
1850’de Paris’te, La Rochelle’li yirmi dört yaşındaki ressam William-Adolphe Bouguereau, neredeyse üç metre yüksekliğinde ve iki metre yirmi beş santimetre genişliğinde bir tuvali bitirdi ve ona Dante et Virgile aux enfers adını verdi. Cehennemde Dante ve Vergilius. Tablo, cehennemin sekizinci dairesinde, Dante’nin sahtekârlara ayırdığı dairede, kavganın ortasındaki iki lanetli ruhu gösteriyor. Çıplak ve kaslı bir adam dişlerini öbür adamın ensesine geçirmiş, ısırılan adam da onun altında geriye doğru kavis çiziyor. Solda, kırmızı bir cüppe içindeki Dante ile soluk bir pelerin giymiş ve defne çelengi takmış Vergilius durup izliyor; kavganın üstünde ise kanatlı bir şeytan, kollarını kavuşturmuş ve yüzünde sivri dişli bir sırıtışla karanlıkta asılı duruyor. Bouguereau’nun Dante ve Vergilius tablosu, iki ruhun bunu ve yalnızca bunu yapmaya devam etmek için sonsuzluğa sahip olduğunda cehennemin neye benzediğini gösteriyor.
Isırık, çoğu röprodüksiyonun gözden kaçırdığı an. Isıran, ölmek üzere olan Buoso Donati’nin kılığına girip sahte bir vasiyet yazdıran 13. yüzyıl Floransalı sahtekârı Gianni Schicchi. Isırılan adam, Dante’nin hayattayken tanıdığı ve 1293’te sahte altın yaptığı için kazıkta yakılan Sienalı simyacı Capocchio. Cehennem’in otuzuncu kantosunda Dante, iki ruhun sahtekârların hendeği boyunca koşturduğunu izliyor. Schicchi, Capocchio’yu yakalıyor, dişlerini ensesine geçiriyor ve onu karnı taş zemine sürtünecek şekilde sürüklüyor. Ölüler ikinci kez ölemez, bu yüzden hiçbir şey buna son vermiyor. Bouguereau’nun resmettiği an bu.
Bir bakışta Cehennemde Dante ve Vergilius: William-Adolphe Bouguereau, Dante et Virgile aux enfers, 1850, tuval üzerine yağlıboya, Musée d’Orsay, Paris. Sahne, Dante’nin Cehennem’inin XXX. kantosu; sahtekârların cezalandırıldığı, cehennemin sekizinci dairesinin onuncu hendeği. Gianni Schicchi, Capocchio’yu boynundan ısırıyor; kırmızılar içindeki Dante ile soluk pelerinli ve defne çelenkli Vergilius izliyor; yukarıdan bir şeytan seyrediyor.
Dikkat çekmek için yaptığı tablo
Bouguereau, Roma Ödülü (Prix de Rome) için 1848 ve 1849’da iki kez denemiş ve iki kez başarısız olmuştu. Ödül, Roma’da yıllarca burslu eğitim demekti ve onsuz genç bir akademik ressamın yükselmek için tek bir yolu daha vardı: Salon’un görmezden gelemeyeceği bir tablo. Onu Cehennem’de, XXX. kantoda buldu ve ısırığı seçti. Bu güvenli bir seçim değildi. Açık şiddet içeren konular Salon jürileri karşısında bir riskti ve bu kadar vahşi bir çıplak daha da büyük bir riskti. Ama Bouguereau yirmi dört yaşındaydı, hırslıydı ve dikkat çekmenin yolunun kimsenin önünden geçip gidemeyeceği bir tablo olduğunu anlamıştı.
İki figür, Helenistik heykel ve Michelangelo üzerine kurulu. Ortadaki kıvranan grup, Batı sanatının en ünlü boğuşan bedenleri olan Laokoon’u hatırlatıyor; kaslar ise Michelangelo’nun, Sistina’daki lanetlilerin anatomisinin göz hizasına indirilmiş hâli. Bir bakıma işe yaradı. Aynı yılın ilerleyen aylarında Bouguereau, üçüncü denemesinde Araxes Kıyısında Çobanların Bulduğu Zenobia ile Roma Ödülü’nü kazandı ve Ocak 1851’de Villa Medici’ye gitti.
