
In oktober 1990 publiceerde een verloskundige uit Indianapolis, Frank Lynn Meshberger, een artikel van twee pagina’s in de Journal of the American Medical Association dat iets deed wat duizend kunsthistorici in vierhonderdachtenzeventig jaar niet was gelukt. Hij keek naar het plafond van de Sixtijnse Kapel en zag dat de bollende rode vorm rond God in de Schepping van Adam een doorsnede van het menselijk brein is.
Geen vage gelijkenis. Geen vrome metafoor. Een anatomisch nauwkeurige tekening, met de hersengroeven op de juiste plekken, de hersenstam die afdaalt waar de hersenstam afdaalt, en de hypofysesteel die precies daar omlaagloopt waar een neurochirurg hem zou verwachten. Heb je het eenmaal gezien, dan is het fresco geen religieus tafereel meer, maar een betoog. De vraag is waar dat betoog over gaat, en hoe een man die drieënhalf jaar op zijn rug had liggen schilderen een menselijk brein midden in het Vaticaan wist binnen te smokkelen zonder dat iemand het bijna een half millennium lang opmerkte.
De verborgen betekenis van de Schepping van Adam die een arts ontdekte
Meshberger was geen kunsthistoricus. Hij was een praktiserend gynaecoloog die overdag in Indiana baby’s ter wereld hielp en ’s avonds over Michelangelo las. Het raadsel dat zijn vrije uren opslokte, had een eenvoudige oorsprong: hij bleef naar het paneel kijken en bleef denken dat de rode draperie achter God er niet uitzag als draperie. Het zag eruit als iets wat hij tijdens zijn studie geneeskunde had ontleed.
Dus trok hij het over. Hij legde de omtrek van de mantel over een illustratie uit een leerboek van een sagittale doorsnede van het brein, en de overeenkomst was bijna gênant. De frontale kwab zit waar Gods schouder naar voren duwt. De temporale kwab bolt op onder de engel wiens knie tegen Gods ribben drukt. De hersenstam loopt omlaag naar de groene sjerp, die zelf de wervelslagader volgt. Er zit een plukje in het midden onderaan de mantel dat overeenkomt met de hypofyse. De lege ruimte achter God, de donkere leegte waar Michelangelo het fresco bijna kaal liet, is de pons.
‘Ik opper dat Michelangelo, een bekwaam anatoom,’ schreef Meshberger, ‘in zijn uitbeelding van God het beeld van het brein verborg, en daarmee een uitspraak deed over de aard van het goddelijke.’ Het artikel besloeg drie kolommen, had één schema en veranderde de manier waarop elke serieuze bezoeker in de Sixtijnse Kapel omhoogkijkt. Het werd niet ontvangen als ketterij. Het werd ontvangen als iets wat er altijd al was geweest, verstopt.
Een beeldhouwer die moest schilderen
Om te begrijpen waarom het brein in de Schepping van Adam zit waar het zit, moet je begrijpen dat Michelangelo Buonarroti helemaal niet op die steiger wilde staan. In 1508 was hij drieëndertig, al beroemd om de Pietà in de Sint-Pieter en de David in Florence, en hij beschouwde zichzelf als beeldhouwer. Schilderen was voor anderen. Hij had bijna niets geschilderd, en zeker niets op de schaal van een kapelplafond, en toen paus Julius II hem naar Rome riep en aankondigde dat hij het gewelf van de Sixtijnse Kapel zou gaan beschilderen, probeerde Michelangelo eronderuit te komen.
Hij geloofde dat de opdracht een val was, opgezet door zijn rivaal Donato Bramante, de architect van de nieuwe Sint-Pieter, die wilde dat hij zou falen in een techniek die hij niet beheerste. Hij schreef aan een vriend dat hij erin werd geluisd. De paus wilde er niets van horen. Julius was een strijdbare paus, een man die persoonlijk in volle wapenrusting legers het veld in had geleid, en als hij besloot dat iets zou gebeuren, dan gebeurde het. Michelangelo klom in het voorjaar van 1508 de steiger op en begon pigment met kalk te mengen.
