İçeriğe geç

Vatikan Müzeleri: Güzel Kısımları Kaçırmadan Altı Buçuk Kilometre Nasıl Yürünür

Yayınlanma: • 8 dk okuma

Vatikan Müzeleri'nin çıkışındaki, Giuseppe Momo'nun 1932'de tasarladığı çift sarmallı döner merdiven; vitray bir tavana doğru kıvrılarak yükselen bronz trabzana aşağıdan bakış.

Vatikan Müzeleri, Sistina Şapeli’nde sona eren tek yönlü bir koridor olarak düzenlenmiş yaklaşık yedi kilometrelik galerilerden oluşuyor. Yoğun bir günde sabah dokuzla akşam altı arasında bu koridordan yirmi beş bin kişi geçiyor. Tempoyu siz değil, kalabalık belirliyor. Viale Vaticano’daki girişte metal dedektörlerden geçtiğiniz andan itibaren rota bellidir: Kolayca geri dönemezsiniz, kolayca ileri atlayamazsınız ve herhangi bir salonda anlamlı biçimde oyalanamazsınız. Çoğu insanın görmek için geldiği Sistina Şapeli, dizideki son salondur. Ondan önceki her şey sizi ona doğru akıtmak için düzenlenmiştir.

Burası dünyada tek bir çatı altında toplanmış en büyük sanat koleksiyonu. Binalar müze olarak tasarlanmadı: On beşinci yüzyıldan itibaren papaların özel daireleri, bahçe köşkleri ve şapelleriydi ve papaların sessizce biriktirdiği sanatı sergilemek için dört yüzyıl boyunca yeniden düzenlendiler. Sonuç olarak koridor, duvarın da bir parçası olmayan tek bir sanat eserine ulaşmadan önce Avrupa’nın en çok boyanmış ve yaldızlanmış iç mekânlarından bazılarının içinden geçer.

Aşağıda rotanın gerçekte nasıl işlediğini ve yavaşlamaya değer dört salonu bulacaksınız. Koridoru doğru sırayla okursanız, sondaki Sistina Şapeli tek başına duran ünlü bir tavan gibi gelmeyi bırakır ve bir buçuk saattir içinden yürüdüğünüz bir dizinin doruk noktası gibi hissettirmeye başlar.

Rota nedir

Müzelerin uzun rota dediği standart ziyaretçi rotası, giriş turnikelerinin ardından başlar ve Bramante’nin sarmal rampasından Pio Clementino heykel galerilerine tırmanır; Laokoon ve Belvedere Apollonu burada, sekizgen avludaki iki nişte durur. Oradan Mısır koleksiyonundan, Etrüsk salonlarından, devasa bir şamdanlar galerisinden, bir duvar halıları galerisinden, bir haritalar galerisinden ve dört Raffaello Odası’ndan geçersiniz; ardından sizi Sistina Şapeli’nin kapısına indiren bir merdivenden aşağı inersiniz.

Sistina Şapeli’nin iki çıkışı var. Olağan çıkış sizi bir koridordan yukarı ve ziyaretçilerin çoğunun atladığı Pinacoteca resim galerisinden dışarı götürür. Gayriresmî çıkış ise, sunak duvarına baktığınızda sağda, normalde tur gruplarına ayrılmış bir koridor aracılığıyla doğrudan Aziz Petrus Bazilikası’na açılır. Orada bir müze görevlisi duruyorsa kibarca sorun. Bazen geçmenize izin verirler.

Rotanın koreografisi bilinçli. Papalar, Aziz Petrus’u görmeye gelen hacıların Sistina Şapeli’ne bir turistik mekâna girer gibi girmesini istemediler. Şapel litürjik bir mekân, Kardinaller Heyeti’nin yeni papaları seçmek için hâlâ kendini içine kilitlediği, işleyen bir salon. Rota, ziyaretçileri oraya birikmiş bir hayranlık hâlinde, güzel şeylere tek tek tepki vermeyi bırakacak kadar çoğunun içinden geçmiş olarak ulaştırmak için kurulmuştu; böylece o duvarı aşan şey şapelin tavanı olur.

