
W 1850 roku w Paryżu dwudziestoczteroletni malarz z La Rochelle, William-Adolphe Bouguereau, ukończył płótno mające prawie trzy metry wysokości i dwa i ćwierć metra szerokości i zatytułował je Dante et Virgile aux enfers. Dante i Wergiliusz w piekle. Obraz przedstawia dwie potępione dusze w środku walki w ósmym kręgu piekła, kręgu, który Dante przeznaczył dla fałszerzy. Jeden mężczyzna, nagi i muskularny, wbił zęby w kark drugiego, a ugryziony wygina się pod nim do tyłu. Z boku, po lewej, przyglądają się temu Dante w czerwonej szacie i Wergiliusz w jasnym płaszczu i wieńcu laurowym, a nad walką w ciemności wisi skrzydlaty demon ze skrzyżowanymi ramionami i kłami odsłoniętymi w uśmiechu. Obraz Bouguereau z Dantem i Wergiliuszem pokazuje, jak wygląda piekło, kiedy dwie dusze mają wieczność na to, żeby robić tylko to i nic więcej.
Ugryzienie to moment, który umyka większości reprodukcji. Gryzący to Gianni Schicchi, trzynastowieczny florencki fałszerz, który podawał się za umierającego Buosa Donatiego, żeby podyktować fałszywy testament. Ugryziony to Capocchio ze Sieny, alchemik, którego Dante znał za życia i którego w 1293 roku spalono na stosie za podrabianie złota. W trzydziestej pieśni Piekła Dante patrzy, jak obie dusze biegną przez rów fałszerzy. Schicchi dopada Capocchia, zatapia zęby w jego karku i wlecze go tak, że brzuch szoruje po kamiennym dnie. Zmarli nie mogą umrzeć drugi raz, więc nic tego nie kończy. Ten moment namalował Bouguereau.
Dante i Wergiliusz w piekle w skrócie: William-Adolphe Bouguereau, Dante et Virgile aux enfers, 1850, olej na płótnie, Musée d’Orsay, Paryż. Scena pochodzi z pieśni XXX Piekła Dantego, z dziesiątego rowu ósmego kręgu piekła, gdzie karani są fałszerze. Gianni Schicchi gryzie Capocchia w szyję; Dante, w czerwieni, i Wergiliusz, w jasnym płaszczu i wieńcu laurowym, patrzą; demon przygląda się z góry.
Obraz namalowany po to, by go zauważono
Bouguereau dwa razy starał się o Prix de Rome i dwa razy mu się nie udało, w 1848 i 1849 roku. Nagroda oznaczała lata opłacanych studiów w Rzymie, a bez niej młody malarz akademicki miał tylko jedną inną drogę w górę: obraz, którego Salon nie mógłby zignorować. Znalazł go w Piekle, w pieśni XXX, i wybrał ugryzienie. Ten wybór nie był bezpieczny. Tematy z dosłowną przemocą były ryzykowne przed jury Salonu, a tak brutalny akt jeszcze bardziej. Ale Bouguereau miał dwadzieścia cztery lata, był ambitny i zrozumiał, że żeby zostać zauważonym, potrzebuje obrazu, obok którego nikt nie przejdzie obojętnie.
Obie postacie są zbudowane na rzeźbie hellenistycznej i na Michale Aniele. Wykręcona centralna grupa przypomina Grupę Laokoona, najsłynniejsze zmagające się ciała w sztuce Zachodu, a muskulatura jest Michała Anioła: anatomia potępionych z Kaplicy Sykstyńskiej sprowadzona na wysokość oczu. W pewnym sensie to zadziałało. Jeszcze w tym samym roku Bouguereau za trzecim podejściem zdobył Prix de Rome obrazem Zenobia znaleziona przez pasterzy nad brzegiem Araksesu i w styczniu 1851 roku wyjechał do Villa Medici.