Akademik boyayla cehennem neye benzer
Bouguereau’nun Cehennemde Dante ve Vergilius tablosu, Eugène Delacroix’nın 1822’de yapılan, aynı yıl Fransız devleti tarafından satın alınan ve 1874’te Louvre’a taşınan Dante’nin Kayığı’nın gölgesinde yapıldı. Delacroix’nın tablosu Cehennem’in romantik versiyonu: serbest fırça darbeleri, karanlık sular, kayığın kenarına tırmanan dehşet verici figürler, rüzgâra doğru eğilen, cüppeleri dalgalanan Dante ve Vergilius. Bouguereau’nun tablosu ise akademik cevap. Figürler anatomik bir kesinlikle çizilmiş, bedenlerin kasları baldırlara kadar görünüyor, ten Salon üslubunun cilalı bitişine sahip ve karanlık orta plan, ham umbradan çivit mavisine ve geri giden sır katmanlarıyla oluşturulmuş. İki tablo cehennemin nasıl resmedileceği üzerine tartışıyor. Delacroix cehennemin hissedildiğini söylüyor. Bouguereau cehennemin görüldüğünü söylüyor. (Üçüncü bir tablo da sık sık ikisiyle karıştırılıyor: Gustave Doré’nin buzda donmuş hainler arasında geçen 1861 tarihli Cehennemin Dokuzuncu Dairesinde Dante ve Vergilius’u. Bouguereau’nun sahnesi bir daire yukarıda, sahtekârların arasında.)

Zulüm, görmenin kendisinde. Bouguereau’nun tablosunda Capocchio’nun ağzının açık olduğu yerde dişlerini sayabilirsiniz. Schicchi’nin öbür adamın saçlarına dolanan elinin parmaklarını sayabilirsiniz. Isıranın kavrayışının deriyi gerdiği yerde Capocchio’nun boynundaki damarlar belirginleşiyor. Bedenler başlarına gelen şey için fazla temiz ve asıl mesele de bu temizlik. Bouguereau, cehennemin şiddetin kesinleştiğinde olan şey olduğunu söylüyor. Beden ölemez hâle geldiğinde zulmün mekaniği yaklaşık olmaktan çıkar. Isırığın her hareketi kesin.
İzleyen figürler önemli. Dante kırmızı cüppesiyle duruyor; yüzü kavgaya dönük, ifadesi dehşetle, rehberi Vergilius’un ona öğretmesi beklenen akademik merakın bir karışımı. Vergilius yanında, daha sakin, defneyle taçlanmış, gözleri ısırıkta. Vergilius bunu daha önce görmüş. MÖ 19’da öldü ve şiire göre diğer erdemli paganlarla birlikte ilk dairede bekliyor; bin üç yüz yıldır ziyaretçilere alt daireleri gösteriyor. İkisi, tabloda duygusal olarak alev almamış tek insanlar. Onlar kamera. Isıran ve ısırılan konu. Yukarıdaki şeytan ise kurgucu.
Salon onunla ne yaptı
Tablo, Aralık 1850’nin sonunda Paris’teki Palais-Royal’de açılan 1850-1851 Salonu’nda sergilendi. Eleştiriler karışıktı. Théophile Gautier, “bu tuvalde sertlik ve güç” olduğunu yazdı ve Schicchi’nin kendini Capocchio’nun üzerine attığı tuhaf öfkeye dikkat çekti. Gelebileceği en sıcak yorum aşağı yukarı buydu. Kimse onu satın almadı.
Tablo satılmadı. Bouguereau’da, sonra da mirasçılarında yüz altmış yıl kaldı. 2010’da aile onu veraset vergisi karşılığında Fransız devletine verdi ve tablo, Seine’in sol yakasındaki eski Beaux-Arts tren garında 1848’den 1914’e kadar olan Fransız sanatını barındıran Musée d’Orsay’ya gitti. O günden beri orada sergileniyor.
Geri dönmesinin nedeni
Bouguereau’nun itibarı 1905’teki ölümünün ardından çöktü ve 20. yüzyılın büyük kısmında da çökük kaldı. Empresyonistler ve modernistler ona, kaçmak için uğraştıkları her şeyin, yani akademik rehavetin ders kitabı örneği olarak davrandı. Modernist eleştirmenler onu bir karşıt örnek olarak öğretti. Tabloları depolara ya da özel koleksiyonlara gitti.
