większość ludzi, jest ostatnią salą w sekwencji. Wszystko przed nią jest ułożone tak, żeby cię do niej doprowadzić.

To największa kolekcja sztuki na świecie zgromadzona pod jednym dachem. Budynków nie zaprojektowano jako muzeum – to prywatne apartamenty, ogrodowe pawilony i kaplice papieży od XV wieku, przez cztery stulecia przystosowywane do pokazywania sztuki, którą papieże po cichu gromadzili. W efekcie korytarz prowadzi przez jedne z najbogaciej malowanych i złoconych wnętrz w Europie, zanim w ogóle dotrzesz do dzieła sztuki, które nie jest zarazem częścią ściany.

Poniżej opisujemy, jak naprawdę działa ta trasa, i cztery sale, w których warto zwolnić. Jeśli odczytasz korytarz we właściwej kolejności, Kaplica Sykstyńska na końcu przestaje być osobnym słynnym sklepieniem i staje się kulminacją sekwencji, przez którą idziesz od półtorej godziny.

Jak wygląda trasa

Standardowa trasa dla zwiedzających, przez muzea nazywana trasą długą, zaczyna się za bramkami wejściowymi i wspina spiralną rampą Bramantego do galerii rzeźby Pio Clementino – tam, w dwóch niszach ośmiobocznego dziedzińca, stoją Grupa Laokoona i Apollo Belwederski. Stamtąd przechodzisz przez kolekcję egipską, sale etruskie, ogromną galerię kandelabrów, galerię gobelinów, galerię map i cztery Stanze Rafaela, a potem schodzisz schodami, które wyprowadzają cię pod drzwi Kaplicy Sykstyńskiej.

Kaplica Sykstyńska ma dwa wyjścia. Zwykłe wyjście prowadzi z powrotem korytarzem w górę i na zewnątrz przez Pinakotekę, galerię obrazów, którą większość zwiedzających pomija. Nieoficjalne wyjście, po prawej stronie ściany ołtarzowej, gdy stoisz do niej przodem, prowadzi prosto do Bazyliki św. Piotra korytarzem, który zwykle jest zarezerwowany dla grup z przewodnikiem. Jeśli stoi tam pracownik muzeum, grzecznie zapytaj. Czasem przepuszczają.

Choreografia trasy jest celowa. Papieże nie chcieli, by pielgrzymi, którzy przybyli zobaczyć Bazylikę św. Piotra, wchodzili do Kaplicy Sykstyńskiej jak do atrakcji turystycznej. Kaplica jest przestrzenią liturgiczną, działającą salą, w której Kolegium Kardynalskie wciąż zamyka się, by wybierać nowych papieży. Trasę ułożono tak, żeby zwiedzający docierali tam w stanie nagromadzonego zachwytu, po przejściu przez tyle pięknych rzeczy, że przestali reagować na każdą z osobna, i żeby to właśnie sklepienie kaplicy się przez to przebiło.

Galeria Map

Galeria Map w Muzeach Watykańskich, studwudziestometrowy korytarz z XVI-wiecznymi freskowymi mapami regionów Włoch na ścianach i złoconym sklepieniem nad nimi.

Mniej więcej po dwóch trzecich trasy wchodzisz do korytarza o długości stu dwudziestu metrów i szerokości sześciu, nieprzerwanie pokrytego freskami na obu ścianach i na sklepieniu. To Galleria delle Carte Geografiche, Galeria Map, zamówiona przez papieża Grzegorza XIII w 1580 roku i namalowana przez zespół pod kierunkiem dominikańskiego kartografa Egnazia Dantiego.

Czterdzieści dużych map freskowych pokrywa ściany boczne – po dwadzieścia z każdej strony – i pokazuje całe Włochy oraz basen Morza Śródziemnego w takim kształcie, w jakim znano je na początku lat 80. XVI wieku. Mapy na ścianie zachodniej przedstawiają regiony Włoch nad Morzem Tyrreńskim. Mapy na ścianie wschodniej – regiony nad Adriatykiem. Ułożono je geograficznie, a nie alfabetycznie, więc spacer galerią z południa na północ to wirtualna podróż wzdłuż kręgosłupa Półwyspu Apenińskiego. Kartografia jest jak na swoje czasy naprawdę dobra. Linia brzegowa Sycylii jest rozpoznawalna. Laguna wenecka narysowana jest wyraźnie i szczegółowo. Państwo Kościelne jest nieco przesadnie powiększone.

Sklepienie nad mapami to część, którą większość ludzi przegapia, bo wszyscy patrzą na ściany. Spójrz w górę. Sklepienie jest podzielone na ośmioboczne pola z cudami, świętymi i wydarzeniami historycznymi związanymi z regionem przedstawionym na ścianie tuż pod nimi. Papież roztaczał nad półwyspem swoją władzę geograficzną i duchową w tej samej skali, na tej samej osi. To korytarz, w którym warto zwolnić. Tłum przed tobą i tak się wlecze, a sklepienie wynagrodzi patrzenie w górę tak długo, jak zdołasz się zatrzymać.