Hij schilderde drieënhalf jaar. Hij schilderde liggend op zijn rug (dat deel klopt echt, ondanks de mythe dat hij stond). Hij schilderde met kalk die in zijn ogen en baard droop, met zijn nek zo ver naar achteren gebogen dat hij een sonnet schreef waarin hij klaagde dat hij een Syrische boog was geworden, een krom ding, zijn gezicht een mozaïekvloer voor wat er van het plafond druppelde. Op een ochtend ontsloeg hij in woede zijn assistenten en schilderde hij het meeste alleen. Hij werd in termijnen betaald, en te laat.
En toen hij klaar was, had hij meer dan driehonderd figuren geschilderd, verspreid over negen centrale panelen, over de hele lengte van de kapel van het altaar tot de deur, die het verhaal van Genesis achterstevoren vertellen. Je komt binnen aan het einde van het verhaal, bij de dronkenschap van Noach, en het fresco marcheert terug in de tijd naar het begin. De Schepping van Adam is het vierde paneel vanaf het altaar. Het is niet het meest dramatische. De Scheiding van licht en duisternis heeft meer vuur. De Zondvloed heeft meer mensen. Maar de Schepping van Adam is degene die je hebt gezien op een koelkastmagneet, een T-shirt, een iPhonehoesje.
De vingers in de Schepping van Adam die elkaar nooit raken
Twee vingers, die elkaar bijna raken, met een opening van misschien vier centimeter ertussen. Meshberger is niet de enige die heeft opgemerkt dat die opening het hele schilderij is. Als de vingers elkaar raakten, was het schilderij af. Adam zou leven. Het verhaal zou voorbij zijn. De opening is het moment ervoor. Het is het moment dat Michelangelo koos om te bevriezen, omdat het moment van bijna interessanter is dan het moment van aankomst.
Maar kijk naar de vingers zelf. Gods rechterwijsvinger is gespannen, gestrekt, reikend. Adams linker is slap, krachteloos, vallend. De gangbare lezing is dat God leven geeft en Adam het ontvangt. Dat staat op de bordjes, en dat is wat honderd miljoen toeristen te horen hebben gekregen. Het is ook vrijwel zeker fout.
Adam leeft op het paneel al. Zijn ogen zijn open. Zijn lichaam is gespierd en gevormd. Hij ligt als een jonge koning op een heuvel en kijkt naar God met iets wat niet helemaal aanbidding is, eerder herkenning. Als het schilderij over het geschenk van biologisch leven ging, zou Adam levenloos zijn tot de vonk aankwam. Hij is niet levenloos. Hij wacht.
Wat God geeft, als je de compositie leest zoals Meshberger de mantel las, is iets anders. Hij geeft wat Adam tot mens maakt in plaats van dier. Hij geeft een geest.
Anatomie in de Sixtijnse Kapel, verstopt in een mantel
Hier komt het brein in beeld. Als het schilderij over het geschenk van een ziel ging, zou je verwachten dat die ziel ergens zichtbaar was: een duif, een lichtstraal, een vlam. Niets daarvan is er. Wat er wel is, is God, omringd door engelen, ingebed in een orgaanvormige wolk van rode stof.

Meshberger liep het structuur voor structuur door. De buitencontour van de mantel volgt het buitenoppervlak van het brein, inclusief een heel specifieke inkeping waar de fissura Sylvii de frontale en temporale kwab scheidt. De engel direct onder God, wiens lichaam zich onder Gods rechterarm kromt, neemt de plaats in van de kleine hersenen. Het been van een tweede engel bungelt waar de hersenstam afdaalt. Een voet steekt uit waar het ruggenmerg zou zitten. De chiasma opticum, de hypofyse, de hypothalamus: elk heeft een overeenkomstig kenmerk in de draperie. De groene sjaal die achter de mantel uit wappert, is de wervelslagader.
