
Igrzyska na otwarcie Koloseum, wiosną 80 roku, trwały sto dni. Cesarz Tytus zarządził inauguracyjny program, żeby uczcić ukończenie budowli. Zachowane relacje mówią, że w ciągu tych stu dni na arenie zginęło dziewięć tysięcy dzikich zwierząt i kilka tysięcy walczących. Między walkami arenę grabiono i posypywano świeżym piaskiem. System bloczków w podziemiach pozwalał zmienić dekoracje między występami w niecałe pięć minut. Zwijany płócienny dach, velarium, rozpinała nad budowlą setka marynarzy z cesarskiej floty, żeby ocienić widownię. W przerwach przy wejściach rozdawano darmowy chleb i wino. Do dnia zamknięcia rzymski kalendarz został ułożony na nowo wokół tego widowiska.
Stadion, który potrafił to wszystko od pierwszego dnia, musiał zostać zbudowany inaczej niż jakikolwiek stadion przed nim. Koloseum to to, co się dzieje, gdy najbardziej przeinżynierowana cywilizacja na ziemi postanawia zbudować publiczny park rozrywki.
Podstawy
Oficjalna nazwa to Amfiteatr Flawiuszów. Dynastia Flawiuszów, Wespazjan, a po nim jego synowie Tytus i Domicjan, rozpoczęła budowę około 72 roku n.e. na osuszonym dnie sztucznego jeziora, które Neron zbudował dla swojego pałacu rozkoszy. Wespazjan był cesarzem-żołnierzem, świeżo po wojnie w Judei. Bogactwa i jeńcy z kampanii judejskiej posłużyli mu do sfinansowania przedsięwzięcia. Łuk Tytusa, nieco wyżej na zboczu od Koloseum, pokazuje złupione skarby świątyni jerozolimskiej niesione w pochodzie przez Rzym. Siedmioramienna menora ze świątyni jest na tym łuku. Część tych łupów zbudowała budowlę, do której wchodzisz.
Koloseum jest owalem. Dłuższa oś ma sto osiemdziesiąt osiem metrów, krótsza sto pięćdziesiąt sześć. Trzy zewnętrzne kondygnacje arkad i zamknięta czwarta kondygnacja attykowa wznoszą się na wysokość około czterdziestu ośmiu metrów. Budowla jest z trawertynu, miejscowego rzymskiego wapienia z kamieniołomów w Tibur, połączonego nie zaprawą, lecz żelaznymi klamrami zalanymi roztopionym ołowiem. W średniowieczu klamry wydłubano, a otwory wciąż widać w murach.
O pojemności dyskutuje się od dwustu lat. Obecny konsensus, oparty na szerokości miejsc i zachowanych rzędach, to około pięćdziesięciu tysięcy widzów przy pełnej widowni. Historyk Edward Gibbon słynnie szacował ją na siedemdziesiąt pięć tysięcy, ale liczył miejsca stojące. Tak czy inaczej, była to największa budowla tego typu w świecie rzymskim, a jej rekord pojemności utrzymał się do budowy Maracanã w 1950 roku.
Jak tłum wchodził i wychodził
Współczesny stadion na pięćdziesiąt tysięcy ludzi opróżnia się po dużym wydarzeniu w mniej więcej godzinę. Koloseum potrafiło to zrobić w około piętnaście minut.
Koloseum miało na poziomie gruntu osiemdziesiąt łuków wejściowych. Siedemdziesiąt sześć z nich było ponumerowanych dla posiadaczy biletów. Rzymskie bilety były małymi glinianymi żetonami, zwanymi tesserae, z oznaczeniem sektora, rzędu i miejsca. Posiadacz biletu przechodził przez ponumerowany łuk odpowiadający pierwszej cyfrze na żetonie, wchodził po kamiennych schodach i wychodził na swoje miejsce ze sklepionego korytarza zwanego vomitorium. Słowo nie znaczy tego, co myślisz. Znaczy „miejsce, które wyrzuca”: architektoniczny otwór, przez który tłum wlewał się na widownię i z niej wylewał. Współczesne stadiony wciąż używają tego terminu. Oryginalne vomitoria Koloseum wciąż istnieją i wciąż można przez nie przejść.
Dzięki osiemdziesięciu niezależnym wyjściom rozmieszczonym na obwodzie żaden widz nie musiał przechodzić przez sektor innego widza, żeby opuścić budowlę. Rozłóż pięćdziesiąt tysięcy ludzi na osiemdziesiąt kanałów, a każdy kanał obsłuży mniej niż sześćset dwadzieścia pięć osób. Przy normalnym tempie marszu opróżnia się to w piętnaście minut. Żaden współczesny architekt stadionów nie udoskonalił tej geometrii.
Ukryte podziemia

Arena była drewniana, pokryta piaskiem i wsparta na sieci ceglanych murów i łuków pod spodem. Ta sieć to hypogeum. To na nią patrzysz, gdy zaglądasz dziś w odsłonięte wnętrze budowli. Drewnianą arenę usunięto w późnej starożytności i nigdy jej nie odtworzono.
Hypogeum było zapleczem. Cele dla gladiatorów i niewolników, rampy dla wozów, pomieszczenia dla dzikich zwierząt i system trzydziestu dwóch zapadni oraz wind z przeciwwagami, które wynosiły ludzi i zwierzęta prosto na arenę. Lamparta można było wypuścić z klatki na dole, podnieść i uwolnić przez klapę na poziomie piasku w niecałe trzydzieści sekund. Tłum na górze nie miał pojęcia, skąd się wziął. Niektóre relacje opisują zmianę dekoracji, w której scenę polowania w sztucznym lesie, z żywymi drzewami, wynoszono przez podłogę w kilka minut, a potem znów ją opuszczano przed kolejnym występem.
Hypogeum miało też odpływ. Koloseum można było zalać wodą na potrzeby inscenizowanych bitew morskich, naumachii. Historyk Kasjusz Dion opisuje jedną taką bitwę zorganizowaną podczas igrzysk inauguracyjnych: arenę napełniono wodą do głębokości mniej więcej metra, a obsadzone okręty wojenne walczyły, aż jedna strona poszła na dno. System odwadniający jest wbudowany w fundamenty i zasilany z tych samych akweduktów, które zasilały miejskie fontanny. Gdy Domicjan zbudował stałe hypogeum, pełne zalanie przestało być możliwe. Bitwy morskie przeniesiono do specjalnie zbudowanego sztucznego jeziora na Zatybrzu. Ale przez pierwszą dekadę istnienia budowli arena Koloseum była zarówno sceną, jak i jeziorem.
Co tam naprawdę się działo

