İçeriğe geç

Kolezyum: Roma, Elli Bin Kişiyi On Beş Dakikada Boşaltabilen Bir Stadyumu Nasıl İnşa Etti

Yayınlanma: • 7 dk okuma

Güneyden görülen Roma'daki Kolezyum; ön planda Roma Forumu, dıştaki traverten kemer dizileri öğleden sonranın geç ışığını yakalıyor.

Kolezyum’un açılış oyunları, 80 yılının baharında, yüz gün sürdü. İmparator Titus açılış programını binanın tamamlanışını kutlamak için emretmişti. Günümüze ulaşan anlatılara göre o yüz gün boyunca arenada dokuz bin yabani hayvan ve birkaç bin dövüşçü öldü. Karşılaşmaların arasında zemin tırmıklanıp yeniden kumlanıyordu. Bodrumdaki bir makara sistemi, gösteriler arasında dekorları beş dakikadan kısa sürede değiştirebiliyordu. Oturma yerlerini gölgelemek için imparatorluk donanmasından yüz denizci, binanın tepesine velarium denen, açılıp kapanabilen bir kanvas tente geriyordu. Aralarda girişlerden bedava ekmek ve şarap dağıtılıyordu. Kapanış gününe gelindiğinde Roma takvimi gösterinin etrafında yeniden düzenlenmişti.

İlk gününde bunu yapabilen bir stadyumun, kendisinden önceki hiçbir stadyuma benzemeyen bir şekilde inşa edilmesi gerekiyordu. Kolezyum, yeryüzünün mühendisliği en abartan uygarlığı halka açık bir eğlence parkı inşa etmeye karar verdiğinde ortaya çıkan şey.

Temel bilgiler

Resmî adı Flavius Amfitiyatrosu. Flavius hanedanı, yani Vespasianus ve ardından oğulları Titus ile Domitianus, inşaata MS 72 civarında, Neron’un kendi zevk sarayı için yaptırdığı yapay bir gölün kurutulmuş yatağında başladı. Vespasianus, Judaea’daki bir savaştan yeni dönmüş bir asker imparatordu. Projenin parasını ödemek için Judaea seferinin servetini ve esir işgücünü kullandı. Kolezyum’dan yokuşun biraz yukarısındaki Titus Takı, Kudüs tapınağından yağmalanan hazinelerin Roma’da geçit töreniyle dolaştırılışını gösteriyor. Tapınaktaki yedi kollu menora o takın üzerinde. O yağmanın bir kısmı, içine girdiğiniz binayı inşa etti.

Kolezyum ovaldir. Uzun ekseni yüz seksen sekiz metre, kısa ekseni yüz elli altı metre. Kemerli üç dış kat ve kapalı dördüncü bir çatı katı yaklaşık kırk sekiz metreye yükselir. Yapı malzemesi, Tibur’daki taş ocaklarından çıkarılan yerel Roma kireçtaşı traverten; harçla değil, erimiş kurşuna gömülmüş demir kenetlerle bir arada tutuluyor. Kenetler ortaçağda sökülüp alındı ve delikler hâlâ duvarlarda görülebiliyor.

Kapasitesi iki yüz yıldır tartışılıyor. Koltuk genişliğine ve günümüze kalan sıralara dayanan bugünkü uzlaşı, bina doluyken kabaca elli bin seyirci. Tarihçi Edward Gibbon bilindiği gibi bu sayıyı yetmiş beş bin olarak vermişti, ama o ayakta duranların alanını da hesaba katıyordu. Her durumda, Roma dünyasındaki türünün en büyük binasıydı ve kapasite rekorunu 1950’de Maracanã inşa edilene kadar elinde tuttu.

Kalabalık nasıl girip çıkıyordu

Elli bin kişilik modern bir stadyum, büyük bir etkinliğin ardından yaklaşık bir saatte boşalır. Kolezyum bunu kabaca on beş dakikada yapabiliyordu.

Kolezyum’un zemin seviyesinde seksen giriş kemeri vardı. Bunlardan yetmiş altısı bilet sahipleri için numaralandırılmıştı. Roma biletleri, üzerinde bir bölüm, bir sıra ve bir koltuk işaretli, tessera denen küçük pişmiş toprak jetonlardı. Bilet sahibi, jetonundaki ilk rakama uyan numaralı kemerden geçer, bir taş merdivenden tırmanır ve vomitorium denen tonozlu bir koridordan koltuğuna çıkardı. Kelime sandığınız anlama gelmiyor. “Dışarı atan yer” demek: kalabalığın oturma çanağına döküldüğü ve oradan boşaltıldığı mimari açıklık. Modern stadyumlar bu terimi hâlâ kullanıyor. Kolezyum’un özgün vomitoria’ları hâlâ yerinde ve hâlâ içlerinden yürüyebilirsiniz.

