Przejdź do treści

Fakty o Luwrze: twierdza, pałac i muzeum ułożone w jednym budynku

Opublikowano: • 10 min czytania

Edgar Degas, Próba na scenie (ok. 1874): baletnice w białych tutu ćwiczą na scenie, ubrany na czarno baletmistrz kieruje próbą, a dwaj mężczyźni przyglądają się z krzeseł.

Oto fakt o Luwrze, którego nikt nie umieszcza na pocztówkach. Budynek, przez który przechodzisz, nie jest muzeum. To cztery budynki ułożone jeden na drugim w ciągu ośmiuset lat, z muzeum wlanym w puste przestrzenie. Średniowieczna twierdza wciąż jest w piwnicy. Renesansowy pałac wciąż jest na górze. Skrzydło Napoleona wciąż stoi od północy. Szklana piramida z lat 80. to najnowsza skóra. Możesz przejść z jednego stulecia do drugiego, wybierając niewłaściwe schody, a jeśli wiesz, na co patrzysz, Luwr nie tyle opowiada ci swoją historię, ile pozwala przyłapać ją na gorącym uczynku.

Większość przewodników poda ci dwanaście punktów. Najczęściej odwiedzane muzeum świata. Kiedyś pałac. Mona Lisa skradziona w 1911 roku. Piramida otwarta w 1989 roku. Żaden z tych punktów nie powie ci niczego, czego nie przeczytałbyś na odwrocie biletu. To, co najlepsze, to, co sprawia, że przestajesz iść i naprawdę patrzysz na salę, w której jesteś, kryje się w szwach między warstwami. Oto gdzie ich szukać.

Warstwa pierwsza: twierdza, której nikt nie widzi

W 1190 roku król Francji Filip II August miał wyruszyć na trzecią wyprawę krzyżową. Martwił się, że gdy on będzie walczył z Saladynem, angielski król Ryszard Lwie Serce, kuzyn, rywal i w tamtym czasie najgroźniejszy żołnierz Europy, popłynie w górę Sekwany i złupi Paryż. Filip zbudował twierdzę na północnym brzegu rzeki, na zachodnim skraju miasta, żeby go powstrzymać. Plan kwadratu, cztery narożne wieże, donżon pośrodku, fosa zasilana z Sekwany. Nazwano ją Luwrem. Dziś nikt nie jest do końca pewien, skąd ta nazwa. Dwa główne domysły to słowo oznaczające domek do polowań na wilki i frankijskie słowo oznaczające ufortyfikowany obszar. Żaden z nich nie zadowala. Nazwa jest starsza niż źródła.

Ryszard nigdy nie przybył. Twierdza się utrzymała. Przez dwieście lat robiła dokładnie to, co twierdza robić powinna, czyli głównie stała. Do 1360 roku miasto rozrosło się poza nią i dalej zbudowano nowy mur, przez co Luwr stał się wojskową pozostałością w cywilnym Paryżu. Karol V, ten sam król, który założył bibliotekę, z której wyrosła Bibliothèque nationale, zaczął przebudowywać go na pałac. Wstawił okna. Dodał galerie. Zachował donżon.

Oto fakt, którego nikt ci nie mówi. Donżon, fosa i część pierwotnego muru zewnętrznego wciąż tam są. W 1984 roku, kiedy architekci kopali fundamenty pod piramidę, znaleźli pod Cour Napoléon cały nienaruszony średniowieczny obrys. Fosę zasypano. Mury zakopano. Donżon ścięto do poziomu piwnicy i przykryto parkietem. Odkopano go. Zostawiono na miejscu. Możesz dziś zejść rampą pod piramidą, pójść wzdłuż zewnętrznego muru zamku Filipa Augusta i stanąć w podstawie XII-wiecznego donżonu. Kamienie są oryginalne. Są na nich graffiti średniowiecznych więźniów. Muzeum nad twoją głową waży trzydzieści tysięcy ton. Twierdza trzyma.

Większość zwiedzających mija wejście do średniowiecznego Luwru w drodze do starożytności egipskich i nie wchodzi. To najbardziej niedoceniane dwadzieścia minut w całym budynku.

