İçeriğe geç

Louvre Müzesi Gerçekleri: Tek Bir Binada Üst Üste Kale, Saray ve Müze

Yayınlanma: • 9 dk okuma

Edgar Degas, Sahnede Prova (1874 civarı): beyaz tütüler içinde sahnede prova yapan balerinler, onları yönlendiren siyahlar giymiş bir bale hocası ve sandalyelerden izleyen iki adam.

İşte kimsenin kartpostallara koymadığı bir Louvre Müzesi gerçeği. İçinde dolaştığınız bina bir müze değil. Sekiz yüz yıl boyunca üst üste yığılmış dört bina ve boşluklarına dökülmüş bir müze. Ortaçağ kalesi hâlâ bodrumda. Rönesans sarayı hâlâ yukarıda. Napolyon’un kanadı hâlâ kuzeyde. 1980’lerin cam piramidi en yeni kabuk. Yanlış merdiveni seçerek bir yüzyıldan öbürüne geçebilirsiniz ve neye baktığınızı biliyorsanız Louvre Müzesi size kendi hikâyesini anlatmaktan çok, onu suçüstü yakalamanıza izin verir.

Çoğu rehber size on iki madde verir. Dünyanın en çok ziyaret edilen müzesi. Eskiden saraydı. Mona Lisa 1911’de çalındı. Piramit 1989’da açıldı. Bu maddelerin hiçbiri size bir biletin arkasında okuyamayacağınız bir şey söylemez. İyi kısımlar — yürümeyi bırakıp içinde bulunduğunuz salona gerçekten bakmanızı sağlayan şeyler — katmanların arasındaki dikiş yerlerinde. İşte onları nerede bulacağınız.

Birinci katman: kimsenin görmediği kale

1190’da Fransa kralı Philippe Auguste Üçüncü Haçlı Seferi’ne çıkmak üzereydi. Kendisi Selahaddin’le savaşırken İngiltere kralı Aslan Yürekli Richard’ın — bir kuzen, bir rakip ve o dönem Avrupa’nın en korkulan askeri — Seine’den yukarı çıkıp Paris’i yağmalayacağından endişeliydi. Onu durdurmak için nehrin kuzey kıyısında, şehrin batı ucunda bir kale yaptırdı. Kare plan, dört köşe kulesi, ortada bir iç kale, Seine’den beslenen bir hendek. Adı Louvre’du. Bugün kimse adın nereden geldiğinden tam olarak emin değil. İki ana tahmin, kurt avı köşkü anlamına gelen bir kelime ve tahkimli bir alan anlamına gelen Frenkçe bir kelime. İki tahmin de tatmin edici değil. Ad, kayıtlardan daha eski.

Richard hiç gelmedi. Kale ayakta kaldı. İki yüz yıl boyunca bir kalenin yapması gereken şeyi tam olarak yaptı; yani çoğunlukla orada durdu. 1360’a gelindiğinde şehir onu geçecek kadar büyümüş ve daha dışarıya yeni bir sur yapılmıştı; Louvre sivil bir Paris’in içinde artakalmış bir askerî nesneye dönüşmüştü. Daha sonra Bibliothèque nationale’e dönüşecek kütüphaneyi kuran kral V. Charles, onu bir saraya dönüştürmeye başladı. Pencereler açtırdı. Galeriler ekletti. İç kaleyi korudu.

İşte kimsenin size söylemediği gerçek. İç kale, hendek ve orijinal dış surun bir kısmı hâlâ orada. 1984’te mimarlar Piramit’in temellerini kazarken, Cour Napoléon’un altında ortaçağdan kalma bütün izi sağlam halde buldular. Hendek doldurulmuştu. Surlar gömülmüştü. İç kale bir mahzen seviyesine kadar traşlanmış ve üstü parkeyle kaplanmıştı. Kazıp çıkardılar. Yerinde bıraktılar. Bugün Piramit’in altındaki bir rampadan inebilir, Philippe Auguste’ün şatosunun dış surunu takip edebilir ve 12. yüzyıldan kalma iç kalenin tabanının içinde durabilirsiniz. Taşlar orijinal taşlar. Üzerlerinde ortaçağ mahkûmlarından kalma yazılar var. Başınızın üstündeki müze otuz bin ton ağırlığında. Kale dayanıyor.

Ziyaretçilerin çoğu Mısır eserlerine giderken ortaçağ Louvre’unun girişinin önünden geçer ve içeri girmez. Binadaki en hafife alınan yirmi dakika budur.