Çevre boyunca dizilmiş seksen bağımsız çıkışa sahip olmanın sonucu, hiçbir seyircinin binadan çıkmak için başka bir seyircinin bölümünden geçmek zorunda kalmamasıydı. Elli bin kişiyi seksen kanala dağıtın; her kanal altı yüz yirmi beşten az kişiyi taşır. Normal bir yürüme hızında bu on beş dakikada boşalır. Hiçbir modern stadyum mimarı bu geometriyi geliştiremedi.

Gizlenen bodrum

Kolezyum'un açığa çıkmış yeraltı hypogeum'u; bir zamanlar ahşap arena zemininin altında uzanan tuğla odalar ve koridorlardan oluşan bir labirent.

Arena zemini ahşaptı, kumla kaplıydı ve altındaki tuğla duvarlar ve kemerlerden oluşan bir ağ üzerinde duruyordu. O ağ hypogeum. Bugün binanın açık karnına baktığınızda gördüğünüz şey bu. Ahşap zemin geç antik çağda kaldırıldı ve yerine hiç yenisi konmadı.

Hypogeum kulisti. Gladyatörler ve köleler için hücreler, arabalar için rampalar, yabani hayvanlar için bekleme odaları ve insanları ve hayvanları doğrudan arenaya kaldıran otuz iki kapaklı ve karşı ağırlıklı asansörlerden oluşan bir sistem. Bir leopar aşağıda kafesinden çıkarılıp yukarı kaldırılabilir ve otuz saniyeden kısa sürede kum seviyesindeki bir panelden salıverilebilirdi. Yukarıdaki kalabalık onun nereden geldiğini bilmiyordu. Bazı anlatılar, sahte bir ormandaki bir av sahnesinin canlı ağaçlarıyla birlikte dakikalar içinde zeminden yukarı kaldırıldığı, ardından bir sonraki gösteri için yeniden indirildiği bir dekor değişimini anlatır.

Hypogeum’un bir de tahliye sistemi vardı. Kolezyum, sahnelenen deniz savaşları, yani naumachia’lar için suyla doldurulabiliyordu. Tarihçi Cassius Dio, açılış oyunları için sahnelenen böyle bir savaşı anlatır: Arena yaklaşık bir metre suyla doldurulmuş, mürettebatlı savaş gemileri taraflardan biri batana kadar savaşmış. Tahliye sistemi, şehrin çeşmelerini besleyen aynı su kemerlerinden beslenerek temellere işlenmişti. Domitianus kalıcı hypogeum’u yaptırdıktan sonra tamamen suyla doldurmak artık mümkün değildi. Deniz savaşları Trastevere’de bu amaçla yapılmış yapay bir göle taşındı. Ama binanın hayatının ilk on yılında Kolezyum’un zemini hem bir sahne hem de bir göldü.

İçeride gerçekte ne oluyordu

Bugünkü Libya'daki Zliten'den bir mozaik; kalkan ve kılıçlarla dövüşen Romalı gladyatör çiftlerini gösteriyor; biri, rakibi üzerine gelirken geriye doğru düşüyor.

Gladyatör dövüşleri günün ortasındaydı. Sabahlar, venatio’lara, yani yabani hayvanların sahnelenen avlarına ayrılmıştı: aslanlar, ayılar, leoparlar, su aygırları, gergedanlar, filler. Öğle saatlerinde, sabah ve öğleden sonra programları arasında, ölüme mahkûm suçlular arenada idam edilirdi; çoğu zaman hayvanların önüne atılarak ya da gerçek ölümleriyle biten mitolojik canlandırmalarda rol almaya zorlanarak. Öğleden sonra gladyatörlerindi.

