
Τον Οκτώβριο του 1990, ένας μαιευτήρας από την Ιντιανάπολη, ο Φρανκ Λιν Μέσμπεργκερ, δημοσίευσε ένα άρθρο δύο σελίδων στο Journal of the American Medical Association που έκανε κάτι που χίλιοι ιστορικοί τέχνης δεν είχαν καταφέρει επί τετρακόσια εβδομήντα οκτώ χρόνια. Κοίταξε την οροφή της Καπέλας Σιξτίνας και πρόσεξε ότι το φουσκωμένο κόκκινο σχήμα που περιβάλλει τον Θεό στη Δημιουργία του Αδάμ είναι μια τομή του ανθρώπινου εγκεφάλου.
Όχι μια αόριστη ομοιότητα. Όχι μια ευσεβής μεταφορά. Ένα ανατομικά ακριβές διάγραμμα, με τις αύλακες στις σωστές θέσεις, το εγκεφαλικό στέλεχος να κατεβαίνει εκεί όπου κατεβαίνει το εγκεφαλικό στέλεχος, και τον μίσχο της υπόφυσης να πέφτει ακριβώς εκεί όπου θα περίμενε να τον βρει ένας νευροχειρουργός. Μόλις το δείτε, η νωπογραφία παύει να είναι θρησκευτική σκηνή και γίνεται επιχείρημα. Το ερώτημα είναι τι λέει αυτό το επιχείρημα, και πώς ένας άνθρωπος που ζωγράφιζε ανάσκελα για τρεισήμισι χρόνια πέρασε λαθραία έναν ανθρώπινο εγκέφαλο στην καρδιά του Βατικανού χωρίς να το προσέξει κανείς για σχεδόν μισή χιλιετία.
Το κρυφό νόημα της Δημιουργίας του Αδάμ που εντόπισε ένας γιατρός
Ο Μέσμπεργκερ δεν ήταν ιστορικός τέχνης. Ήταν εν ενεργεία μαιευτήρας-γυναικολόγος που περνούσε τις μέρες του ξεγεννώντας μωρά στην Ιντιάνα και τα βράδια του διαβάζοντας για τον Μιχαήλ Άγγελο. Ο γρίφος που του έτρωγε τον ελεύθερο χρόνο είχε μια απλή αφετηρία: κοίταζε ξανά και ξανά το πάνελ και σκεφτόταν ότι η κόκκινη πτυχωτή κουρτίνα πίσω από τον Θεό δεν έμοιαζε με ύφασμα. Έμοιαζε με κάτι που είχε ανατέμει στην ιατρική σχολή.
Έτσι, την αποτύπωσε. Τοποθέτησε το περίγραμμα του μανδύα πάνω σε μια εικόνα εγχειριδίου με μια οβελιαία τομή του εγκεφάλου, και η ταύτιση ήταν σχεδόν αμήχανη. Ο μετωπιαίος λοβός βρίσκεται εκεί όπου ο ώμος του Θεού σπρώχνει προς τα εμπρός. Ο κροταφικός λοβός φουσκώνει κάτω από τον άγγελο που το γόνατό του ακουμπά στα πλευρά του Θεού. Το εγκεφαλικό στέλεχος κατεβαίνει προς την πράσινη ζώνη, η οποία με τη σειρά της ακολουθεί τη σπονδυλική αρτηρία. Υπάρχει μια μικρή τούφα στο κάτω μέσο του μανδύα που αντιστοιχεί στην υπόφυση. Ο κενός χώρος πίσω από τον Θεό, το σκοτεινό κενό όπου ο Μιχαήλ Άγγελος άφησε τη νωπογραφία σχεδόν γυμνή, είναι η γέφυρα.
«Υποστηρίζω ότι ο Μιχαήλ Άγγελος, ένας ικανός ανατόμος», έγραψε ο Μέσμπεργκερ, «έκρυψε μέσα στην απεικόνιση του Θεού την εικόνα του εγκεφάλου, κάνοντας έτσι μια δήλωση για τη φύση της θεότητας». Το άρθρο έπιανε τρεις στήλες, είχε ένα διάγραμμα, και άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο κάθε σοβαρός επισκέπτης κοιτάζει ψηλά στην Καπέλα Σιξτίνα. Δεν το υποδέχτηκαν ως αίρεση. Το υποδέχτηκαν ως κάτι που ήταν εκεί από πάντα, κρυμμένο.