Jak wygląda piekło w akademickiej farbie
Obraz Bouguereau Dante i Wergiliusz w piekle powstał w cieniu Łodzi Dantego Eugène’a Delacroix, namalowanej w 1822 roku, kupionej przez państwo francuskie jeszcze w tym samym roku i przeniesionej do Luwru w 1874 roku. Obraz Delacroix to romantyczna wersja Piekła – swobodne pociągnięcia pędzla, ciemne wody, upiorne postacie czepiające się burty łodzi, Dante i Wergiliusz w łopoczących szatach pochyleni pod wiatr. Obraz Bouguereau to akademicka odpowiedź. Postacie są narysowane z anatomiczną precyzją, ciała mają widoczne mięśnie aż po łydki, skóra ma wypolerowane wykończenie w stylu Salonu, a ciemny średni plan zbudowany jest z laserunków przechodzących od surowej umbry do indygo i z powrotem. Oba obrazy spierają się o to, jak malować piekło. Delacroix mówi, że piekło się czuje. Bouguereau mówi, że piekło się widzi. (Z obydwoma często myli się trzeci obraz: Dante i Wergiliusz w dziewiątym kręgu piekła Gustave’a Doré z 1861 roku, rozgrywający się wśród zdrajców zamarzniętych w lodzie. Scena Bouguereau dzieje się krąg wyżej, wśród fałszerzy).

Okrucieństwo tkwi w widzeniu. Na obrazie Bouguereau możesz policzyć zęby Capocchia tam, gdzie jego usta są otwarte. Możesz policzyć palce dłoni Schicchiego wkręconej we włosy drugiego mężczyzny. Żyły na szyi Capocchia występują tam, gdzie chwyt gryzącego napina skórę. Ciała są zbyt czyste jak na to, co się z nimi dzieje, i właśnie o tę czystość chodzi. Bouguereau mówi, że piekło jest tym, co się dzieje, kiedy przemoc staje się precyzyjna. Kiedy ciało przestaje móc umrzeć, mechanika okrucieństwa przestaje być przybliżona. Każdy ruch ugryzienia jest dokładny.
Postacie, które patrzą, mają znaczenie. Dante stoi w czerwonej szacie, z twarzą zwróconą ku walce, a jego wyraz łączy przerażenie z akademicką ciekawością, której ma go uczyć przewodnik Wergiliusz. Wergiliusz stoi obok, spokojniejszy, w wieńcu laurowym, z oczami utkwionymi w ugryzieniu. Wergiliusz już to widział. Zmarł w 19 roku p.n.e. i według poematu czeka w pierwszym kręgu z innymi cnotliwymi poganami, a niższe kręgi pokazuje przybyszom od tysiąca trzystu lat. Tych dwóch to jedyne osoby na obrazie, w których emocjonalnie nic nie płonie. Są kamerą. Gryzący i gryziony są tematem. Demon w górze jest montażystą.
Co zrobił z nim Salon
Obraz pokazano na Salonie 1850–1851, który otwarto w Palais-Royal w Paryżu pod koniec grudnia 1850 roku. Recenzje były mieszane. Théophile Gautier napisał, że w tym płótnie jest „surowość i siła”, i zauważył dziwną furię, z jaką Schicchi rzuca się na Capocchia. Cieplej już nie było. Nikt go nie kupił.
Obraz się nie sprzedał. Został u Bouguereau, a potem u jego spadkobierców, na sto sześćdziesiąt lat. W 2010 roku rodzina przekazała go państwu francuskiemu w ramach zapłaty podatku spadkowego i trafił do Musée d’Orsay, muzeum w dawnym dworcu kolejowym w stylu Beaux-Arts na lewym brzegu Sekwany, które gromadzi sztukę francuską z lat 1848–1914. Od tamtej pory jest tam wystawiony.
Dlaczego wrócił
Reputacja Bouguereau załamała się po jego śmierci w 1905 roku i przez większą część XX wieku się nie podniosła. Impresjoniści i moderniści traktowali go jako podręcznikowy przykład akademickiego samozadowolenia, wszystkiego, od czego próbowali uciec. Krytycy moderniści używali go w nauczaniu jako kontrastu. Jego obrazy trafiły do magazynów albo w prywatne ręce.