Haritalar Galerisi

Vatikan Müzeleri'ndeki Haritalar Galerisi; duvarlarında İtalyan bölgelerinin on altıncı yüzyıldan kalma fresk haritaları, üstünde yaldızlı bir tavan bulunan yüz yirmi metrelik bir koridor.

Rotanın yaklaşık üçte ikisinde, yüz yirmi metre uzunluğunda, altı metre genişliğinde ve iki duvarı ile tavanı boyunca kesintisiz fresklerle kaplı bir koridora girersiniz. Burası Galleria delle Carte Geografiche, yani Haritalar Galerisi; Papa XIII. Gregorius tarafından 1580’de sipariş edildi ve Dominiken haritacı Egnazio Danti’nin yönettiği bir ekip tarafından boyandı.

Yan duvarları her bir yanda yirmi olmak üzere kırk büyük fresk harita kaplar ve 1580’lerin başında bilindiği hâliyle bütün İtalya’yı ve Akdeniz’i gösterir. Batı duvarındaki haritalar Tiren Denizi’yle sınırlanan İtalyan bölgelerini tasvir eder. Doğu duvarındaki haritalar Adriyatik’le sınırlanan bölgeleri gösterir. Alfabetik değil coğrafi olarak düzenlenmişlerdir; böylece galeride güneyden kuzeye yürümek, İtalyan yarımadasının omurgası boyunca sanal bir yolculuktur. Haritacılık, döneme göre gerçekten iyi. Sicilya’nın kıyı şeridi tanınabilir. Venedik lagünü net ayrıntılarla çizilmiş. Papalık devletleri biraz abartılmış.

Haritaların üstündeki tavan, herkes duvarlara baktığı için çoğu insanın kaçırdığı kısım. Yukarı bakın. Tavan, hemen altındaki duvarda tasvir edilen bölgeyle bağlantılı mucizeleri, azizleri ve tarihî olayları gösteren sekizgen panellere bölünmüş. Papa, yarımada üzerindeki hem coğrafi hem de manevi otoritesini aynı ölçekte, aynı eksende yansıtıyordu. Yavaşlamanız gereken koridor burası. Önünüzdeki kalabalık ağır ağır ilerliyor ve tavan, durabildiğiniz sürece yukarı bakmanızı ödüllendirecek.

Raffaello Odaları

Vatikan Müzeleri'ndeki Stanza della Segnatura; arka duvarda Raffaello'nun Atina Okulu freski, kasetli bir Rönesans kemerinin altında filozoflardan oluşan bir kalabalığın ortasında Platon ve Aristoteles.

Haritalar Galerisi’nden sonra rota Raffaello Odaları’na, yani Stanze di Raffaello’ya girer: Papa II. Julius’un 1508’de, Raffaello yirmi beş yaşındayken ona fresklerle süsletmeyi sipariş ettiği dört odalık bir dizi. Dört oda papanın çalışma dairesiydi. Dördün ikincisi olan Stanza della Segnatura, Julius’un özel kütüphanesi ve imza odasıydı ve Raffaello’nun yaptığı en ünlü dört freski barındırır: bir duvarda Atina Okulu, karşı duvarda Kutsal Ekmek Tartışması ve yan duvarlarda iki küçük kompozisyon.

Ziyaretçilerin çoğunun aradığı Atina Okulu. Derinleşen kasetli kemerin altında ortada duran Platon ve Aristoteles, kompozisyonun felsefi merkezidir; çevrelerinde elinde kitapla Pisagor, pergeliyle Öklid, basamaklara yayılmış Diyojen ve ön planda bir mermer bloğa yaslanmış, Michelangelo’nun portresi olarak boyanmış Herakleitos vardır. Raffaello, Michelangelo’nun Sistina Şapeli tavanının hemen yanındaki odada tam olarak aynı zamanda çalışıyordu. Michelangelo’nun hazırlık kartonlarını görmüştü. Michelangelo’yu, bir taş ustası kılığında, klasik felsefe hakkındaki bir freskin ortasında tek başına düşüncelere dalmış olarak resme kattı; kısmen bir saygı duruşu, kısmen de üç kapı ötede çalışan bir rakibe sanatsal bir göz kırpma olarak. Michelangelo’nun bu iltifata karşılık verdiğine dair hiçbir şey söylenmez. Raffaello’dan nefret ediyordu.