Ένας γλύπτης που διατάχτηκε να ζωγραφίσει
Για να καταλάβετε γιατί ο εγκέφαλος της Δημιουργίας του Αδάμ εμφανίζεται εκεί που εμφανίζεται, πρέπει να καταλάβετε ότι ο Μιχαήλ Άγγελος Μπουοναρότι δεν ήθελε καν να βρίσκεται στη σκαλωσιά. Το 1508 ήταν τριάντα τριών χρονών, ήδη διάσημος για την Πιετά στον Άγιο Πέτρο και τον Δαβίδ στη Φλωρεντία, και θεωρούσε τον εαυτό του γλύπτη. Η ζωγραφική ήταν για άλλους. Δεν είχε ζωγραφίσει σχεδόν τίποτα, σίγουρα τίποτα στην κλίμακα μιας οροφής παρεκκλησιού, και όταν ο πάπας Ιούλιος Β΄ τον κάλεσε στη Ρώμη και του ανακοίνωσε ότι θα ζωγράφιζε με νωπογραφίες τον θόλο της Σιξτίνας, ο Μιχαήλ Άγγελος προσπάθησε να ξεφύγει.
Πίστευε ότι η παραγγελία ήταν μια παγίδα που είχε στήσει ο αντίπαλός του Ντονάτο Μπραμάντε, ο αρχιτέκτονας του νέου Αγίου Πέτρου, ο οποίος ήθελε να τον δει να αποτυγχάνει σε ένα μέσο που δεν ήξερε. Έγραψε σε έναν φίλο του ότι του είχαν στήσει παγίδα. Ο πάπας αρνήθηκε να το ακούσει. Ο Ιούλιος ήταν ένας πολεμιστής πάπας, ένας άνθρωπος που είχε οδηγήσει ο ίδιος στρατούς στο πεδίο της μάχης με πλήρη πανοπλία, και όταν αποφάσιζε ότι κάτι θα γίνει, γινόταν. Ο Μιχαήλ Άγγελος ανέβηκε στη σκαλωσιά την άνοιξη του 1508 και άρχισε να ανακατεύει χρωστική με σοβά.
Ζωγράφισε για τρεισήμισι χρόνια. Ζωγράφιζε ξαπλωμένος ανάσκελα (αυτό είναι αλήθεια, παρά τον μύθο ότι στεκόταν όρθιος). Ζωγράφιζε με τον σοβά να του στάζει στα μάτια και στα γένια, με τον λαιμό λυγισμένο τόσο πολύ προς τα πίσω που έγραψε ένα σονέτο όπου παραπονιόταν ότι είχε γίνει σαν συριακό τόξο, ένα λυγισμένο πράγμα, με το πρόσωπό του ψηφιδωτό δάπεδο για ό,τι έσταζε από την οροφή. Ένα πρωί απέλυσε έξαλλος τους βοηθούς του και ζωγράφισε το μεγαλύτερο μέρος μόνος του. Τον πλήρωναν με δόσεις και με καθυστέρηση.
Και όταν τελείωσε, είχε ζωγραφίσει πάνω από τριακόσιες μορφές σε εννέα κεντρικά πάνελ, που απλώνονται σε όλο το μήκος της καπέλας από την αγία τράπεζα ως την πόρτα και αφηγούνται τη Γένεση ανάποδα. Μπαίνετε στο τέλος της ιστορίας, στη μέθη του Νώε, και η νωπογραφία βαδίζει πίσω στον χρόνο προς την αρχή. Η Δημιουργία του Αδάμ είναι το τέταρτο πάνελ από την πλευρά της αγίας τράπεζας. Δεν είναι το πιο δραματικό. Ο Χωρισμός του Φωτός από το Σκότος έχει περισσότερη φωτιά. Ο Κατακλυσμός έχει περισσότερους ανθρώπους. Αλλά η Δημιουργία του Αδάμ είναι αυτή που έχετε δει σε μαγνητάκι, σε μπλουζάκι, σε θήκη iPhone.
