Przejdź do treści

Ukryte znaczenie Stworzenia Adama: skąd mózg w płaszczu Boga?

Opublikowano: • 13 min czytania

Stworzenie Adama Michała Anioła na sklepieniu Kaplicy Sykstyńskiej: Bóg sięgający ku Adamowi, otoczony czerwonym płaszczem

W październiku 1990 roku położnik z Indianapolis, Frank Lynn Meshberger, opublikował w „Journal of the American Medical Association” dwustronicowy artykuł, który zrobił coś, czego tysiącom historyków sztuki nie udało się zrobić przez czterysta siedemdziesiąt osiem lat. Spojrzał na sklepienie Kaplicy Sykstyńskiej i zauważył, że falujący czerwony kształt otaczający Boga w Stworzeniu Adama to przekrój ludzkiego mózgu.

Nie mgliste podobieństwo. Nie pobożna metafora. Anatomicznie dokładny schemat, z bruzdami we właściwych miejscach, pniem mózgu schodzącym tam, gdzie schodzi pień mózgu, i lejkiem przysadki opadającym dokładnie tam, gdzie neurochirurg spodziewałby się go znaleźć. Kiedy raz to zobaczysz, fresk przestaje być sceną religijną i staje się wywodem. Pytanie, czego ten wywód dotyczy – i jak człowiek, który przez trzy i pół roku malował na leżąco, przemycił ludzki mózg do samego środka Watykanu tak, że nikt nie zauważył tego przez blisko pół tysiąclecia.

Ukryte znaczenie Stworzenia Adama, które dostrzegł lekarz

Meshberger nie był historykiem sztuki. Był praktykującym ginekologiem-położnikiem, który całe dnie odbierał porody w Indianie, a wieczorami czytał o Michale Aniele. Zagadka, która pochłaniała jego wolny czas, miała prosty początek: wciąż patrzył na to pole i myślał, że czerwona draperia za Bogiem nie wygląda jak draperia. Wyglądała jak coś, co preparował na studiach medycznych.

Odrysował ją więc. Nałożył kontur płaszcza na podręcznikową ilustrację strzałkowego przekroju mózgu i zgodność była niemal krępująca. Płat czołowy jest tam, gdzie ramię Boga wysuwa się do przodu. Płat skroniowy wybrzusza się pod aniołem, którego kolano przyciśnięte jest do żeber Boga. Pień mózgu biegnie w dół ku zielonej szarfie, która sama odwzorowuje tętnicę kręgową. W dolnej środkowej części płaszcza jest mały kosmyk, odpowiadający przysadce. Pusta przestrzeń za Bogiem, ciemna pustka, w której Michał Anioł zostawił fresk niemal goły, to most.

„Sugeruję, że Michał Anioł, biegły anatom – pisał Meshberger – ukrył w swoim przedstawieniu Boga obraz mózgu, wypowiadając w ten sposób twierdzenie o naturze boskości”. Artykuł zajmował trzy szpalty, miał jeden schemat i zmienił sposób, w jaki każdy poważny zwiedzający patrzy w górę w Kaplicy Sykstyńskiej. Nie przyjęto go jak herezji. Przyjęto go jak coś, co było tam od zawsze, ukryte.

Rzeźbiarz, któremu kazano malować

Żeby zrozumieć, dlaczego mózg w Stworzeniu Adama pojawia się tam, gdzie się pojawia, trzeba wiedzieć, że Michał Anioł Buonarroti w ogóle nie chciał wchodzić na rusztowanie. W 1508 roku miał trzydzieści trzy lata, był już sławny dzięki Pietà w Bazylice św. Piotra i Dawidowi we Florencji i uważał się za rzeźbiarza. Malowanie było dla innych. Nie namalował prawie nic, a już na pewno nic w skali sklepienia kaplicy, i gdy papież Juliusz II wezwał go do Rzymu i oznajmił, że będzie malował freski na sklepieniu Kaplicy Sykstyńskiej, Michał Anioł próbował się wykręcić.

Uważał, że zamówienie to pułapka zastawiona przez jego rywala Donata Bramantego, architekta nowej Bazyliki św. Piotra, który chciał, żeby Michał Anioł poniósł porażkę w technice, której nie znał. Pisał do przyjaciela, że ktoś go wrabia. Papież nie chciał o tym słyszeć. Juliusz był papieżem wojownikiem, człowiekiem, który osobiście prowadził armie w pole w pełnej zbroi, a kiedy postanowił, że coś się stanie, to się działo. Michał Anioł wszedł na rusztowanie wiosną 1508 roku i zaczął mieszać pigment z tynkiem.