Stanze Rafaela

Stanza della Segnatura w Muzeach Watykańskich, z freskiem Szkoła ateńska Rafaela na tylnej ścianie: Platon i Arystoteles pośrodku tłumu filozofów pod renesansowym kasetonowym łukiem.

Po Galerii Map trasa prowadzi do Stanz Rafaela – Stanze di Raffaello, ciągu czterech komnat, których freski papież Juliusz II zamówił u Rafaela w 1508 roku, gdy Rafael miał dwadzieścia pięć lat. Te cztery komnaty były apartamentem roboczym papieża. Stanza della Segnatura, druga z czterech, była prywatną biblioteką Juliusza i salą, w której podpisywał dokumenty, i mieści cztery z najsłynniejszych fresków Rafaela: Szkołę ateńską na jednej ścianie, Dysputę o Najświętszym Sakramencie na ścianie naprzeciwko i dwie mniejsze kompozycje na ścianach bocznych.

Szkoły ateńskiej szuka większość zwiedzających. Platon i Arystoteles, pośrodku, pod cofającym się w głąb kasetonowym łukiem, są filozoficznym centrum kompozycji; wokół nich Pitagoras z księgą, Euklides z cyrklem, Diogenes rozłożony na schodach, Heraklit na pierwszym planie oparty o marmurowy blok, namalowany jako portret Michała Anioła. Rafael pracował w sąsiedniej sali dokładnie w tym samym czasie, gdy Michał Anioł malował sklepienie Kaplicy Sykstyńskiej. Widział wstępne kartony Michała Anioła. Umieścił Michała Anioła, ubranego jak kamieniarz, samotnie zadumanego pośrodku fresku o filozofii klasycznej, po części w hołdzie, a po części jako artystyczny odpowiednik puszczenia oka do rywala pracującego trzy drzwi dalej. Michał Anioł nigdzie nie wspomina, by odwzajemnił komplement. Nienawidził Rafaela.

Cztery komnaty malowano przez szesnaście lat. Sam Rafael zmarł w 1520 roku w wieku trzydziestu siedmiu lat, gdy ostatnia komnata była ukończona tylko w połowie, i dokończyli ją pomocnicy z jego warsztatu. Przekazanie pracy jest widoczne, jeśli wiesz, na co patrzysz – postacie w Bitwie pod Ostią na ścianie ostatniej komnaty są sztywniejsze, draperie mniej żywe, perspektywa nieco bardziej mechaniczna. Papieże przez szesnaście lat zamawiali freski u jednego warsztatu, bo w Rzymie nie było innego malarza zdolnego pracować w tej skali. Muzea Watykańskie przechowują ostatni i najbardziej zwarty zespół dojrzałych dzieł Rafaela na świecie.

Kaplica Sykstyńska

Fragment sklepienia Kaplicy Sykstyńskiej z jednym przęsłem fresku Michała Anioła: prorok siedzący na malowanym architektonicznym tronie, a w narożnikach ignudi – nadzy młodzieńcy.

Kaplica Sykstyńska ma czterdzieści metrów długości, trzynaście szerokości i dwadzieścia jeden wysokości. Sklepienie namalował Michał Anioł w latach 1508-1512, ścianę ołtarzową ten sam artysta dwadzieścia pięć lat później – Sąd Ostateczny z lat 1536-1541. Ściany boczne pomalowano wcześniej, w latach 1481-1483, a w zespole byli Botticelli, Perugino, Ghirlandaio i Cosimo Rosselli – to freski, na które prawie nikt nie patrzy, bo sklepienie i ściana ołtarzowa dominują nad wszystkim.

Sklepienie to projekt, który znają wszyscy. Michał Anioł był rzeźbiarzem, który nigdy wcześniej nie wykonał fresku na dużą skalę, zanim Juliusz II zmusił go do przyjęcia zamówienia. Jak wiadomo, nienawidził tego zlecenia, narzekał przez cały czas, a w końcu stworzył jeden z najgęstszych cykli narracyjnych w malarstwie Zachodu: dziewięć centralnych pól ze scenami z Księgi Rodzaju, otoczonych dwunastoma siedzącymi prorokami i sybillami w narożnikach, z postaciami w kolorze brązu w pachach sklepienia i dwudziestoma powykręcanymi aktami (ignudi) trzymającymi girlandy. Stworzenie Adama, z Bogiem i Adamem sięgającymi ku sobie pośrodku czwartego pola od strony ołtarza, to najczęściej reprodukowany obraz z całego cyklu. Jest też nieco mniej centralny, niż sugeruje większość reprodukcji – to czwarte pole z dziewięciu, licząc od ołtarza, już za połową sklepienia, jeśli wchodzisz od ściany wejściowej, namalowane późno, gdy Michał Anioł uprościł już swoje podejście.