Τα δάχτυλα της Δημιουργίας του Αδάμ που δεν αγγίζονται ποτέ
Δύο δάχτυλα, σχεδόν να αγγίζονται, με ένα κενό ίσως τεσσάρων εκατοστών ανάμεσά τους. Ο Μέσμπεργκερ δεν είναι ο μόνος που έχει προσέξει ότι το κενό είναι όλος ο πίνακας. Αν τα δάχτυλα άγγιζαν, ο πίνακας θα είχε τελειώσει. Ο Αδάμ θα ήταν ζωντανός. Η ιστορία θα είχε κλείσει. Το κενό είναι η στιγμή ακριβώς πριν. Είναι η στιγμή που διάλεξε να παγώσει ο Μιχαήλ Άγγελος, επειδή η στιγμή του «σχεδόν» είναι πιο ενδιαφέρουσα από τη στιγμή της άφιξης.
Κοιτάξτε όμως τα ίδια τα δάχτυλα. Ο δεξής δείκτης του Θεού είναι τεντωμένος, εκτεταμένος, απλώνεται. Ο αριστερός του Αδάμ είναι χαλαρός, άτονος, πέφτει. Η καθιερωμένη ανάγνωση είναι ότι ο Θεός δίνει ζωή και ο Αδάμ τη δέχεται. Αυτό γράφουν οι πινακίδες, και αυτό έχουν ακούσει εκατό εκατομμύρια τουρίστες. Είναι επίσης, σχεδόν σίγουρα, λάθος.
Ο Αδάμ είναι ήδη ζωντανός στο πάνελ. Τα μάτια του είναι ανοιχτά. Το σώμα του είναι μυώδες και πλασμένο. Είναι ξαπλωμένος σαν νεαρός βασιλιάς σε μια πλαγιά, κοιτάζοντας τον Θεό με κάτι που δεν είναι ακριβώς λατρεία, πιο πολύ αναγνώριση. Αν ο πίνακας αφορούσε το δώρο της βιολογικής ζωής, ο Αδάμ θα ήταν άψυχος μέχρι να φτάσει η σπίθα. Δεν είναι άψυχος. Περιμένει.
Αυτό που δίνει ο Θεός, αν διαβάσετε τη σύνθεση όπως ο Μέσμπεργκερ διάβασε τον μανδύα, είναι κάτι άλλο. Δίνει αυτό που κάνει τον Αδάμ άνθρωπο και όχι ζώο. Δίνει νου.
Ανατομία στην Καπέλα Σιξτίνα, κρυμμένη σε έναν μανδύα
Εδώ μπαίνει στην εικόνα ο εγκέφαλος. Αν ο πίνακας αφορούσε το δώρο μιας ψυχής, θα περιμένατε η ψυχή να είναι κάπου ορατή: ένα περιστέρι, μια δέσμη φωτός, μια φλόγα. Τίποτα από αυτά δεν υπάρχει. Αυτό που υπάρχει είναι ο Θεός, περιτριγυρισμένος από αγγέλους, φωλιασμένος μέσα σε ένα σύννεφο από κόκκινο ύφασμα σε σχήμα οργάνου.

Ο Μέσμπεργκερ το εξέτασε δομή προς δομή. Το εξωτερικό περίγραμμα του μανδύα ακολουθεί την εξωτερική επιφάνεια του εγκεφάλου, μαζί με μια πολύ συγκεκριμένη βύθιση εκεί όπου η σχισμή του Σύλβιου χωρίζει τον μετωπιαίο από τον κροταφικό λοβό. Ο άγγελος ακριβώς κάτω από τον Θεό, του οποίου το σώμα καμπυλώνει κάτω από το δεξί χέρι του Θεού, καταλαμβάνει τη θέση της παρεγκεφαλίδας. Το πόδι ενός δεύτερου αγγέλου κρέμεται εκεί όπου κατεβαίνει το εγκεφαλικό στέλεχος. Ένα πέλμα εκτείνεται εκεί όπου θα βρισκόταν ο νωτιαίος μυελός. Το οπτικό χίασμα, η υπόφυση, ο υποθάλαμος: το καθένα έχει ένα αντίστοιχο στοιχείο στις πτυχώσεις. Το πράσινο μαντίλι που ανεμίζει πίσω από τον μανδύα είναι η σπονδυλική αρτηρία.