Bouguereau’yu kurtaran şey, Cabanel’i kurtaranla aynıydı: internet. Tablolarının yüksek çözünürlüklü görüntüleri bugün internette geniş ölçüde dolaşıyor ve modernist uzlaşıya hiçbir yatırımı olmayan izleyiciler teknik ustalığı yakından görebiliyor. Cehennemde Dante ve Vergilius, Cabanel’in Düşmüş Melek’iyle birlikte internette en çok paylaşılan 19. yüzyıl tablolarından biri oldu. İnsanların ilk fark ettiği şey ısırık. İkincisi bedenler. Üçüncüsü şeytanın sırıtışı. 1851’de kimsenin istemediği bir tablo, 21. yüzyıl izleyicisinin bir 19. yüzyıl tablosundan tam olarak istediği şey çıktı: en yüksek dram, en yüksek kesinlik, en çok görünen zulüm.
Roma’dan dönen ressam
Bouguereau 1854’te Roma’dan döndü, 1857’de Salon’da birinci sınıf madalya kazandı ve sonraki yarım yüzyılı Fransa’nın en başarılı ressamlarından biri olarak geçirdi. Hayatının geri kalanı boyunca Salon’da sergiledi, sekiz yüzden fazla tuval boyadı, servetini periler, köylü Meryemler ve pastoral ortamlarda yalınayak küçük kızlar resmederek kazandı ve 1876’da Güzel Sanatlar Akademisi’ne seçildi. Kadın öğrenci kabul eden Académie Julian’da ders verdi ve öğrencilerinin çoğu kadındı. Portre ressamı Cecilia Beaux orada onunla çalıştı; 1896’da ikinci eşi olacak Amerikalı ressam Elizabeth Jane Gardner da öyle.
Bouguereau bu tonda bir daha nadiren resim yaptı. Furyaların çevresini sardığı 1862 tarihli Orestes’in Pişmanlığı, bu tona en çok yaklaştığı eser. 1851’den sonra daha hafif, daha yumuşak, daha satılabilir işlere yöneldi. Erken kariyerinin tek karanlık tablosu ailede kalırken, onu yapan ressam sarışın Meryemlerinin gücüyle bambaşka bir itibar kurdu. 19 Ağustos 1905’te, yetmiş dokuz yaşında La Rochelle’de öldü. İki ay sonra Paris’teki Salon d’Automne’da eleştirmenler, Henri Matisse ile André Derain’in eserlerinin bulunduğu bir salona “vahşi hayvanlar kafesi” dedi ve Fovizm adını aldı. Bouguereau’nun hayatının sonu ile avangardın başlangıcı, Paris’te aynı yıl yaşandı.

Nelere bakmalı
Tablo, Musée d’Orsay’ın zemin katında, orta nefin hemen yanındaki 3 numaralı salonda asılı. Neredeyse üç metre yüksekliğinde, bu yüzden ona varmadan önce görüyorsunuz. Geri çekilince tablo bir üçgen gibi okunuyor: Dante ve Vergilius solda birlikte duruyor, iki beden ortayı ve sağı dolduruyor, şeytan da geometriyi yukarıdan kapatıyor. Yaklaşın ve iki başın buluştuğu ek yerine, ısıranın ağzının ısırılanın boynuna değdiği yere bakın. Chiaro, tablonun önünde Cehennem’in XXX. kantosunu sesli okuyor; böylece Gianni Schicchi’nin ısırığı tam ona baktığınız anda adlandırılıyor, Dante ve Vergilius da siz Dante’nin kavgaya dönük yüzünü hâlâ görebilirken açıklanıyor.
Geri çekilin, ısırık bulanıklaşıyor. Yaklaşın, şeytanın sırıtışı tabloda sizi tutan ikinci şey oluyor. Bouguereau onu oraya koydu, çünkü cehennemin şiddet olmadığını anlamıştı. Şiddet yalnızca iş. Cehennem, o işi izlemekten zevk alan şeytan. Paris’te yirmi dört yaşında bir ressam bu farkı çözmüştü; tablo bu konuda 1851’de kimsenin satın alamayacağı kadar kesindi ve onu yüz yetmiş yıl sonra geri getiren de aynı kesinlik oldu.