En er is een klein detail in het midden onderaan, een knobbeltje, dat Meshberger identificeerde als de hypofyse, de klier die het hormoonstelsel aanstuurt. In het fresco is het been van een kinderengel zo geplaatst dat enkel en voet precies samenvallen met de plek van de hypofyse in het schema. Het is het soort ding dat je niet met toeval kunt verklaren. Michelangelo zette de voet van een kind op de plek waar de klier zou zitten die groei en voortplanting regelt, en hij deed dat in 1511, driehonderd jaar voordat iemand in Europa de moderne anatomie van de hypofyse zou publiceren.
Het brein in de Sixtijnse Kapel is ook niet het enige verborgen stukje anatomie in de cyclus. In 2010 publiceerden twee neuroanatomen van Johns Hopkins, Ian Suk en Rafael Tamargo, een vervolgartikel waarin ze een hersenstam aanwezen in een ander paneel, de Scheiding van licht en duisternis. Gods nek in dat paneel, betoogden ze, is weergegeven als een doorsnede van de menselijke hersenstam, met de structuren zichtbaar door een gespannen vlies van huid. Het betoog in beide artikelen is hetzelfde. Anatomie is geen versiering. Het is het onderwerp.
Michelangelo de anatoom
Hoe wist een schilder hoe een brein er vanbinnen uitziet? Omdat hij er een had opengesneden.
In 1508 ontleedde Michelangelo al bijna twintig jaar menselijke lijken. Hij begon als tiener in Florence, in het lijkenhuis van het ziekenhuis van Santo Spirito, waar de prior hem toestemming had gegeven de lichamen te ontleden van patiënten die stierven zonder familie die hen kwam ophalen. Als betaling sneed hij een houten kruisbeeld. Het anatomische geheim van Michelangelo, als het ooit een geheim was, is dat hij meer menselijke binnenkanten zag dan welke schilder van zijn eeuw ook.

Hij tekende wat hij zag. Tientallen van zijn anatomische tekeningen zijn bewaard gebleven, in rood en zwart krijt, spieren blootgelegd en gewrichten zichtbaar, sommige zo gedetailleerd dat twintigste-eeuwse chirurgen ze als lesmateriaal hebben gebruikt. Hij begreep hoe de buikspieren liggen, hoe de monnikskapspier aan het schouderblad vastzit, hoe de ruggengraat kromt onder spanning. Hij begreep het brein. Hij had een brein in zijn handen gehad.
Dat doet ertoe, omdat de gangbare verdediging van de gangbare lezing (dat de mantel gewoon een mantel is, dat Meshberger patronen ziet die er niet zijn) vereist dat je gelooft dat een geschoolde anatoom, die de vrijheid kreeg een tafereel te ontwerpen over het ontstaan van het menselijk bewustzijn, toevallig draperie schilderde die overeenkomt met het orgaan van het bewustzijn. Het is niet onmogelijk. Het is gewoon zo onwaarschijnlijk dat het de geloofwaardigheid op de proef stelt.
Wat Michelangelo niet hardop kon zeggen
Als Michelangelo het brein met opzet in de mantel stopte, is de vraag waarom. En het beste antwoord is het antwoord dat Meshberger impliceerde zonder het uit te spellen: omdat hij het niet in woorden kon zeggen.
Het theologische klimaat van 1511 had geen ruimte voor de uitspraak dat Gods geschenk aan de mensheid bewustzijn was in plaats van een ziel. De ziel was een categorie waarover de Kerk een besluit had genomen. Ze werd bij de conceptie ingestort. Ze was onstoffelijk. Ze had niets te maken met de roze gelei in de schedel. Suggereren dat de goddelijke vonk een kwestie van hersenchemie was, zou op zijn best een filosofisch schandaal zijn geweest. Op zijn slechtst was het ketterij geweest, en ketters hadden in het Rome van 1511 geen hoge levensverwachting.
Maar Michelangelo was neoplatonist, opgegroeid aan het hof van Lorenzo de’ Medici, opgeleid in het gezelschap van Marsilio Ficino en Pico della Mirandola. Het neoplatoonse idee dat het goddelijke zich uitdrukt in het menselijk vermogen tot redeneren was geen randverschijnsel; het was het intellectuele meubilair van de Florentijnse humanistenkring waarin Michelangelo opgroeide. Hij zal Pico’s 900 stellingen en de Rede over de waardigheid van de mens hebben gelezen, waarin werd betoogd dat wat de mens van de dieren scheidt het intellect is, het vermogen om te redeneren, de geest.