Και υπάρχει μια μικρή λεπτομέρεια στο κάτω μέσο, ένα μικρό εξόγκωμα, που ο Μέσμπεργκερ ταύτισε με την υπόφυση, τον κύριο αδένα που κυβερνά το ενδοκρινικό σύστημα. Στη νωπογραφία, το πόδι ενός αγγέλου-παιδιού είναι τοποθετημένο έτσι ώστε ο αστράγαλος και το πέλμα του να συμπίπτουν ακριβώς με τη θέση της υπόφυσης στο διάγραμμα. Είναι από εκείνα τα πράγματα που δεν εξηγούνται με τύχη. Ο Μιχαήλ Άγγελος έβαλε το πόδι ενός παιδιού εκεί όπου θα βρισκόταν ο αδένας που κυβερνά την ανάπτυξη και την αναπαραγωγή, και το έβαλε εκεί το 1511, τριακόσια χρόνια προτού δημοσιεύσει κανείς στην Ευρώπη τη σύγχρονη ανατομία της υπόφυσης.
Ούτε ο εγκέφαλος της Καπέλας Σιξτίνας είναι το μόνο κρυμμένο κομμάτι ανατομίας στον κύκλο. Το 2010, δύο νευροανατόμοι από το Johns Hopkins, ο Ίαν Σουκ και ο Ραφαέλ Ταμάργκο, δημοσίευσαν ένα συμπληρωματικό άρθρο όπου εντόπιζαν ένα εγκεφαλικό στέλεχος μέσα σε ένα άλλο πάνελ, τον Χωρισμό του Φωτός από το Σκότος. Ο λαιμός του Θεού σε εκείνο το πάνελ, υποστήριζαν, αποδίδεται ως τομή του ανθρώπινου εγκεφαλικού στελέχους, με τις δομές ορατές μέσα από μια τεντωμένη μεμβράνη δέρματος. Το επιχείρημα και στα δύο άρθρα είναι το ίδιο. Η ανατομία δεν είναι διακόσμηση. Είναι το θέμα.
Ο Μιχαήλ Άγγελος ο ανατόμος
Πώς ήξερε ένας ζωγράφος πώς μοιάζει ένας εγκέφαλος από μέσα; Επειδή είχε ανοίξει έναν.
Ως το 1508, ο Μιχαήλ Άγγελος ανατέμνε ανθρώπινα πτώματα για σχεδόν είκοσι χρόνια. Ξεκίνησε έφηβος στη Φλωρεντία, δουλεύοντας στο νεκροτομείο του νοσοκομείου του Σάντο Σπίριτο, όπου ο πρίορας του είχε δώσει άδεια να ανατέμνει τα σώματα ασθενών που πέθαιναν χωρίς οικογένεια να τους διεκδικήσει. Ως πληρωμή, σκάλισε έναν ξύλινο εσταυρωμένο. Το ανατομικό μυστικό του Μιχαήλ Άγγελου, αν ήταν ποτέ μυστικό, είναι ότι είδε περισσότερα ανθρώπινα εσωτερικά από κάθε άλλον ζωγράφο του αιώνα του.

Σχεδίαζε ό,τι έβλεπε. Δεκάδες ανατομικά του σχέδια σώζονται, με κόκκινη και μαύρη κιμωλία, μύες γδαρμένοι και αρθρώσεις εκτεθειμένες, και κάποια από τα σχέδια είναι τόσο λεπτομερή που χειρουργοί του εικοστού αιώνα τα έχουν χρησιμοποιήσει ως διδακτικό υλικό. Καταλάβαινε τη διάταξη των κοιλιακών μυών, τον τρόπο που ο τραπεζοειδής καταφύεται στην ωμοπλάτη, την καμπύλη της σπονδυλικής στήλης υπό τάση. Καταλάβαινε τον εγκέφαλο. Είχε κρατήσει έναν εγκέφαλο στα χέρια του.