Bouguereau uratowało to samo, co uratowało Cabanela: internet. Zdjęcia jego obrazów w wysokiej rozdzielczości szeroko krążą dziś w sieci, a widzowie, którzy nie mają nic wspólnego z modernistycznym konsensusem, mogą z bliska zobaczyć jego warsztatową kontrolę. Dante i Wergiliusz w piekle stał się, obok Upadłego anioła Cabanela, jednym z najczęściej udostępnianych w sieci obrazów XIX wieku. Ugryzienie to pierwsze, co ludzie zauważają. Ciała to drugie. Uśmiech demona to trzecie. Obraz, którego nikt nie chciał w 1851 roku, okazał się dokładnie tym, czego dwudziestopierwszowieczna publiczność chciała od dziewiętnastowiecznego obrazu: maksimum dramatu, maksimum precyzji, maksimum widocznego okrucieństwa.
Malarz, który wrócił z Rzymu
Bouguereau wrócił z Rzymu w 1854 roku, w 1857 roku zdobył na Salonie medal pierwszej klasy i przez następne pół wieku był jednym z malarzy odnoszących największe sukcesy we Francji. Wystawiał na Salonie do końca życia, namalował ponad osiemset płócien, dorobił się fortuny na nimfach, chłopskich Madonnach i małych bosych dziewczynkach w sielskich plenerach, a w 1876 roku został wybrany do Akademii Sztuk Pięknych. Uczył w Académie Julian, która przyjmowała studentki, i wielu jego uczniów było kobietami. Uczyła się tam u niego portrecistka Cecilia Beaux, a także amerykańska malarka Elizabeth Jane Gardner, która w 1896 roku została jego drugą żoną.
Bouguereau rzadko jeszcze malował w tym rejestrze. Najbliżej był w Wyrzutach sumienia Orestesa z 1862 roku, z osaczającymi bohatera Furiami. Po 1851 roku poszedł w stronę lżejszą, łagodniejszą, lepiej się sprzedającą. Jedyny mroczny obraz z jego wczesnej kariery został w rodzinie, podczas gdy malarz, który go stworzył, zbudował zupełnie inną reputację na swoich jasnowłosych Madonnach. Zmarł w La Rochelle 19 sierpnia 1905 roku w wieku siedemdziesięciu dziewięciu lat. Dwa miesiące później, na Salonie Jesiennym w Paryżu, krytycy nazwali salę z pracami Henriego Matisse’a i André Deraina „klatką dzikich bestii” i fowizm zyskał swoją nazwę. Koniec życia Bouguereau i początek awangardy wydarzyły się w Paryżu w tym samym roku.

Na co zwrócić uwagę
Obraz wisi na parterze Musée d’Orsay, w sali 3, tuż przy centralnej nawie. Ma prawie trzy metry wysokości, więc widzisz go, zanim do niego dojdziesz. Z daleka obraz czyta się jak trójkąt: Dante i Wergiliusz stoją razem po lewej, dwa ciała wypełniają środek i prawą stronę, a demon zamyka geometrię u góry. Podejdź bliżej i spójrz na szew, w którym spotykają się dwie głowy, usta gryzącego na szyi ugryzionego. Chiaro odczytuje pieśń XXX Piekła przed obrazem, więc ugryzienie Gianniego Schicchiego zostaje nazwane dokładnie w chwili, gdy na nie patrzysz, a Dante i Wergiliusz zostają objaśnieni, kiedy wciąż widzisz twarz Dantego zwróconą ku walce.
Cofnij się, a ugryzienie traci ostrość. Podejdź, a uśmiech demona staje się drugą rzeczą na obrazie, która cię zatrzymuje. Bouguereau umieścił go tam, bo rozumiał, że piekło to nie przemoc. Przemoc to tylko praca. Piekło to demon, który z przyjemnością patrzy na tę pracę. Dwudziestoczteroletni malarz w Paryżu pojął tę różnicę, a obraz był w tej kwestii zbyt precyzyjny, by ktokolwiek kupił go w 1851 roku, i ta sama precyzja sprawiła, że sto siedemdziesiąt lat później wrócił.