Zo’n betoog kon je in 1511 niet op een kapelplafond schilderen. Een brein kon je wel schilderen. En je kon dat zo doen dat een geleerde die naar het plafond keek het zou herkennen, terwijl een kardinaal die erdoorheen liep alleen de draperie en de engelen zag. Het is dezelfde strategie die Galilei later met zijn telescoop zou toepassen: zeg het omstreden ding in een vorm die alleen ingewijden kunnen lezen.
Dit is de lezing die de meeste historici die Meshberger serieus nemen nu aanvaarden. Het geschenk over de opening heen is geen algemene levenskracht. Het is het vermogen om te weten.
Wat er achter God zit in de Schepping van Adam
Tel de figuren achter God. Het zijn er elf, engelen en kinderen, weggedoken onder zijn uitgestrekte arm, gedrukt in de rode mantel. Kunsthistorici discussiëren al eeuwen over wie het zijn. De meest gangbare lezing is dat de vrouw die onder Gods linkerarm vandaan kijkt Eva is, nog niet geschapen, al aanwezig in Gods geest voordat ze in het volgende paneel verschijnt. Het kind op wiens schouder Gods linkerhand rust, wordt soms als Jezus geïdentificeerd, wachtend op de menswording.
De lezing van Meshberger verandert dit. Als de mantel een brein is, zijn de figuren erin gedachten. Ze zijn wat er op het moment van de schepping in Gods hoofd omgaat. Eva en de komende Christus zijn geen letterlijke aanwezigen; het zijn ideeën, de toekomst, het plan. De vrouw kijkt naar Adam omdat ze de gedachte is aan Adams partner. Het kind onder Gods hand is de gedachte aan het kind dat nodig zal zijn om ongedaan te maken wat Adam op het punt staat te verprutsen.
Daarom schilderde Michelangelo het tafereel als een moment van bezinning in plaats van een moment van actie. God spreekt geen toverspreuk uit. Hij denkt. Adam wordt niet tot leven gewekt. Hij wordt bedacht.
Chiaro is handig op precies de plek waar deze lezing landt. Ga onder het vierde paneel vanaf het altaar staan, rek je nek uit en zoek het hypofyseknobbeltje bij Gods linkerelleboog terwijl het artikel van Meshberger in je oor wordt beschreven. Het detail werkt alleen als je weet waar je moet kijken voordat je kijkt, en het plafond is te hoog en de zaal te vol om je er ter plekke doorheen te laten loodsen.
De restauratie die de kleuren terugbracht
Het grootste deel van de twintigste eeuw had niemand kunnen zien wat Meshberger zag, omdat het plafond de kleur van een modderplas had. Vier eeuwen kaarsrook, wierook, olielampen en lichaamswarmte van miljoenen bezoekers hadden het fresco bedekt met een laag vuil die zo dik was dat geleerden hele boeken hadden geschreven over Michelangelo’s ‘gedempte, sombere palet’. Ze beschreven vuil.
Tussen 1980 en 1994 verwijderde een team restaurateurs van het Vaticaan onder leiding van Gianluigi Colalucci het vuil met oplosmiddelen en wattenschijfjes, centimeter voor centimeter. Wat eronder tevoorschijn kwam, was niet gedempt. Het was het roze en groen en zure geel van een man die het fresco had geleerd in een Florentijnse werkplaats die gespecialiseerd was in tempera en niet wist dat een fresco somber hoorde te zijn. Michelangelo schilderde als een colorist. De restauratie was niet onomstreden: een kleine maar luidruchtige groep critici onder leiding van de Amerikaanse kunsthistoricus James Beck betoogde dat de schoonmakers een laatste beschermende glacislaag hadden weggehaald die Michelangelo zelf had aangebracht, waardoor de modellering was afgevlakt en de contrasten feller waren geworden dan Michelangelo had bedoeld.