Warstwa druga: pałac

Franciszek I uznał w latach 20. XVI wieku, że Luwr jako pałac trzeba unowocześnić. Był francuskim królem, którego Hiszpanie pojmali w bitwie pod Pawią i który spędził rok w hiszpańskim więzieniu, czytając włoskie książki, a kiedy wyszedł, wrócił do domu z obsesją na punkcie włoskiego renesansu. W 1516 roku sprowadził do Francji Leonarda da Vinci i osadził go w dworze nad Loarą, gdzie Leonardo zmarł trzy lata później, jak głosi opowieść, z Mona Lisą wciąż w bagażu. Franciszek kupił obraz od spadkobierców Leonarda. Tak Mona Lisa trafiła do Francji, a w końcu na ścianę, na której wisiała do 1911 roku.

Franciszek zaczął też burzyć średniowieczny Luwr. Zamówił nowe skrzydło w miejscu starego donżonu, zaprojektowane przez Pierre’a Lescota w czystym stylu francuskiego renesansu z włoskimi detalami. Skrzydło Lescota to najstarsza zachowana nadziemna część pałacu. To południowo-zachodni narożnik Cour Carrée. Jeśli staniesz na dziedzińcu i spojrzysz na rzeźbioną fasadę z płaskorzeźbami Zwycięstwa i Sławy, patrzysz na budynek z 1546 roku, pierwszy i najlepszy przykład architektury francuskiego renesansu. Nikt nie patrzy. Wszyscy wpatrują się w telefon, próbując znaleźć wejście do piramidy.

Po Franciszku przyszła Katarzyna Medycejska, która rozbudowała pałac na zachód, ku Tuileries, i Henryk IV, który połączył Luwr z Tuileries długą galerią biegnącą wzdłuż Sekwany. Ta galeria to kręgosłup, na którym stoi dziś Wielka Galeria. Ludwik XIII dodał piętra. Ludwik XIV rozpoczął rozbudowę Cour Carrée, której ukończenie zajęło jeszcze trzem królom. A potem, w 1682 roku, Ludwik XIV zrobił coś, co na zawsze zmieniło Luwr. Przeniósł dwór do Wersalu.

Pałac został porzucony. Na mniej więcej sto lat. Królowie w nim nie mieszkali. Artyści zajmowali puste sale na dziko. W latach 70. XVIII wieku Luwr był slumsem z dachem. Oficjalnie królewski, praktycznie ruina. Pracownie malarzy w dawnych apartamentach. Drukarze w piwnicy. Pranie suszące się na Cour Carrée. Była to najgorzej utrzymana rezydencja królewska w Europie.

Louis-Léopold Boilly, Publiczność oglądająca Koronację Davida w Luwrze (1810): tłum w strojach empire zgromadzony pod ogromnym obrazem Davida przedstawiającym koronację Napoleona.

To fakt o Luwrze, z którego nikt nie korzysta. Pałac przez stulecie był dzikim squatem.

Warstwa trzecia: muzeum

Rewolucja francuska zrobiła z niego muzeum niemal przypadkiem. W 1793 roku nowy rząd republikański musiał coś zrobić z królewską kolekcją sztuki, a najbardziej widoczny królewski budynek stał pusty na prawym brzegu Sekwany. Dekret z 10 sierpnia otworzył w Wielkiej Galerii „Muséum central des Arts”. Na ścianach zawieszono czterysta obrazów. Wstęp był bezpłatny przez trzy dni na każde dziesięć. Paryż, którego nigdy nie wpuszczano do królewskich zbiorów, przyszedł popatrzeć.

Napoleon rozbudował muzeum tak, jak rozbudowywał wszystko, czyli wojną. Każda armia, którą wysłał do Włoch, do Niderlandów, do Hiszpanii, do Egiptu, wracała ze skrzyniami. Wesele w Kanie Veronesego zdjęto ze ściany w Wenecji i przepiłowano na pół, żeby zmieściło się na statku. Konie świętego Marka podważono i zdjęto z fasady bazyliki. Papieskie obrazy wywieziono z Watykanu. W szczytowym momencie, w 1813 roku, Luwr miał więcej sztuki niż sal, a mniej więcej połowa z niej była zagrabiona. Po Waterloo alianci przez miesiące próbowali wszystko odzyskać. Część wróciła do domu. Większość nie. Konie świętego Marka wróciły do Wenecji. Wesele w Kanie zostało w Paryżu, bo kurator skutecznie przekonywał, że płótno jest zbyt kruche, żeby je przenosić. (Nie było zbyt kruche, ale blef zadziałał). Skrzydło Napoleona, od północy, zbudowano w tym okresie, żeby pomieściło nadmiar.