Malował przez trzy i pół roku. Malował na leżąco – to akurat prawda, wbrew mitowi, że stał. Malował z tynkiem kapiącym mu do oczu i na brodę, z szyją wygiętą tak bardzo do tyłu, że napisał sonet, w którym skarżył się, że stał się syryjskim łukiem, czymś wygiętym, a jego twarz posadzką mozaikową dla kapiącej ze sklepienia farby. Pewnego ranka we wściekłości zwolnił pomocników i większość namalował sam. Płacono mu w ratach i z opóźnieniem.

A gdy skończył, namalował ponad trzysta postaci w dziewięciu centralnych polach, ciągnących się przez całą długość kaplicy od ołtarza do drzwi i opowiadających Księgę Rodzaju od końca. Wchodzisz na końcu historii – przy pijaństwie Noego – a fresk maszeruje wstecz w czasie, ku początkowi. Stworzenie Adama to czwarte pole od strony ołtarza. Nie jest najbardziej dramatyczne. Oddzielenie światła od ciemności ma w sobie więcej ognia. Potop ma więcej ludzi. Ale to Stworzenie Adama widziałeś na magnesie, na koszulce, na etui na iPhone’a.

Palce w Stworzeniu Adama, które nigdy się nie stykają

Dwa palce, prawie się stykające, z przerwą może czterech centymetrów. Meshberger nie jest jedynym autorem, który zauważył, że ta przerwa to cały obraz. Gdyby palce się zetknęły, obraz byłby skończony. Adam by żył. Historia by się zakończyła. Przerwa to chwila tuż przed. To moment, który Michał Anioł postanowił zatrzymać, bo moment „prawie” jest ciekawszy niż moment dotarcia.

Ale przyjrzyj się samym palcom. Prawy palec wskazujący Boga jest napięty, wyprostowany, sięgający. Lewy palec Adama jest wiotki, bezwładny, opadający. Standardowe odczytanie mówi, że Bóg daje życie, a Adam je przyjmuje. Tak piszą tabliczki i tak powiedziano stu milionom turystów. To odczytanie jest też niemal na pewno błędne.

Adam na tym polu już żyje. Ma otwarte oczy. Jego ciało jest umięśnione i ukształtowane. Leży oparty na zboczu jak młody król i patrzy na Boga z czymś, co nie jest do końca uwielbieniem – raczej rozpoznaniem. Gdyby obraz opowiadał o darze życia biologicznego, Adam byłby martwy, dopóki nie dotarłaby iskra. Nie jest martwy. Czeka.

To, co daje Bóg, jeśli odczytać kompozycję tak, jak Meshberger odczytał płaszcz, jest czymś innym. Daje to, co czyni Adama człowiekiem, a nie zwierzęciem. Daje umysł.

Anatomia w Kaplicy Sykstyńskiej, ukryta w płaszczu

Tu wchodzi mózg. Gdyby obraz opowiadał o darze duszy, można by się spodziewać, że dusza będzie gdzieś widoczna – gołębica, promień światła, płomień. Nic takiego tam nie ma. Jest Bóg otoczony aniołami, osadzony wewnątrz chmury czerwonego sukna o kształcie narządu.

Pole Stworzenia Adama na sklepieniu Kaplicy Sykstyńskiej: Bóg, anioły i falujący czerwony płaszcz

Meshberger przeszedł przez to struktura po strukturze. Zewnętrzny kontur płaszcza odwzorowuje zewnętrzną powierzchnię mózgu, łącznie z bardzo konkretnym wcięciem w miejscu, gdzie bruzda boczna oddziela płat czołowy od skroniowego. Anioł tuż pod Bogiem, którego ciało wygina się pod prawym ramieniem Boga, zajmuje miejsce móżdżku. Noga drugiego anioła zwisa tam, gdzie schodzi pień mózgu. Stopa wysuwa się tam, gdzie byłby rdzeń kręgowy. Skrzyżowanie wzrokowe, przysadka, podwzgórze – każde ma odpowiednik w draperii. Zielony szal, który powiewa za płaszczem, to tętnica kręgowa.