Strażnik na jednym końcu kaplicy co kilka minut woła „silenzio”. Kaplica jest przestrzenią konsekrowaną i należy wchodzić do niej w ciszy. Dziś tę zasadę częściej się łamie niż przestrzega, ale silenzio jest prawdziwe, a strażnicy od czasu do czasu go pilnują. Stań nieruchomo na środku kaplicy, spójrz w górę, a zrozumiesz, dlaczego ta sala miała być cicha. Sklepienie samo w sobie jest wystarczająco głośne.

Sąd Ostateczny na ścianie ołtarzowej to obraz bardziej niepokojący. Michał Anioł miał sześćdziesiąt sześć lat, gdy go malował. Postacie są cięższe, bardziej udręczone i fizycznie muskularne w sposób, w jaki postacie na sklepieniu nie są. Chrystus pośrodku jest bez brody, gładko ogolony, z prawą ręką uniesioną w geście potępienia. Wokół niego zbawieni wznoszą się po lewej, potępieni spadają po prawej. Bartłomiej, z którego żywcem zdarto skórę, trzyma własną skórę – a twarz na tej skórze to autoportret Michała Anioła. Obraz od chwili odsłonięcia budził kontrowersje z powodu nagości postaci, a pokolenie później, już po śmierci Michała Anioła, malarza Daniela da Volterrę wynajęto, by domalował przepaski na najbardziej odsłoniętych ciałach. Przepaski wciąż tam są. Łatwo je dostrzec, kiedy wiesz, że trzeba ich szukać. Chiaro zestawia ze sobą chronologię tych dwóch powierzchni – młodego Michała Anioła z 1508 roku i starego Michała Anioła z 1536 roku – gdy stoisz w kaplicy, tak że ten sam malarz w dwóch różnych okresach życia staje się czytelny na dwóch powierzchniach tej samej sali.

Na co zwrócić uwagę

Pięć rzeczy do zrobienia na trasie. Po pierwsze, na ośmiobocznym dziedzińcu Pio Clementino znajdź Grupę Laokoona. To marmurowa grupa z II wieku p.n.e. przedstawiająca trojańskiego kapłana Laokoona i jego dwóch synów atakowanych przez węże. Wykopano ją w rzymskiej winnicy w 1506 roku, a Michał Anioł był jednym z pierwszych artystów, którzy obejrzeli znalezisko. Część napięcia i skrętu postaci na sklepieniu pochodzi wprost z jego studiów nad tą rzeźbą.

Po drugie, w Galerii Map spójrz w górę na sklepienie. Większość ludzi patrzy tylko na mapy. Malowane ośmioboczne pola nad głową to niedoceniana połowa tej sali.

Po trzecie, w Stanza della Segnatura znajdź Michała Anioła na pierwszym planie Szkoły ateńskiej. To ciężka postać oparta o marmurowy blok, w samotnej, zadumanej pozie, ubrana jak kamieniarz. Rafael domalował go po tym, jak zobaczył sklepienie obok.

Po czwarte, w Kaplicy Sykstyńskiej spójrz na ścianę ołtarzową i znajdź Bartłomieja trzymającego własną zdartą skórę. Twarz na skórze to autoportret Michała Anioła, wmalowany w ścianę, gdy artysta miał ponad sześćdziesiąt lat.

Po piąte, w drodze do wyjścia zejdź spiralnymi schodami Momo, jeśli wychodzisz oficjalną trasą. To podwójna helisa – jedna w górę, druga w dół – z dwiema splecionymi rampami, żeby wchodzący i wychodzący się nie mijali. Giuseppe Momo zaprojektował je w 1932 roku w miejsce starszych schodów Bramantego i to właśnie ten widok pokazuje większość zdjęć z muzeów. Brązowa poręcz wije się w górę pod witrażową kopułą. Zanim wyjdziesz, spójrz raz w dół.

Te muzea nie są muzeum w takim sensie, w jakim muzeum jest Luwr. To prywatne komnaty papieży przystosowane dla publiczności, w których wszystko wciąż stoi mniej więcej tam, gdzie zostawili to papieże. Trasa jest z góry ustalona. Tłum jest gęsty. Ale korytarz zbudowano po to, by po mniej więcej dziewięćdziesięciu minutach marszu doprowadzić cię do czterdziestometrowej kaplicy pod sklepieniem, które jest tam od pięciuset piętnastu lat. To doprowadzenie jest całym sensem tego projektu.

Źródła ilustracji