İkinci katman: saray

I. François 1520’lerde Louvre’un bir saray olarak çağın gereklerine uygun hale getirilmesi gerektiğine karar verdi. Pavia Muharebesi’nde İspanyollara esir düşmüş ve bir yılını bir İspanyol hapishanesinde İtalyan kitapları okuyarak geçirmiş bir Fransız kralıydı; çıktığında İtalyan Rönesansı’na takıntılı halde eve döndü. 1516’da Leonardo da Vinci’yi Fransa’ya getirdi ve onu Loire’daki bir malikâneye yerleştirdi; Leonardo üç yıl sonra orada öldü ve — anlatılana göre — Mona Lisa hâlâ eşyalarının arasındaydı. François tabloyu Leonardo’nun mirasçılarından satın aldı. Mona Lisa Fransa’ya ve sonunda 1911’e kadar asılı kaldığı duvara böyle geldi.

François ortaçağ Louvre’unu yıkmaya da başladı. Eski iç kalenin yerine, Pierre Lescot’nun İtalyan ayrıntılarla saf bir Fransız Rönesansı üslubunda tasarladığı yeni bir kanat yaptırdı. Lescot kanadı, sarayın günümüze ulaşan, yerin üstündeki en eski kısmı. Cour Carrée’nin güneybatı köşesi. Avluda durup Zafer ve Şöhret kabartmalarıyla süslü heykelli cepheye bakarsanız, Fransız Rönesans mimarisinin ilk ve en iyi örneği olan 1546 tarihli bir binaya bakıyorsunuz demektir. Kimse bakmıyor. Herkes Piramit’in girişini bulmaya çalışırken telefonuna gözlerini dikmiş.

François’dan sonra sarayı batıya, Tuileries’ye doğru genişleten Catherine de Médicis ve Louvre’u Seine boyunca uzanan uzun bir galeriyle Tuileries’ye bağlayan IV. Henri geldi. O galeri, bugün Büyük Galeri’nin üzerinde durduğu omurga. XIII. Louis katlar ekledi. XIV. Louis, bitirilmesi üç kral daha sürecek olan Cour Carrée genişlemesini başlattı. Sonra 1682’de XIV. Louis, Louvre’u sonsuza dek değiştiren bir şey yaptı. Sarayını Versailles’a taşıdı.

Saray terk edildi. Yaklaşık yüz yıl boyunca. Krallar orada yaşamadı. Sanatçılar boş odalara yerleşti. 1770’lere gelindiğinde Louvre çatılı bir gecekondu mahallesiydi. Resmî olarak kraliyete ait, pratikte harabe. Eski dairelerde ressam atölyeleri. Bodrumda matbaacılar. Cour Carrée’de asılı çamaşırlar. Avrupa’nın en bakımsız kraliyet ikametgâhıydı.

Louis-Léopold Boilly, Louvre'da David'in Taç Giyme Töreni'ni İzleyen Halk (1810): David'in Napolyon'un taç giyme törenini gösteren devasa tablosunun altında toplanmış, Empire üslubu giysiler içinde bir kalabalık.

Bu, kimsenin kullanmadığı bir Louvre Müzesi gerçeği. Saray bir yüzyılı işgal edilmiş bir bina olarak geçirdi.

Üçüncü katman: müze

Fransız Devrimi onu neredeyse kazara bir müzeye dönüştürdü. 1793’te yeni cumhuriyet hükümetinin kraliyet sanat koleksiyonuyla bir şey yapması gerekiyordu ve en göz önündeki kraliyet binası Seine’in Sağ Yakası’nda boş duruyordu. 10 Ağustos tarihli bir kararname, Büyük Galeri’de “Muséum central des Arts”ı açtı. Duvarlara dört yüz tablo astılar. Her on günün üç günü giriş ücretsizdi. Kraliyet koleksiyonlarına hiç girmesine izin verilmemiş olan Paris, bakmaya geldi.