A w dolnej środkowej części jest drobny szczegół, małe zgrubienie, które Meshberger rozpoznał jako przysadkę, gruczoł nadrzędny sterujący układem hormonalnym. Na fresku noga anioła-dziecka jest ułożona tak, że kostka i stopa pokrywają się dokładnie z położeniem przysadki na schemacie. Takich rzeczy nie da się wytłumaczyć przypadkiem. Michał Anioł umieścił stopę dziecka tam, gdzie znajduje się gruczoł rządzący wzrostem i rozmnażaniem, i zrobił to w 1511 roku, trzysta lat zanim ktokolwiek w Europie opublikował współczesną anatomię przysadki.

Mózg w Kaplicy Sykstyńskiej nie jest zresztą jedynym ukrytym fragmentem anatomii w tym cyklu. W 2010 roku dwaj neuroanatomowie z Johns Hopkins, Ian Suk i Rafael Tamargo, opublikowali artykuł uzupełniający, w którym rozpoznali pień mózgu w innym polu, Oddzieleniu światła od ciemności. Szyja Boga na tym polu, przekonywali, jest oddana jako przekrój ludzkiego pnia mózgu, ze strukturami widocznymi przez naciągniętą błonę skóry. Argument obu artykułów jest ten sam. Anatomia nie jest ozdobą. Jest tematem.

Michał Anioł anatom

Skąd malarz wiedział, jak wygląda mózg od środka? Stąd, że jakiś rozciął.

W 1508 roku Michał Anioł od prawie dwudziestu lat przeprowadzał sekcje ludzkich zwłok. Zaczął jako nastolatek we Florencji, w kostnicy szpitala Santo Spirito, gdzie przeor pozwolił mu kroić ciała pacjentów zmarłych bez rodzin, które mogłyby się o nie upomnieć. W ramach zapłaty wyrzeźbił drewniany krucyfiks. Anatomiczny sekret Michała Anioła, jeśli kiedykolwiek był sekretem, polega na tym, że widział więcej ludzkich wnętrz niż jakikolwiek malarz jego stulecia.

Rysunek anatomiczny Michała Anioła przedstawiający mięśnie nogi, świadectwo jego doświadczenia w sekcjach zwłok

Rysował to, co widział. Zachowały się dziesiątki jego rysunków anatomicznych, sangwiną i czarną kredą, z obnażonymi mięśniami i odsłoniętymi stawami, niektóre tak szczegółowe, że dwudziestowieczni chirurdzy używali ich jako pomocy dydaktycznych. Rozumiał układ mięśni brzucha, sposób, w jaki mięsień czworoboczny przyczepia się do łopatki, krzywiznę kręgosłupa pod napięciem. Rozumiał mózg. Trzymał mózg w rękach.

To ważne, bo standardowa obrona standardowego odczytania – że płaszcz to tylko płaszcz, a Meshberger widzi wzory tam, gdzie ich nie ma – wymaga, żebyś uwierzył, że wyszkolony anatom, mając swobodę zaprojektowania sceny o stworzeniu ludzkiej świadomości, namalował draperię, która przypadkiem pasuje do narządu świadomości. To nie jest niemożliwe. To po prostu nieprawdopodobne do granic wiary.

Czego Michał Anioł nie mógł powiedzieć na głos

Jeśli Michał Anioł rzeczywiście umieścił mózg w płaszczu celowo, pytanie brzmi: dlaczego. A najlepsza odpowiedź to ta, którą Meshberger zasugerował, nie mówiąc jej wprost: bo nie mógł tego powiedzieć słowami.

Klimat teologiczny 1511 roku nie zostawiał miejsca na twierdzenie, że darem Boga dla ludzkości była świadomość, a nie dusza. Dusza była kategorią, którą Kościół miał już rozstrzygniętą. Była wlewana w chwili poczęcia. Była niematerialna. Nie miała nic wspólnego z różową galaretą wewnątrz czaszki. Sugerowanie, że boska iskra to kwestia chemii mózgu, byłoby w najlepszym razie skandalem filozoficznym. W najgorszym – herezją, a heretycy w Rzymie w 1511 roku nie żyli długo.