Dört oda on altı yıllık bir süre içinde boyandı. Raffaello’nun kendisi 1520’de otuz yedi yaşında, son oda henüz yarım hâldeyken öldü ve atölyesindeki yardımcıları odayı tamamladı. Neye baktığınızı biliyorsanız el değiştirme görülebiliyor: Son odanın duvarındaki Ostia Savaşı’nın figürleri daha kaskatı, kumaşlar daha cansız, perspektif biraz daha mekanik. Papa on altı yıl boyunca tek bir atölyeden fresk sipariş etmeyi sürdürdü, çünkü Roma’da o ölçekte çalışabilecek başka bir ressam yoktu. Vatikan Müzeleri, Raffaello’nun olgunluk dönemi eserlerinin dünyadaki son ve en derli toplu bütününü barındırıyor.

Sistina Şapeli

Sistina Şapeli tavanından bir ayrıntı; Michelangelo'nun freskinin bir bölmesi, köşelerinde ignudi, yani çıplak gençlerin yer aldığı boyalı mimari bir tahtta oturan bir peygamber figürü.

Sistina Şapeli kırk metre uzunluğunda, on üç metre genişliğinde ve yirmi bir metre yüksekliğinde. Tavanı 1508 ile 1512 arasında Michelangelo boyadı, sunak duvarını ise yirmi beş yıl sonra aynı sanatçı 1536-1541 tarihli Kıyamet Günü ile. Yan duvarlar daha önce, 1481 ile 1483 arasında, aralarında Botticelli, Perugino, Ghirlandaio ve Cosimo Rosselli’nin bulunduğu bir ekip tarafından boyandı; tavan ve kapının üstündeki sunak duvarı o kadar baskın ki bu fresklere neredeyse kimse bakmaz.

Tavan herkesin bildiği proje. Michelangelo, II. Julius onu siparişi almaya zorlamadan önce hiç büyük ölçekte fresk yapmamış bir heykeltıraştı. Bu görevden nefret ettiği, baştan sona yakındığı ve sonunda Batı resminin en yoğun anlatı döngülerinden birini ortaya koyduğu bilinir: köşelerde oturan on iki peygamber ve sibille çerçevelenmiş, Yaratılış sahnelerinden oluşan dokuz merkezi panel; üçgen alanlarda bronz renkli figürler ve çelenk tutan yirmi bükülmüş çıplak (ignudi). Sunak ucundan dördüncü panelin ortasında Tanrı ile Adem’in birbirine uzandığı Adem’in Yaratılışı, döngünün en çok çoğaltılan görüntüsü. Aynı zamanda çoğu reprodüksiyonun düşündürdüğünden biraz daha az merkezi: Sunaktan sayıldığında dokuz panelin dördüncüsü, giriş duvarından girdiğinizde tonozun ortasını geçmiş bir noktada ve programın geç bir aşamasında, Michelangelo yaklaşımını sadeleştirdiğinde boyanmış.

Şapelin bir ucundaki bir görevli birkaç dakikada bir “silenzio” diye seslenir. Şapel kutsanmış bir mekân ve içeri sessizce girilmesi gerekiyor. Bu kurala eskisinden daha az uyuluyor, ama silenzio gerçek ve görevliler aralıklarla uygulatıyor. Şapelin ortasında kıpırdamadan durun, yukarı bakın; salonun neden sessiz olması gerektiğini anlarsınız. Tavan tek başına yeterince gürültülü.