Αυτό έχει σημασία, επειδή η συνηθισμένη υπεράσπιση της καθιερωμένης ανάγνωσης (ότι ο μανδύας είναι απλώς ένας μανδύας, ότι ο Μέσμπεργκερ βλέπει μοτίβα εκεί που δεν υπάρχουν) σας ζητά να πιστέψετε ότι ένας εκπαιδευμένος ανατόμος, με την ελευθερία να σχεδιάσει μια σκηνή για τη δημιουργία της ανθρώπινης συνείδησης, ζωγράφισε ένα ύφασμα που κατά σύμπτωση μοιάζει με το όργανο της συνείδησης. Δεν είναι αδύνατο. Είναι απλώς απίθανο σε βαθμό που δοκιμάζει την πίστη μας.
Τι δεν μπορούσε να πει φωναχτά ο Μιχαήλ Άγγελος
Αν ο Μιχαήλ Άγγελος έβαλε πράγματι έναν εγκέφαλο στον μανδύα σκόπιμα, το ερώτημα είναι γιατί. Και η καλύτερη απάντηση είναι αυτή που υπαινίχθηκε ο Μέσμπεργκερ χωρίς να τη διατυπώσει: επειδή δεν μπορούσε να το πει με λόγια.
Το θεολογικό κλίμα του 1511 δεν άφηνε χώρο για τη δήλωση ότι το δώρο του Θεού στην ανθρωπότητα ήταν η συνείδηση και όχι η ψυχή. Η ψυχή ήταν μια κατηγορία που η Εκκλησία είχε ξεκαθαρίσει. Εμφυσούνταν κατά τη σύλληψη. Ήταν άυλη. Δεν είχε καμία σχέση με τον ροζ πολτό μέσα στο κρανίο. Το να υπαινιχθείς ότι η θεία σπίθα ήταν ζήτημα χημείας του εγκεφάλου θα ήταν, στην καλύτερη περίπτωση, φιλοσοφικό σκάνδαλο. Στη χειρότερη, θα ήταν αίρεση, και οι αιρετικοί στη Ρώμη του 1511 είχαν μικρό προσδόκιμο ζωής.
Ο Μιχαήλ Άγγελος όμως ήταν νεοπλατωνικός, μεγαλωμένος στην αυλή του Λορέντσο ντε’ Μέντιτσι, μορφωμένος δίπλα στον Μαρσίλιο Φιτσίνο και τον Πίκο ντέλλα Μιράντολα. Η νεοπλατωνική ιδέα ότι η θεότητα εκφράζεται μέσα από την ανθρώπινη ικανότητα για λόγο δεν ήταν περιθωριακή. Ήταν η πνευματική επίπλωση του φλωρεντινού ουμανιστικού κύκλου μέσα στον οποίο μεγάλωσε ο Μιχαήλ Άγγελος. Θα είχε διαβάσει τις 900 Θέσεις του Πίκο και τον Λόγο για την αξιοπρέπεια του ανθρώπου, που υποστήριζε ότι αυτό που χωρίζει την ανθρωπότητα από τα κτήνη είναι η διάνοια, η δύναμη του λογισμού, ο νους.
Δεν μπορούσες να ζωγραφίσεις ένα τέτοιο επιχείρημα στην οροφή ενός παρεκκλησιού το 1511. Μπορούσες όμως να ζωγραφίσεις έναν εγκέφαλο. Και μπορούσες να το κάνεις με τέτοιον τρόπο ώστε ένας λόγιος που κοιτάζει την οροφή να τον αναγνωρίσει, ενώ ένας καρδινάλιος που περνά να βλέπει μόνο το ύφασμα και τους αγγέλους. Είναι η ίδια στρατηγική που θα χρησιμοποιούσε αργότερα ο Γαλιλαίος με το τηλεσκόπιό του: πες το επίμαχο πράγμα σε μια μορφή που μπορούν να διαβάσουν μόνο οι μυημένοι.