Napolyon müzeyi, her şeyi genişlettiği yöntemle, yani savaşla genişletti. İtalya’ya, Hollanda’ya, İspanya’ya, Mısır’a gönderdiği her ordu sandıklarla döndü. Veronese’nin Kana’daki Düğün’ü Venedik’te bir duvardan indirildi ve bir tekneye sığsın diye testereyle ikiye bölündü. Aziz Markos Atları bazilikanın cephesinden sökülüp alındı. Papalık tabloları Vatikan’dan çıkarıldı. 1813’teki zirvesinde Louvre, salonlarına sığmayacak kadar çok sanat eseri barındırıyordu ve bunların yaklaşık yarısı el konulmuş eserlerdi. Waterloo’dan sonra Müttefikler hepsini geri almak için aylarca uğraştı. Bir kısmı evine döndü. Çoğu dönmedi. Aziz Markos Atları Venedik’e döndü. Kana’daki Düğün ise Paris’te kaldı, çünkü küratör tuvalin taşınamayacak kadar kırılgan olduğunu başarıyla savundu. (Taşınamayacak kadar kırılgan değildi, ama blöf işe yaradı.) Kuzey taraftaki Napolyon kanadı, taşan eserleri barındırmak için bu dönemde yapıldı.

Napolyon müzeye kendi adını da verdi. Bir süre Musée Napoléon’du. Ad, onun düşüşünden sonra yaşamadı.

Louvre Müzesi’ndeki Napolyon daireleri

Çoğu insanın fark etmediği bir şey var. Binanın kuzey tarafındaki, Richelieu kanadındaki dokuz metrelik tavanlı, kırmızı kadifeli ve avizeli o yaldızlı kabul salonları — bunlar I. Napolyon’un daireleri değil. Bunlar III. Napolyon’un devlet bakanının daireleri; 1860’larda, İkinci İmparatorluk döneminde yapıldı. Herkesin Instagram için fotoğrafladığı Louvre Müzesi Napolyon daireleri yanlış Napolyon’a ait. Bunlar, 1852’den 1870’e kadar Fransa’yı yöneten ve Richelieu kanadının tamamı ile Cour Napoléon’un ikinci cephesi dahil, Louvre’un bugünkü görünümünün çoğunu inşa ettiren yeğen III. Napolyon’a ait. Bakanı, İkinci İmparatorluk 1870’te çökene kadar bu odalarda yaşadı. Sonra odalar depoya dönüştü. Sonra, bir yüzyıl sonra, Louvre onları korunmuş dönem iç mekânları olarak halka açtı.

Paris’te herhangi bir yerde ziyarete açık en gösterişli 19. yüzyıl devlet salonları bunlar; Louvre biletiyle ücretsizler ve genellikle boşlar, çünkü kalabalıkların hepsi Denon’a gitmiş oluyor. Bir İkinci İmparatorluk resepsiyonunun neye benzediğini hissetmek istiyorsanız — kadife duvarlar, aynalı yemek salonları, küçük bir opera binası büyüklüğünde bir tiyatro — Richelieu merdiveninden yukarı çıkın ve sağa dönün. Yarım saat ayırın.

Piramit ve ters piramit

Çinli-Amerikalı mimar I. M. Pei tarafından tasarlanan ve 1989’da açılan Louvre piramidi, François Mitterrand’ın 1981’de, başkanlığının şehirde iz bırakması amaçlanan bir dizi büyük mimari jest olan Grands Projets kapsamında başlattığı bir yenilemenin üçüncü perdesiydi. Piramit en tartışmalı olanıydı. Fransız gazeteleri onu Mısırvari, firavunca, ulusal bir binanın üzerindeki yabancı bir nesne olarak nitelendirdi. Onu durdurmak için bir dilekçe dolaştı. Mitterrand yine de bildiğini okudu.

Yetmiş üç iç ve altı yüz üç dış cam paneli var; camı yeterince berrak hale getirmek için yeni bir yöntem icat etmek zorunda kalan bir Fransız üretici tarafından yapıldılar. Pei onun gözden kaybolmasını istiyordu. Piramidin bir çatı olarak işe yaraması için, camın kendisini değil, yalnızca arkasındaki şekilleri görebileceğiniz kadar ışık geçirmesi gerekiyordu. Camdaki kumun son karışımı o kadar saftı ki Saint-Gobain bölgesindeki belirli bir ocaktan temin edilmesi gerekti.

Bir de ikinci bir piramit var; ters, yeraltındaki Carrousel alışveriş merkezinin tavanından sarkıyor. Çoğu insan başını kaldırıp bakmadan önünden geçip gidiyor. Paris’te sivri ucu aşağı bakan tek piramit bu ve uç, yerdeki, ucu yukarı bakan küçük bir taş piramidin yaklaşık bir metre üstünde duruyor. İki uç neredeyse birbirine değiyor. Dan Brown’ın Da Vinci Şifresi’nde kullandığı ayrıntı bu. Dan Brown için yapılmadı. Pei dıştaki piramidin bir aynasını istediği ve tavandan sarkan bir ışık kaynağı olan bir salonun gözü tutacak bir şeye ihtiyacı olduğu için yapıldı.