Napoleon nazwał też muzeum swoim imieniem. Przez jakiś czas było to Musée Napoléon. Nazwa nie przetrwała jego upadku.

Apartamenty Napoleona w Luwrze

Oto coś, z czego większość ludzi nie zdaje sobie sprawy. Te złocone sale recepcyjne po północnej stronie budynku, w skrzydle Richelieu, z dziewięciometrowymi sufitami, czerwonym aksamitem i kandelabrami, to nie są apartamenty Napoleona I. To apartamenty ministra stanu Napoleona III, zbudowane w latach 60. XIX wieku, za Drugiego Cesarstwa. Apartamenty Napoleona w Luwrze, które wszyscy fotografują na Instagram, należą do niewłaściwego Napoleona. Chodzi o Napoleona III, bratanka, który rządził Francją w latach 1852-1870 i zbudował większość tego, jak Luwr wygląda dziś, w tym całe skrzydło Richelieu i drugą fasadę Cour Napoléon. Jego minister mieszkał w tych salach aż do upadku Drugiego Cesarstwa w 1870 roku. Potem sale zamieniono w magazyn. A sto lat później Luwr otworzył je dla publiczności jako zachowane wnętrza z epoki.

To najbardziej wystawne XIX-wieczne sale reprezentacyjne dostępne gdziekolwiek w Paryżu, wstęp jest w cenie biletu do Luwru, a zwykle są puste, bo tłumy poszły do Denon. Jeśli chcesz poczuć, jak wyglądało przyjęcie za Drugiego Cesarstwa, aksamitne ściany, jadalnie z lustrami, teatr wielkości małej opery, wejdź schodami Richelieu i skręć w prawo. Zarezerwuj na to pół godziny.

Piramida i odwrócona piramida

Piramida Luwru, zaprojektowana przez chińsko-amerykańskiego architekta I. M. Peia i otwarta w 1989 roku, była trzecim aktem renowacji, którą François Mitterrand rozpoczął w 1981 roku w ramach swoich Grands Projets, serii wielkich gestów architektonicznych, które miały odcisnąć piętno jego prezydentury na mieście. Piramida była najbardziej kontrowersyjna. Francuskie gazety nazywały ją egipską, faraońską, obcym obiektem na narodowym budynku. Krążyła petycja, żeby ją powstrzymać. Mitterrand i tak przeforsował budowę.

Ma siedemdziesiąt trzy szyby wewnętrzne i sześćset trzy zewnętrzne, wykonane przez francuskiego producenta, który musiał wymyślić nowy proces, żeby szkło było wystarczająco przejrzyste. Pei chciał, żeby zniknęła. Żeby piramida działała jako dach, musiała przepuszczać tyle światła, żeby nie było widać samego szkła, tylko kształty za nim. Ostateczna mieszanka piasku w szkle była tak czysta, że trzeba ją było sprowadzać z konkretnego kamieniołomu w regionie Saint-Gobain.

Jest też druga piramida, odwrócona, zawieszona u sufitu podziemnego centrum handlowego Carrousel. Większość ludzi przechodzi obok, nie podnosząc wzroku. To jedyna piramida w Paryżu skierowana czubkiem w dół, a czubek kończy się mniej więcej metr nad małą kamienną piramidą na posadzce, skierowaną z powrotem w górę. Dwa wierzchołki niemal się stykają. To szczegół, którego Dan Brown użył w Kodzie Leonarda da Vinci. Nie zbudowano jej dla Dana Browna. Zbudowano ją, bo Pei chciał lustrzanego odbicia zewnętrznej piramidy, a sala ze źródłem światła zawieszonym u sufitu potrzebowała czegoś, co zatrzyma wzrok.

Prawdziwa lista faktów o Luwrze

Pieter Bruegel starszy, Żniwiarze (1565): chłopi ścinają złotą pszenicę i układają ją w snopy, inni jedzą obiad pod gruszą, a za nimi rozciąga się szeroka dolina i morze.