Ale Michał Anioł był neoplatonikiem, wychowanym na dworze Wawrzyńca Medyceusza, kształconym w otoczeniu Marsilia Ficina i Pica della Mirandoli. Neoplatońska idea, że boskość wyraża się przez ludzką zdolność rozumowania, nie była niszowa; była intelektualnym umeblowaniem florenckiego kręgu humanistów, w którym Michał Anioł dorastał. Musiał czytać 900 tez Pica i Mowę o godności człowieka, która dowodziła, że to, co odróżnia ludzi od zwierząt, to intelekt, zdolność rozumowania, umysł.

Takiego wywodu nie dało się namalować na sklepieniu kaplicy w 1511 roku. Dało się natomiast namalować mózg. I to tak, żeby uczony patrzący na sklepienie go rozpoznał, a kardynał przechodzący przez kaplicę zobaczył tylko draperię i anioły. To ta sama strategia, której później użyje Galileusz ze swoim teleskopem: powiedzieć rzecz kontrowersyjną w formie, którą odczytają tylko wtajemniczeni.

To odczytanie przyjmuje dziś większość historyków, którzy traktują Meshbergera poważnie. Dar przekazywany przez przerwę to nie ogólna siła życiowa. To zdolność poznania.

Co jest za Bogiem w Stworzeniu Adama

Policz postacie za Bogiem. Jest ich jedenaście, anioły i dzieci, stłoczone pod jego wyciągniętym ramieniem, wciśnięte w czerwony płaszcz. Historycy sztuki od stuleci spierają się, kim są. Najczęstsze odczytanie mówi, że kobieta wyglądająca spod lewego ramienia Boga to Ewa, jeszcze przed stworzeniem, obecna w umyśle Boga, zanim pojawi się na następnym polu. Dziecko, na którego ramieniu spoczywa lewa dłoń Boga, bywa utożsamiane z Jezusem czekającym na wcielenie.

Odczytanie Meshbergera to zmienia. Jeśli płaszcz jest mózgiem, postacie w jego wnętrzu są myślami. Są tym, co jest w głowie Boga w chwili stworzenia. Ewa i przyszły Chrystus nie są obecni dosłownie; są ideami, przyszłością, planem. Kobieta patrzy na Adama, bo jest myślą o towarzyszce Adama. Dziecko pod dłonią Boga to myśl o dziecku, które będzie potrzebne, by naprawić to, co Adam zaraz zepsuje.

Dlatego Michał Anioł namalował tę scenę jako chwilę kontemplacji, a nie działania. Bóg nie rzuca zaklęcia. Myśli. Adam nie jest ożywiany. Jest poczynany.

Chiaro przydaje się dokładnie w miejscu, w którym ląduje to odczytanie. Stań pod czwartym polem od ołtarza, wyciągnij szyję i znajdź zgrubienie przysadki przy lewym łokciu Boga, podczas gdy w uchu słyszysz opis artykułu Meshbergera. Ten szczegół działa tylko wtedy, gdy wiesz, gdzie patrzeć, zanim spojrzysz, a sklepienie jest za wysoko, a sala zbyt zatłoczona, żeby ktokolwiek mógł cię przez to przeprowadzić na bieżąco.

Konserwacja, która przywróciła kolory

Przez większą część XX wieku nikt nie mógłby zobaczyć tego, co zobaczył Meshberger, bo sklepienie miało kolor kałuży błota. Cztery stulecia dymu ze świec, kadzidła, lamp oliwnych i ciepła ciał milionów zwiedzających pokryły fresk tak grubą warstwą brudu, że uczeni pisali całe książki o „stonowanej, posępnej palecie” Michała Anioła. Opisywali brud.

W latach 1980-1994 zespół watykańskich konserwatorów pod kierunkiem Gianluigiego Colalucciego usuwał brud rozpuszczalnikami i wacikami, centymetr po centymetrze. To, co wyłoniło się spod spodu, nie było stonowane. Był to róż, zieleń i kwaśna żółć człowieka, który uczył się fresku we florenckim warsztacie specjalizującym się w temperze i nie wiedział, że fresk ma być posępny. Michał Anioł malował jak kolorysta. Konserwacja nie obyła się bez kontrowersji – niewielka, ale głośna grupa krytyków pod wodzą amerykańskiego historyka sztuki Jamesa Becka przekonywała, że konserwatorzy zdarli ostatni ochronny laserunek, który Michał Anioł nałożył sam, spłaszczając modelunek i rozjaśniając kontrasty ponad to, co zamierzał Michał Anioł.