Beck verloor die discussie na verloop van tijd. Het gewicht van het bewijs wijst er nu op dat wat eraf ging inderdaad vuil was, en dat de kleuren die Colalucci blootlegde dicht bij die van Michelangelo liggen. Het artikel van Meshberger werd, opvallend genoeg, midden tijdens de restauratie geschreven. Het is mogelijk dat hij de mantel helderder zag dan welke kijker ook sinds de zestiende eeuw.
De vinger, nog een keer, maar nu van achteren
Ga terug naar de vingers. Als je het betoog over het brein hebt gevolgd, valt er een tweede detail op zijn plaats. Kijk naar de stand van Gods pols ten opzichte van zijn arm. De onderarm komt uit de mantel precies op de plek waar in een echt menselijk brein de motorische schors zit: de strook weefsel die de willekeurige bewegingen van arm, hand en vingers aanstuurt. Neurologen noemen dit gebied de gyrus precentralis. In de overtrek van Meshberger komt Gods arm uit de gyrus precentralis en reikt zijn vinger.
De hand van God komt, met andere woorden, uit het deel van het brein dat handen aanstuurt. Dit is het detail dat, als het doordringt, een einde maakt aan de discussie over de vraag of de gelijkenis van de mantel toeval is. De arm verlaat het brein precies op het punt waar een neuroanatoom hem zou tekenen. Het is geen versiering. Het is een schema, en Michelangelo laat je, met de subtiliteit van iemand die in een dode taal schrijft, zien wat volgens hem de hand van God eigenlijk is.
Waar je op let als je het ziet
Je ziet het fresco hooguit twee keer in je leven. Eén keer op schoolreis, één keer op huwelijksreis. Misschien een derde keer op een zakenreis naar Rome met een vrije middag. De suppoost sist dat je stil moet zijn, het plafond hangt vijftien meter hoog, en je hebt ongeveer negen minuten voordat de rij achter je overkookt.
In die negen minuten zijn drie dingen de moeite van het zoeken waard.
Ten eerste de opening tussen de vingers. Niet de vingers, de opening. Let erop dat Adams vinger valt en die van God reikt. Die asymmetrie is de kern.
Ten tweede de mantel. Zoek de buitencontour. Volg hem met je ogen. De frontale kwab waar Gods schouder is, de temporale kwab onder de engel met haar been naar achteren gevouwen, de hersenstam die afdaalt naar de groene sjerp. De hypofyse zie je niet van vijftien meter afstand, maar het silhouet wel.
Ten derde Adams ogen. Hij kijkt al naar God. Vraag jezelf af wat je ziet: een lichaam dat tot leven wordt gewekt, of een geest die een gedachte krijgt aangereikt.
Het punt met het plafond is dat het de bezoeker beloont die vooraf zijn huiswerk heeft gedaan. Wie onvoorbereid binnenloopt, ziet een plafond. Wie binnenloopt met Meshberger in het hoofd, ziet een betoog over wat een mens tot mens maakt, langs de Inquisitie gesmokkeld door een beeldhouwer die er helemaal niet wilde zijn.
Zes weken nadat Michelangelo in 1512 het gewelf had voltooid, stierf paus Julius. Michelangelo nam het zwaar op. Hij had voortdurend ruzie gehad met de paus, hij had het plafond onder dwang geschilderd, en toen het af was, werd hij van de opdracht ontheven en hoefde hij nooit het project af te maken dat Julius eigenlijk had gewild: een reusachtig grafmonument met veertig marmeren figuren. Hij keerde terug naar de beeldhouwkunst. Hij schilderde nooit meer op die schaal, op één keer na, tweeëntwintig jaar later, toen een andere paus hem het Laatste Oordeel op de wand eronder liet schilderen. Dat schilderij heeft zijn eigen verborgen lichamen en zijn eigen anatomische grappen. Maar geen ervan heeft de stille brutaliteit van het brein in het plafond.
De mantel is er nog. Hij zit er al vijfhonderdveertien jaar. Frank Meshberger ging terug naar het ter wereld helpen van baby’s. Michelangelo is, waar hij ook is, vermoedelijk opgetogen dat het ons zo lang heeft gekost.