Walki gladiatorów odbywały się w środku dnia. Poranki należały do venationes, inscenizowanych polowań na dzikie zwierzęta: lwy, niedźwiedzie, lamparty, hipopotamy, nosorożce, słonie. Około południa, między programem porannym a popołudniowym, na arenie wykonywano wyroki śmierci na przestępcach, często rzucając ich zwierzętom albo zmuszając do odgrywania ról w mitologicznych inscenizacjach, które kończyły się ich prawdziwą śmiercią. Popołudnie należało do gladiatorów.
Gladiator to był wyspecjalizowany zawód. Niektórzy byli niewolnikami, inni jeńcami wojennymi, jeszcze inni wolnymi ochotnikami z miejskiej biedoty, którzy podpisywali umowy zwane auctoramentum, zrzekając się swojego statusu prawnego w zamian za gwarantowane wynagrodzenie i wyżywienie. Mieszkali w koszarach, z których największe, Ludus Magnus, stały około stu metrów na wschód od Koloseum i łączyły się z nim podziemnym tunelem. Trenowali latami. Większość walk nie kończyła się śmiercią. Gladiator był kosztowną inwestycją, a organizator igrzysk, zwykle cesarz, niechętnie tracił swoją własność. Gest kciuka w dół ze współczesnej legendy jest słabo poświadczony. Historyczny sygnał oszczędzenia walczącego nazywał się missio i był udzielany w większości odnotowanych walk.
Mozaika z Zliten, rzymska posadzka znaleziona w Libii, a dziś w muzeum archeologicznym w Trypolisie, przedstawia gladiatorów w standardowych parach bojowych, w otoczeniu sędziów i muzyków. To jeden z najbardziej szczegółowych zachowanych obrazów dnia igrzysk. Mozaika była posadzką triclinium, jadalni. Zamożny Rzymianin na libijskim wybrzeżu jadał obiad nad wizerunkami swoich ulubionych zawodników z areny. Chiaro przytacza zachowane umowy gladiatorów i sygnały ze strony widowni, które miejsce zajmował cesarz, jakim okrzykiem tłum domagał się missio, co oznaczały trąbki, gdy stoisz przy barierce i patrzysz w dół na hypogeum, tak że wielowarstwowy teatr tego miejsca odbudowuje się wokół ciebie.
Na co zwrócić uwagę

Cztery rzeczy, które warto zauważyć w środku. Po pierwsze, spójrz w górę na zewnętrzny mur od strony południowej, tę połowę, która wciąż stoi na pełnej wysokości. Trzy porządki kapiteli ułożone na kolejnych kondygnacjach to dorycki na dole, joński pośrodku i koryncki na górze. Porządki stają się coraz bardziej ozdobne ku górze, co jest architektonicznym komentarzem do hierarchii społecznej: cięższe i prostsze na dole, lżejsze i bardziej dekoracyjne na górze, dokładnie jak miejsca w środku, gdzie senatorowie siedzieli w najniższym rzędzie, a miejska biedota i kobiety na samej górze.
Po drugie, znajdź jeden z otworów, w których kiedyś tkwiła żelazna klamra. Są wszędzie na dolnych murach. To przez nie budowla wygląda na podziurawioną. Średniowieczni rzymianie, dla których Koloseum było kamieniołomem, najpierw ukradli metal.
Po trzecie, przejdź przez vomitorium i zwróć uwagę, jak otwiera się korytarz. Mur wizualnie wyprowadza cię na zewnątrz, gdy wychodzisz. Vomitorium zaprojektowano nie tylko z myślą o przepływie tłumu, ale i o jego psychologii.
Po czwarte, poszukaj krzyża przy arenie. Przy jednym z brzegów areny stoi dziś drewniany krzyż upamiętniający chrześcijańskich męczenników, którzy według średniowiecznej tradycji tu zginęli. Dowody historyczne są nikłe, z tamtego okresu nie zachowały się żadne zapisy o egzekucjach chrześcijan właśnie w Koloseum, ale krzyż jest prawdziwy.
Budowla była kamieniołomem, twierdzą, chrześcijańskim sanktuarium i atrakcją turystyczną. Dwóch trzecich zewnętrznego muru już nie ma. Drewnianej areny nie ma. Marmurowych siedzeń nie ma. To, co zostało, to geometria: osiemdziesiąt łuków, piętnastominutowe wyjście, owal wpisany w geometrię, która od dwóch tysięcy lat dyktuje projektowanie stadionów. Ryku tłumu też już nie ma, ale budowla wciąż wzmacnia dźwięk. Stań na środku, tam, gdzie byłaby arena, pstryknij raz palcami i posłuchaj. Echo, które wróci, to najbliżej, jak możesz się zbliżyć do hałasu rzymskiego popołudnia.