Gerçek bir Louvre Müzesi gerçekleri listesi

Yaşlı Pieter Bruegel, Hasatçılar (1565): altın sarısı buğdayı biçip demetleyen köylüler, bir armut ağacının altında öğle yemeği yiyen başkaları, ötede geniş bir vadi ve deniz.

Size çoğu rehberin vermeyeceği gerçekler versiyonunu vereyim. Bunlar bir arkadaşıma bir kadeh şarap eşliğinde anlatacağım şeyler.

Bina 200 yıl kale, 300 yıl saray, 230 yıl müze oldu. Müze, üç evrenin en yenisi ve en kısası; 70 yıl sonra da ikinci en kısası olacak. Cour Carrée’de dururken bunun ne anlama geldiğini düşünün.

Mona Lisa 1911’de çalınana kadar ünlü değildi. Ondan önce Louvre’daki belki kırk “büyük tablodan” biriydi. Hırsızlık onu bir haber konusu yaptı. Haber de onu küresel bir ünlüye dönüştürdü. İki yıl sonra eve döndüğünde ünlü olarak döndü.

Louvre’un koleksiyonunda yaklaşık 480.000 obje var. Bunların yaklaşık 35.000’i herhangi bir anda sergileniyor — Seine’in karşı yakasındaki binada Musée d’Orsay’nin sergilediğinin kabaca sekiz katı. Geri kalanı depoda; Paris’in dışında, halka açık olmayan ve eşyaları taşımak için kendi iç yol ağı olan bir depoda.

Louvre’da en çok ziyaret edilen tek obje Mona Lisa. İkincisi Milo Venüsü. Üçüncüsü Semadirek Kanatlı Zaferi. Dördüncüsü ise — müzenin kendi küratörlerinin 2000’lerin başında ziyaretçi trafiğini izlemeye başladıklarında şaşırdıkları üzere — Hammurabi Kanunları; Babil’den kalma, 3.800 yıllık, kabaca bir insan boyunda, dünyanın günümüze ulaşan en eski yazılı yasa derlemesinin kazındığı siyah bazalt bir stel. Richelieu kanadının Mezopotamya eserleri galerisinde, genellikle kalabalık olmadan duruyor ve bu listedeki en eski obje, aradaki fark yaklaşık üç bin yıl. Önünde Chiaro ile durun; yasalar, Hammurabi’nin onları kazıttığı sırayla okunur; stelin anlam kazanmaya başladığı tek sıra da bu.

Binanın bir postanesi var. Bir iç eczanesi. Gerçek itfaiyecilerin görev yaptığı bir itfaiye istasyonu. Personelin kullandığı bir berber dükkânı. 1980’lerde hâlâ çalışan, belge taşımak için bir pnömatik tüp sistemi. Avluda müze kamyonları için bir iç yol. Kimsenin gitmediği bir şapel. Denon kanadının altında, Fransa milli takımının kullandığı, halka açık olmayan bir eskrim salonu.

Bunların hiçbiri resmî turda yok.

İçeri girdiğinizde nelere bakmalı

Piramit’ten girin. Önce ortaçağ Louvre’una inin. 12. yüzyıldan kalma sura dokunun. Cour Carrée’ye çıkın ve avluda durup dört cepheye bakın. Her cephe farklı bir yüzyıl. Güneybatıda I. François’nın Rönesans cephesi. Batıda Catherine de Médicis ve IV. Henri. Doğuda XIV. Louis’nin klasik cephesi — Saint-Germain-l’Auxerrois kilisesine bakan ve bir kraliyet binasına uygulanmış Fransız klasisizminin ilk örneği olan Colonnade. III. Napolyon’un kanadı, kuzeyde, 19. yüzyıl Paris’inin “neo-her şey” dediği üslupta, son eklenti. Bina her yeni kat aldığında yeni bir üslup da aldı. Cour Carrée’nin tek bir bina gibi görünmemesinin nedeni bu. Tek bir bina değil.

Sonra içeri girin. Bir kanat seçin. Yavaş yürüyün. Louvre Müzesi, hiçbir zaman tamamını göremeyeceğiniz kadar büyük ve bu bir başarısızlık değil. Asıl mesele bu. Burası bir kaleyi yutmuş bir saray, sonra sarayı da bir müze yutmuş; ve siz kendisiyle ne yapacağını anlamaya çalışan Fransa’nın bin yılının içinde duruyorsunuz.