Αυτή είναι η ανάγνωση που δέχονται σήμερα οι περισσότεροι ιστορικοί που παίρνουν στα σοβαρά τον Μέσμπεργκερ. Το δώρο που περνά το κενό δεν είναι μια γενική ζωική δύναμη. Είναι η ικανότητα να γνωρίζεις.
Τι υπάρχει πίσω από τον Θεό στη Δημιουργία του Αδάμ
Μετρήστε τις μορφές πίσω από τον Θεό. Είναι έντεκα, άγγελοι και παιδιά, μαζεμένοι κάτω από το απλωμένο χέρι του, στριμωγμένοι μέσα στον κόκκινο μανδύα. Οι ιστορικοί τέχνης διαφωνούν για το ποιοι είναι εδώ και αιώνες. Η πιο συνηθισμένη ανάγνωση είναι ότι η γυναίκα που κοιτάζει έξω κάτω από το αριστερό χέρι του Θεού είναι η Εύα, πριν δημιουργηθεί, παρούσα στον νου του Θεού προτού φτάσει στο επόμενο πάνελ. Το παιδί στον ώμο του οποίου ακουμπά το αριστερό χέρι του Θεού ταυτίζεται μερικές φορές με τον Ιησού, που περιμένει την ενσάρκωση.
Η ανάγνωση του Μέσμπεργκερ το αλλάζει αυτό. Αν ο μανδύας είναι εγκέφαλος, οι μορφές μέσα του είναι σκέψεις. Είναι ό,τι υπάρχει στο κεφάλι του Θεού τη στιγμή της δημιουργίας. Η Εύα και ο Χριστός που θα έρθει δεν είναι κυριολεκτικές παρουσίες. Είναι ιδέες, το μέλλον, το σχέδιο. Η γυναίκα κοιτάζει τον Αδάμ επειδή είναι η σκέψη της συντρόφου του Αδάμ. Το παιδί κάτω από το χέρι του Θεού είναι η σκέψη του παιδιού που θα χρειαστεί για να διορθώσει αυτό που ο Αδάμ πρόκειται να κάνει λάθος.
Γι’ αυτό ο Μιχαήλ Άγγελος ζωγράφισε τη σκηνή ως στιγμή στοχασμού και όχι ως στιγμή δράσης. Ο Θεός δεν κάνει ξόρκι. Σκέφτεται. Ο Αδάμ δεν ζωντανεύει. Συλλαμβάνεται.
Το Chiaro είναι χρήσιμο ακριβώς στο σημείο όπου καταλήγει αυτή η ανάγνωση. Σταθείτε κάτω από το τέταρτο πάνελ από την αγία τράπεζα, τεντώστε τον λαιμό σας και βρείτε το εξόγκωμα της υπόφυσης κοντά στον αριστερό αγκώνα του Θεού, ενώ σας περιγράφεται στο αυτί το άρθρο του Μέσμπεργκερ. Η λεπτομέρεια λειτουργεί μόνο αν ξέρετε πού να κοιτάξετε πριν κοιτάξετε, και η οροφή είναι πολύ ψηλά και η αίθουσα πολύ γεμάτη για να σας την εξηγήσει κάποιος σε πραγματικό χρόνο.
Η αποκατάσταση που έφερε πίσω τα χρώματα
Για το μεγαλύτερο μέρος του εικοστού αιώνα, κανείς δεν θα μπορούσε να δει αυτό που είδε ο Μέσμπεργκερ, επειδή η οροφή είχε το χρώμα λασπόνερου. Τέσσερις αιώνες καπνού από κεριά, θυμιάματος, λυχναριών λαδιού και θερμότητας από τα σώματα εκατομμυρίων επισκεπτών είχαν σκεπάσει τη νωπογραφία με ένα στρώμα βρομιάς τόσο παχύ που οι μελετητές είχαν γράψει ολόκληρα βιβλία για τη «σβησμένη, μουντή παλέτα» του Μιχαήλ Άγγελου. Περιέγραφαν βρομιά.