Sunak duvarındaki Kıyamet Günü daha rahatsız edici resim. Michelangelo onu yaptığında altmış altı yaşındaydı. Figürler daha ağır, daha ıstıraplı ve tavan figürlerinde olmayan bir biçimde fiziksel olarak kaslı. Ortadaki İsa sakalsız, tıraşlı; sağ kolu bir lanetleme hareketiyle kalkmış. Çevresinde, kurtulanlar solda yükselir, lanetlenenler sağda aşağı iner. Diri diri derisi yüzülen Bartolomeus kendi derisini tutar ve derideki yüz Michelangelo’nun bir otoportresidir. Resim açıldığında figürlerinin çıplaklığı nedeniyle tartışma yarattı ve bir kuşak sonra, Michelangelo’nun ölümünün ardından, en açıkta kalan bedenlerin üzerine peştamal boyaması için ressam Daniele da Volterra tutuldu. Peştamallar hâlâ orada. Bakmanız gerektiğini bildiğinizde kolayca fark edilirler. Chiaro siz şapelde dururken bu iki yüzeyin kronolojisini, 1508’in genç Michelangelo’su ile 1536’nın yaşlı Michelangelo’sunu yan yana tutuyor; böylece aynı ressamın iki farklı yaşı, aynı salonun iki yüzeyinde okunabilir hâle geliyor.

Nelere bakmalı

Rotada yapılacak beş şey. Birincisi, Pio Clementino’nun sekizgen avlusunda Laokoon’u bulun. Truvalı rahip Laokoon ile iki oğlunun yılanların saldırısına uğradığını gösteren, MÖ ikinci yüzyıldan kalma mermer heykel grubu. 1506’da Roma’da bir bağda gün ışığına çıkarıldı ve Michelangelo bu buluntuyu inceleyen ilk sanatçılardan biriydi. Tavan figürlerindeki gerilimin ve bükülmenin bir kısmı doğrudan bu eseri incelemesinden gelir.

İkincisi, Haritalar Galerisi’nde tavana bakın. Çoğu insan yalnızca haritalara bakar. Tepedeki boyalı sekizgen paneller salonun fark edilmeyen yarısıdır.

Üçüncüsü, Stanza della Segnatura’da Atina Okulu’nun ön planındaki Michelangelo’yu bulun. Mermer bloğa yaslanmış, yalnız ve düşünceli bir pozdaki, taş ustası kılığındaki iri figür o. Raffaello onu, yan odadaki tavanı gördükten sonra resme ekledi.

Dördüncüsü, Sistina Şapeli’nde sunak duvarına bakın ve kendi yüzülmüş derisini tutan Bartolomeus’u bulun. Derideki yüz, sanatçının altmışlı yaşlarındayken duvara boyadığı Michelangelo otoportresi.

Beşincisi, çıkarken, resmî rotadan çıkıyorsanız Momo’nun döner merdivenini kullanın. Biri yukarı çıkan, biri aşağı inen, iç içe geçmiş iki rampadan oluşan bir çift sarmal; böylece giren ve çıkan ziyaretçiler birbirinin yolunu kesmez. Giuseppe Momo onu 1932’de eski Bramante merdiveninin yerine tasarladı ve müzelerden çekilen fotoğrafların çoğunun gösterdiği görsel an bu. Bronz trabzan vitray bir kubbenin altında sarmal çizerek yükselir. Ayrılmadan önce bir kez aşağı bakın.

Bu müzeler, Louvre’un bir müze olması anlamında bir müze değil. Papaların halka açılmak üzere yeniden düzenlenmiş özel odaları; her şey hâlâ aşağı yukarı papaların bıraktığı yerde. Rota sizin için belirlenmiş. Kalabalık yoğun. Ama koridor, yaklaşık doksan dakikalık bir yürüyüşün sonunda sizi beş yüz on beş yıldır orada duran bir tavanın altındaki kırk metrelik bir şapele ulaştırmak için inşa edildi. Tasarımın bütün amacı bu ulaştırma.

Görsel kaynakları