Beck z czasem ten spór przegrał. Ciężar dowodów wskazuje dziś, że to, co zeszło, było rzeczywiście brudem, a kolory odsłonięte przez Colalucciego są bliskie temu, co namalował Michał Anioł. Co ciekawe, artykuł Meshbergera powstał w samym środku konserwacji. Możliwe, że widział płaszcz wyraźniej niż jakikolwiek widz od XVI wieku.

Znowu palec, ale tym razem od tyłu

Wróć do palców. Jeśli śledziłeś argument o mózgu, wyjaśnia się drugi szczegół. Spójrz na położenie nadgarstka Boga względem jego ramienia. Przedramię wychodzi z płaszcza dokładnie w miejscu, w którym w prawdziwym ludzkim mózgu leży kora ruchowa – pas tkanki sterujący ruchami dowolnymi ramienia, dłoni i palców. Neurolodzy nazywają ten obszar zakrętem przedśrodkowym. Na nakładce Meshbergera ramię Boga wychodzi z zakrętu przedśrodkowego, a jego palec sięga.

Innymi słowy, ręka Boga wychodzi z tej części mózgu, która steruje rękami. To szczegół, który – gdy już do ciebie dotrze – kończy spór o to, czy podobieństwo płaszcza jest przypadkowe. Ramię opuszcza mózg dokładnie w punkcie, w którym narysowałby to neuroanatom. To nie dekoracja. To schemat, a Michał Anioł pokazuje ci, z subtelnością człowieka piszącego w martwym języku, czym jego zdaniem naprawdę jest ręka Boga.

Na co zwrócić uwagę, gdy go zobaczysz

W najlepszym razie zobaczysz ten fresk dwa razy w życiu. Raz na wycieczce szkolnej, raz w podróży poślubnej. Może trzeci raz w delegacji do Rzymu, podczas której wypadnie wolne popołudnie. Strażnik syknie na ciebie, żebyś był cicho, sklepienie będzie piętnaście metrów nad tobą, a ty będziesz mieć jakieś dziewięć minut, zanim kolejka za tobą zacznie kipieć.

W tych dziewięciu minutach warto znaleźć trzy rzeczy.

Po pierwsze, przerwę między palcami. Nie palce – przerwę. Zauważ, że palec Adama opada, a palec Boga sięga. Ta asymetria jest sednem.

Po drugie, płaszcz. Poszukaj zewnętrznego konturu. Obwiedź go wzrokiem. Płat czołowy tam, gdzie ramię Boga, płat skroniowy pod aniołem z podkurczoną nogą, pień mózgu opadający ku zielonej szarfie. Z piętnastu metrów nie zobaczysz przysadki, ale sylwetkę zobaczysz.

Po trzecie, oczy Adama. On już patrzy na Boga. Zadaj sobie pytanie, co widzisz: ciało przywracane do życia czy umysł, któremu ktoś podaje myśl.

Ze sklepieniem jest tak, że nagradza zwiedzającego, który odrobił lekturę wcześniej. Kto wchodzi bez przygotowania, widzi sklepienie. Kto wchodzi z Meshbergerem w głowie, widzi wywód o tym, co czyni człowieka człowiekiem, przemycony obok inkwizycji przez rzeźbiarza, który w ogóle nie chciał tam być.

Sześć tygodni po tym, jak Michał Anioł ukończył sklepienie w 1512 roku, papież Juliusz zmarł. Michał Anioł przeżył to ciężko. Ciągle kłócił się z papieżem, malował sklepienie pod przymusem, a kiedy skończył, został zwolniony z zamówienia i nigdy nie musiał dokończyć projektu, którego Juliusz naprawdę chciał, czyli gigantycznego grobowca z czterdziestoma marmurowymi postaciami. Wrócił do rzeźby. Nigdy więcej nie malował w takiej skali, z jednym wyjątkiem, dwadzieścia dwa lata później, gdy inny papież kazał mu namalować Sąd Ostateczny na ścianie poniżej. Ten obraz ma własne ukryte ciała i własne anatomiczne żarty. Ale żaden z nich nie ma cichej bezczelności mózgu na sklepieniu.

Płaszcz wciąż tam jest. Jest tam od pięciuset czternastu lat. Frank Meshberger wrócił do odbierania porodów. Michał Anioł, gdziekolwiek jest, zapewne jest zachwycony, że zajęło nam to tyle czasu.