Από το 1980 ως το 1994, μια ομάδα συντηρητών του Βατικανού με επικεφαλής τον Τζανλουίτζι Κολαλούτσι αφαίρεσε τη βρομιά με διαλύτες και βαμβάκι, εκατοστό προς εκατοστό. Αυτό που αναδύθηκε από κάτω δεν ήταν σβησμένο. Ήταν το ροζ και το πράσινο και το έντονο κίτρινο ενός ανθρώπου που είχε μάθει τη νωπογραφία σε ένα φλωρεντινό εργαστήριο ειδικευμένο στην τέμπερα και δεν ήξερε ότι η νωπογραφία υποτίθεται πως έπρεπε να είναι μουντή. Ο Μιχαήλ Άγγελος ζωγράφιζε σαν κολορίστας. Η αποκατάσταση δεν έμεινε χωρίς αντιδράσεις: μια μικρή αλλά θορυβώδης ομάδα επικριτών με επικεφαλής τον Αμερικανό ιστορικό τέχνης Τζέιμς Μπεκ υποστήριξε ότι οι συντηρητές είχαν αφαιρέσει ένα τελικό προστατευτικό λούστρο που είχε προσθέσει ο ίδιος ο Μιχαήλ Άγγελος, ισοπεδώνοντας το πλάσιμο και κάνοντας τις αντιθέσεις πιο φωτεινές απ’ ό,τι ήθελε ο ζωγράφος.
Ο Μπεκ έχασε αυτή τη διαμάχη με τον καιρό. Το βάρος των τεκμηρίων δείχνει σήμερα ότι αυτό που αφαιρέθηκε ήταν πράγματι βρομιά, και ότι τα χρώματα που αποκάλυψε ο Κολαλούτσι είναι κοντά σε όσα ζωγράφισε ο Μιχαήλ Άγγελος. Το άρθρο του Μέσμπεργκερ, αξίζει να σημειωθεί, γράφτηκε ακριβώς στη μέση της αποκατάστασης. Είναι πιθανό να είδε τον μανδύα πιο καθαρά από οποιονδήποτε θεατή από τον δέκατο έκτο αιώνα.
Το δάχτυλο, ξανά, αλλά αυτή τη φορά από πίσω
Γυρίστε πίσω στα δάχτυλα. Αν έχετε παρακολουθήσει το επιχείρημα του εγκεφάλου, λύνεται και μια δεύτερη λεπτομέρεια. Κοιτάξτε τη θέση του καρπού του Θεού σε σχέση με το χέρι του. Ο πήχης βγαίνει από τον μανδύα ακριβώς στο σημείο όπου βρίσκεται ο κινητικός φλοιός σε έναν πραγματικό ανθρώπινο εγκέφαλο: η λωρίδα ιστού που ελέγχει την εκούσια κίνηση στο χέρι, την παλάμη και τα δάχτυλα. Οι νευρολόγοι ονομάζουν αυτή την περιοχή προκεντρική έλικα. Στην υπέρθεση του Μέσμπεργκερ, το χέρι του Θεού εκτείνεται από την προκεντρική έλικα και το δάχτυλό του απλώνεται.
Το χέρι του Θεού, με άλλα λόγια, βγαίνει από το μέρος του εγκεφάλου που ελέγχει τα χέρια. Αυτή είναι η λεπτομέρεια που, όταν τη συνειδητοποιήσετε, τερματίζει τη συζήτηση για το αν η ομοιότητα του μανδύα είναι τυχαία. Το χέρι βγαίνει από τον εγκέφαλο στο ακριβές σημείο όπου θα το σχεδίαζε να βγαίνει ένας νευροανατόμος. Δεν είναι διακόσμηση. Είναι διάγραμμα, και ο Μιχαήλ Άγγελος σας δείχνει, με τη λεπτότητα ενός ανθρώπου που γράφει σε νεκρή γλώσσα, τι πιστεύει ότι είναι στην πραγματικότητα το χέρι του Θεού.