Pozwól, że podam ci wersję faktów, której większość przewodników nie poda. To rzeczy, które powiedziałbym przyjacielowi przy kieliszku wina.

Budynek był twierdzą przez 200 lat, pałacem przez 300 lat, muzeum przez 230 lat. Muzeum to najnowsza i najkrótsza z trzech faz, a za kolejne 70 lat będzie drugą najkrótszą. Pomyśl, co to znaczy, gdy stoisz na Cour Carrée.

Mona Lisa nie była sławna, dopóki nie skradziono jej w 1911 roku. Wcześniej była jednym z może czterdziestu „wielkich obrazów” w Luwrze. Kradzież zrobiła z niej temat dla prasy. Temat dla prasy zrobił z niej światową celebrytkę. Kiedy dwa lata później wróciła do domu, wróciła sławna.

Kolekcja Luwru liczy około 480 000 obiektów. Około 35 000 z nich jest wystawionych w danym momencie, mniej więcej osiem razy więcej, niż pokazuje Musée d’Orsay w budynku po drugiej stronie Sekwany. Reszta jest w magazynie, w hali pod Paryżem, która nie jest otwarta dla publiczności i ma własną wewnętrzną sieć dróg do przewożenia rzeczy.

Najczęściej odwiedzanym pojedynczym obiektem w Luwrze jest Mona Lisa. Drugim jest Wenus z Milo. Trzecim Nike z Samotraki. Czwartym, co zaskoczyło samych kuratorów muzeum, gdy na początku XXI wieku zaczęli śledzić ruch zwiedzających, jest Kodeks Hammurabiego, liczący 3800 lat stela z czarnego bazaltu z Babilonu, mniej więcej wzrostu człowieka, z wyrytym najstarszym zachowanym spisanym zbiorem praw na świecie. Stoi w galerii starożytności mezopotamskich w skrzydle Richelieu, zwykle bez tłumu, i jest najstarszym obiektem na tej liście o mniej więcej trzy tysiące lat. Stań przed nią z Chiaro, a prawa zostaną odczytane w kolejności, w jakiej Hammurabi kazał je wyryć, czyli w jedynej kolejności, w której stela zaczyna mieć sens.

Budynek ma urząd pocztowy. Wewnętrzną aptekę. Remizę strażacką z prawdziwymi strażakami na dyżurze. Zakład fryzjerski dla personelu. System poczty pneumatycznej do przesyłania dokumentów, który działał jeszcze w latach 80. Wewnętrzną drogę na dziedzińcu dla muzealnych ciężarówek. Kaplicę, do której nikt nie chodzi. Salę szermierczą, z której korzysta francuska kadra narodowa, pod skrzydłem Denon, niedostępną dla publiczności.

Niczego z tego nie ma na oficjalnej trasie.

Na co patrzeć, gdy wejdziesz

Wejdź przez piramidę. Najpierw zejdź do średniowiecznego Luwru. Dotknij XII-wiecznego muru. Wyjdź na górę na Cour Carrée i stań na dziedzińcu, patrząc na cztery strony. Każda strona to inne stulecie. Renesansowa fasada Franciszka I od południowego zachodu. Katarzyna Medycejska i Henryk IV od zachodu. Klasycystyczna fasada Ludwika XIV od wschodu: Kolumnada, zwrócona ku kościołowi Saint-Germain-l’Auxerrois, pierwszy przykład francuskiego klasycyzmu zastosowanego w królewskim budynku. Skrzydło Napoleona III to ostatni dodatek, od północy, w stylu, który XIX-wieczny Paryż nazywał „neo-wszystkim”. Za każdym razem, gdy budynek dostawał nowe piętro, dostawał nowy styl. Dlatego Cour Carrée nie wygląda jak jeden budynek. Bo nim nie jest.

Potem wejdź do środka. Wybierz skrzydło. Idź powoli. Luwr jest na tyle duży, że nigdy nie zobaczysz go całego, i to nie jest porażka. O to właśnie chodzi. To pałac, który pożarł twierdzę, a potem muzeum pożarło pałac, a ty stoisz w środku tysiąca lat Francji, która próbuje wymyślić, co ze sobą zrobić.