Gladyatörlük uzmanlık isteyen bir meslekti. Bazıları köle, bazıları savaş esiri, bazıları da garantili bir ücret ve yiyecek karşılığında yasal statülerinden vazgeçtikleri auctoramentum denen sözleşmeler imzalayan, kentli yoksullar arasından gelen özgür gönüllülerdi. Kışlalarda yaşarlardı; bunların en büyüğü olan Ludus Magnus, Kolezyum’un yaklaşık yüz metre doğusundaydı ve ona bir yeraltı tüneliyle bağlıydı. Yıllarca eğitim görürlerdi. Dövüşlerin çoğu ölümle bitmezdi. Bir gladyatör pahalı bir yatırımdı ve oyunların düzenleyicisi, genellikle imparator, mülk kaybetmeye pek gönüllü değildi. Modern efsanedeki başparmağı aşağı çevirme jestine kaynaklarda pek rastlanmaz. Bir dövüşçüyü bağışlamanın tarihî işaretine missio denirdi ve kaydedilen dövüşlerin çoğunda verilirdi.

Libya’da bulunan ve bugün Trablus’taki arkeoloji müzesinde bulunan bir Roma döşemesi olan Zliten mozaiği, gladyatörleri standart dövüş eşleşmeleri içinde, çevrelerinde hakemler ve müzisyenlerle gösteriyor. Oyunlarda geçen bir günün günümüze ulaşan en ayrıntılı resimlerinden biri. Mozaik bir triclinium’un, yani bir yemek odasının zeminiydi. Kıyı Libya’sındaki varlıklı bir Romalı, en sevdiği arena dövüşçülerinin resimlerinin üzerinde akşam yemeğini yiyordu. Chiaro, siz parmaklığın önünde durup hypogeum’a bakarken günümüze ulaşan dövüş sözleşmelerini ve seyirci tarafındaki işaretleri (imparatorun hangi koltuğa oturduğunu, kalabalığın missio için hangi işareti haykıracağını, trompetlerin ne anlama geldiğini) okur; böylece mekânın katmanlı tiyatrosu etrafınızda kendini yeniden kurar.

Nelere bakmalı

Kolezyum'un oturma kademelerinin içinden görünüm; kısmen yeniden inşa edilmiş arena zeminine ve aşağıdaki hypogeum'un açıkta kalan tuğla işçiliğine bakıyor.

İçerideyken fark etmeniz gereken dört şey. Birincisi, güney taraftaki dış duvara, yani hâlâ tam yüksekliğinde ayakta duran yarıya bakın. Her katta üst üste dizilmiş üç sütun başlığı düzeni altta Dor, ortada İon, tepede Korint. Düzenler yükseldikçe daha süslü hâle geliyor; toplumsal hiyerarşi üzerine mimari bir yorum: altta daha ağır ve daha sade, tepede daha hafif ve daha süslü, tıpkı senatörlerin en alt kademede, kentli yoksulların ve kadınların ise tepede oturduğu içerideki koltuklar gibi.

İkincisi, bir zamanlar demir bir kenedin gömülü olduğu deliklerden birini bulun. Alt duvarların her yerindeler. Binanın çiçek bozuğu gibi görünmesinin nedeni de onlar. Kolezyum’u bir taş ocağı olarak gören ortaçağ Romalıları önce metali çaldı.

Üçüncüsü, bir vomitorium’dan geçin ve koridorun nasıl açıldığına bakın. Duvar işçiliği, çıkarken sizi görsel olarak dışarı doğru bir huniden geçirir gibi yönlendiriyor. Bir vomitorium yalnızca kalabalığın akışı için değil, kalabalığın psikolojisi için de tasarlanmıştı.

Dördüncüsü, zemindeki haçı arayın. Bugün arenanın bir kenarında, ortaçağ geleneğine göre orada öldürülen Hristiyan şehitleri anmak için ahşap bir haç duruyor. Tarihî kanıtlar zayıf (o döneme ait, özellikle Kolezyum’da Hristiyanların idam edildiğine dair hiçbir kayıt günümüze ulaşmadı), ama haç gerçek.

Bina bir taş ocağı, bir kale, bir Hristiyan tapınağı ve bir turistik cazibe merkezi oldu. Dış duvarın üçte ikisi yok. Ahşap zemin yok. Mermer koltuklar yok. Hâlâ orada olan şey geometri: seksen kemer, on beş dakikalık tahliye, iki bin yıldır stadyum tasarımını belirleyen bir geometriye yerleştirilmiş oval. Uğultu da yok artık, ama bina sesi hâlâ büyütüyor. Arena zemininin olacağı yerde, ortada durun, bir kez parmaklarınızı şıklatın ve dinleyin. Geri dönen ses, bir Roma öğleden sonrasının gürültüsüne yaklaşabileceğiniz en yakın şey.

Görsel kaynakları