Τι να προσέξετε όταν τη δείτε
Θα δείτε τη νωπογραφία δύο φορές στη ζωή σας, στην καλύτερη περίπτωση. Μία σε μια σχολική εκδρομή, μία στο ταξίδι του μέλιτος. Ίσως και τρίτη σε ένα επαγγελματικό ταξίδι στη Ρώμη που σας αφήνει ένα ελεύθερο απόγευμα. Ο φύλακας θα σας σφυρίξει να κάνετε ησυχία, η οροφή θα είναι δεκαπέντε μέτρα ψηλά, και θα έχετε περίπου εννέα λεπτά πριν ξεχειλίσει η ουρά πίσω σας.
Τρία πράγματα αξίζει να βρείτε μέσα σε αυτά τα εννέα λεπτά.
Πρώτον, το κενό ανάμεσα στα δάχτυλα. Όχι τα δάχτυλα: το κενό. Προσέξτε ότι το δάχτυλο του Αδάμ πέφτει και του Θεού απλώνεται. Η ασυμμετρία είναι το νόημα.
Δεύτερον, τον μανδύα. Ψάξτε το εξωτερικό περίγραμμα. Ακολουθήστε το με το βλέμμα. Ο μετωπιαίος λοβός εκεί όπου είναι ο ώμος του Θεού, ο κροταφικός λοβός κάτω από τον άγγελο με το πόδι μαζεμένο προς τα πίσω, το εγκεφαλικό στέλεχος να πέφτει προς την πράσινη ζώνη. Δεν θα μπορέσετε να δείτε την υπόφυση από δεκαπέντε μέτρα, αλλά μπορείτε να δείτε τη σιλουέτα.
Τρίτον, τα μάτια του Αδάμ. Κοιτάζει ήδη τον Θεό. Αναρωτηθείτε τι βλέπετε: ένα σώμα που ζωντανεύει ή έναν νου που δέχεται μια σκέψη.
Το θέμα με την οροφή είναι ότι ανταμείβει τον επισκέπτη που έχει διαβάσει από πριν. Όποιος μπαίνει απροετοίμαστος βλέπει μια οροφή. Όποιος μπαίνει με τον Μέσμπεργκερ στο μυαλό του βλέπει ένα επιχείρημα για το τι κάνει τον άνθρωπο άνθρωπο, περασμένο κρυφά από την Ιερά Εξέταση από έναν γλύπτη που δεν ήθελε καν να βρίσκεται εκεί.
Έξι εβδομάδες αφότου ο Μιχαήλ Άγγελος τελείωσε τον θόλο το 1512, ο πάπας Ιούλιος πέθανε. Ο Μιχαήλ Άγγελος το πήρε βαριά. Είχε μαλώσει συνεχώς με τον πάπα, είχε ζωγραφίσει την οροφή υπό πίεση, και όταν τελείωσε, απαλλάχτηκε από την παραγγελία και δεν χρειάστηκε ποτέ να ολοκληρώσει το έργο που πραγματικά ήθελε ο Ιούλιος, έναν γιγάντιο τάφο με σαράντα μαρμάρινες μορφές. Γύρισε στη γλυπτική. Δεν ζωγράφισε ποτέ ξανά σε τέτοια κλίμακα, εκτός από μία φορά, είκοσι δύο χρόνια αργότερα, όταν ένας άλλος πάπας τον έβαλε να ζωγραφίσει τη Δευτέρα Παρουσία στον τοίχο από κάτω. Εκείνος ο πίνακας έχει τα δικά του κρυμμένα σώματα και τα δικά του ανατομικά αστεία. Κανένα όμως δεν έχει την ήσυχη προκλητικότητα του εγκεφάλου στην οροφή.
Ο μανδύας είναι ακόμα εκεί. Είναι εκεί εδώ και πεντακόσια δεκατέσσερα χρόνια. Ο Φρανκ Μέσμπεργκερ γύρισε στο να ξεγεννά μωρά. Ο Μιχαήλ Άγγελος, κάπου, μάλλον χαίρεται πολύ που μας πήρε τόσο καιρό.